Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

İHMAL VE İSTİSMAR Üsküdar İlçesi Etkili Müdahale Ekibi Arzu Dinçer Gamze Özel Arzu Dinçer Gamze Özel ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "İHMAL VE İSTİSMAR Üsküdar İlçesi Etkili Müdahale Ekibi Arzu Dinçer Gamze Özel Arzu Dinçer Gamze Özel ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ."— Sunum transkripti:

1 İHMAL VE İSTİSMAR Üsküdar İlçesi Etkili Müdahale Ekibi Arzu Dinçer Gamze Özel Arzu Dinçer Gamze Özel ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

2 ÇOCUĞUN KÖTÜYE KULLANIMI  İhmal  İstismar a- Fiziksel İstismar b- Duygusal İstismar c- Cinsel İstismar ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

3 İHMAL VE İSTİSMARIN NEDENLERİ 1- Sosyolojik nedenler a- Ekonomik nedenler b- Yeterli sosyal desteğin olmaması c- Çocuk yetiştirme biçimleri d- Medya e-Madde Bağımlılığı ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

4 2-PSİKOLOJİK NEDENLER a- Bağlanma Kuramı b- Ailedeki ruh hastalıkları c- Ailedeki sosyal beceri ve iletişim zayıflığı d- Çocuğa ilişkin özellikler e- Aile özellikleri İHMAL VE İSTİSMARIN NEDENLERİ ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

5 İHMAL Çocuğun ihmali, çocuğun kötüye kullanımının en yaygın şeklidir ve ‘barınak,yiyecek,giyecek,eğitim,denetim, sevgi, tıbbi bakım vb.’ onun fiziksel bilişsel ve duygusal yetilerinin gelişimi için gerekli olan gereksinimlerinin karşılanmaması ve yaşa uygun olan bakımın verilmemesi’ olarak tanımlanabilir. Çocuğun ihmali, çocuğun kötüye kullanımının en yaygın şeklidir ve ‘barınak,yiyecek,giyecek,eğitim,denetim, sevgi, tıbbi bakım vb.’ onun fiziksel bilişsel ve duygusal yetilerinin gelişimi için gerekli olan gereksinimlerinin karşılanmaması ve yaşa uygun olan bakımın verilmemesi’ olarak tanımlanabilir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

6 İHMALİN FİZİKSEL GÖSTERGELERİ 1 Yeterli derecede denetlenmeme  Yalnız bırakılmaması gereken yaşta olan bir çocuğun normalden uzun süre yalnız bırakılması  Evin içinde ya da dışarıda olası tehlikelerden çocuğun korunmaması  Sık sık kazaya uğrama  Uygun olmayan kişilerin bakımına bırakılması  Çocuğun terk edilmesi veya evden kovulması  Evden kaçan bir çocuğun yeniden eve kabul edilmemesi. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

7 Eğitimin aksaması  Çocuğun okula gitme yaşı geldiği halde okula kaydedilmemesi  Kız çocuğu olduğu için okula kaydedilmemesi  Çocuğun okul devamsızlığına göz yumulması  Geçerli bir neden olmadığı halde ailenin okul toplantılarına katılmaması  Çağırıldıkları halde okula gitmemeleri  Çocuk hakkındaki soruların yanıtlanmaması yada bilinmemesi  Özel eğitime gereksinim duyan çocuğun bu eğitimi almasının engellenmesi İHMALİN FİZİKSEL GÖSTERGELERİ 2 ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

8 Tıbbi bakım, sağlık ve hijyen koşullarının yerine getirilmemesi  Ekonomik açıdan koşulları el verdiği ve gereksinim duyulduğu halde çocuğun tıbbi bakımının yerine getirilmemesi ya da ertelenmesi  Eksik ve kötü beslenme: Çocuğun yaşıtlarına göre kilosunun çok düşük olması,çocuğun sürekli yiyecek çalma davranışı göstermesi,sağlıklı büyümesi için gerekli uygun besinlerin verilmemesi.  Çocuğun aşırı derecede pis ve bakımsız olması, ciltte hijyenin yeteri derecede sağlanamamasından doğan yara ve kaşıntılar  Çocuğun mevsimine göre giydirilmemesi  Güvenli ya da uygun olmayan yerlerde barındırma İHMALİN FİZİKSEL GÖSTERGELERİ 3 ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

9 İHMALİN DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ 1  Çocuğun konuşmasına izin verilmemesi: Konuşurken lafın ağzına tıkılması yada söylediklerinin umursanmaması.  Çocuğun aşırı uçta davranışlar sergilemesi: Bir an alışılmışın dışında saldırgan ya da yıkıcıyken diğer bir an aşırı derecede pasif ve içe kapanık olması ya da altını ıslatma parmak emme gibi regresif davranışlar sergilemesi  Çocuğun en küçük bir hatayı yada kazayı –bir şey dökmek kırmak gibi- ailesine söylemekten korkması ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

10  Gelişimsel gecikmeler: Görünen bir fiziksel neden olmaksızın konuşma,motor ve duygusal becerilerde ciddi düzeyde gecikmeler; yetersiz beslenme ve uyaran eksikliğine bağlı olarak gelişme geriliği  Uyaran eksikliğine bağlı olarak iletişim kurmada güçlük  Öğrenme güçlüğü  Sevgi ve ilgi açlığı  Madde kullanımı: Çocuğun alkol sigara ve uyuşturucu madde kullanmasına göz yumulması. İHMALİN DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ 2 ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

11 BİR ÇOCUĞUN İHMAL EDİLDİĞİNİN SÖYELENEBİLMESİ İÇİN DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN İKİ HUSUS  Göstergelerin Sürekliliği  Sosyo - ekonomik Faktörler (Maddî yetersizlikten kaynaklanmaması) ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

12 İHMALDE YAPILMASI GEREKENLER 1  Çocukları ihmal eden aileler genelde fakir ve kaynaklara ulaşamayan kişilerdir. O halde iyi bir müdahale planı, somut resmi yada resmi olmayan yardım kaynaklarını harekete geçirmek için aracılık yapmayı da kapsamalıdır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

13 BU AİLELERE YARDIMCI OLMAK İÇİN HAREKETE GEÇİRİLMESİ GEREKEN TOPLUM HİZMETLERİ ŞUNLAR OLABİLİR  RAM’LAR  SHÇEK  KAYMAKAMLIK  MUHTARLIK  OKUL AİLE BİRLİĞİ  BELEDİYE  DİĞER VELİLER VE KOMŞULAR  HASTANE  EBEVEYN DESTEĞİ BECERİ KAZANMA EĞİTİM GRUPLARI ANNE BABA OKULLARI ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

14  Veliye çocuğun yaş dönemi ile ilgili fiziksel, ruhsal ve sosyal ihtiyaçları hakkında bilgilendirme yapılması  Okulun, ebeveynin başarılarını övgüyle pekiştirmesi. Örneğin, çocuğunu okula temiz yolladığı, kendisi ya da çocuğu için olumlu bir söz söylediği, beslenmesini hazırladığı,okuldan çağırıldığında zamanında geldiği için onu övmenin ebeveyne yardımı büyüktür. İHMALDE YAPILMASI GEREKENLER 2 ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

15 İHMALDE YAPILMASI GEREKENLER 3  Çocuklarını ihmal eden ebeveynler, çoğunlukla kendi çocukluklarındaki yetersiz bakım ve şefkatin sonucu olarak psikolojik açıdan gerekli olgunluğa erişememiş kişilerdir. Bu nedenle müdahalenin hedefleri arasında velinin de umut, benlik saygısı ve kendi kendine yeterli olma duygularının da oluşturulması olmalıdır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

16 İHMALDE YAPILMASI GEREKENLER 4  Hedefler, ebeveynler ve uzman tarafından beraberce belirlenen sorunlardan, nedenlerden ya da çözümlerin önünü tıkayan engellerden yola çıkılarak belirlenmelidir.  Hedefler, aile ile birlikte geliştirilen ve yazılı olarak hazırlanan hizmet/müdahale planında açıkça ifade edilmelidirler. Örneğin, çocuğunu ihmal eden bir ebeveyn için sınırlı bir hedef, tehlikeli maddeleri çocuğun ulaşamayacağı bir dolapta muhafaza etmek ya da doktor randevusuna gitmek olabilir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

17 İHMALDE YAPILMASI GEREKENLER 5  Hizmet/müdahale planında ebeveynin ve uzmanın sorumlulukları net bir biçimde ifade edilmelidir. Aslında bu plan aile ve uzman arasında yapılan bir kontrat olarak görülmelidir.  Yasaları devreye sokmak, bir uzman için genellikle ebeveynin ilk yadsıma ve duyarsızlığının üstesinden gelmek için gerekli olabilir.  Ebeveyni yasal zorunlulukları ve yasal müdahale olasılığıyla yüzleştirmek, bazen bu sağlıksız işleyen aile dengesini bozmak ve ebeveynin alışkanlık ve uygulamalarını değiştirmek için harekete geçmesi açısından gerekli olabilir. ANCAK, yasal yollara başvurma olasılığının ifade edilmesi, ailenin işbirliğini sağlama konusundaki tüm çabalar gösterildikten sonra son çare olarak başvurulması gereken bir yol olmalıdır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

18 İSTİSMAR I» FİZİKSEL İSTİSMAR  Fiziksel istismar, istismarın en iyi tanınan şeklidir ve 'bir kaza olmaksızın,fiziksel travma ya da yaralanmalarla sonuçlanan herhangi bir davranış biçimi' olarak tanımlanır. Fiziksel istismar yaralanmaları çimdikleme, ısırma, vurma, tekmeleme, yakma, ağzı kapatarak boğmaya teşebbüs etme, şiddetli bir şekilde sarsma ya da herhangi bir başka şekilde çocuğun bedenine zarar vermektir.  Fiziksel istismarın yol açtığı duygusal travmanın, fiziksel yaralar kadar çabuk iyileşmediği de bilinmektedir. Duygusal zararın etkisi genellikle istismar eden bir ebeveyn olduğunda ortaya çıkmaktadır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

19 FİZİKSEL İSTİSMARIN SONUÇLARI Kısa dönemde görülenler:  Morluklar, yaralar, kırıklar vb. Uzun dönemde görülenler:  Düşük benlik saygısı  Saldırgan, yıkıcı ve bazen yasal olmayan davranışlar  Öfke ve intikam duyguları  Başkalarına güvenme ve sevme becerisinden yoksun olma ve yeni ilişkilere girmeye korkma.  Pasif ya da içe kapanma davranışları ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

20  Kaygı, korku  Kabuslar  Okul sorunları ve başarısızlık  Mutsuzluk ya da depresyonun diğer belirtileri  Madde bağımlılığı  Evden kaçma FİZİKSEL İSTİSMARIN SONUÇLARI ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

21 Fiziksel İstismar ve Kazara Yaralanma Arasındaki Fark Nasıl Anlaşılır?  Kaza sonucu oluşmuş kesikler ve yara bereler normalde vücudun kemikli alanlarında olur (kollarda, dizlerde vs). Yumuşak ve korunaklı bölgelerdeki yaralanmalarda (karın, kalçalar) kaza olasılığı düşüktür.  Eğer bir yaralanma sıklıkla oluyorsa, bunun bir kaza olma olasılığı düşüktür.  Eğer çok fazla yara bere varsa, özellikle iyileşmenin farklı süreçlerinde oluyorsa, bunun kaza olma olasılığı düşüktür. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

22  Eğer yaralanmalar bir nesne ile yapılmışsa (elektrik kablosu, odun, sopa vs) yaralar acı verici olabilir ve kaza olma olasılığı düşüktür.  Eğer çocuğun ve ailesinin/bakıcısının yaralanma nedenini açıklamaları arasında bir farklılık varsa istismardan kuşku duyulur. İstismar ve Kazara Yaralanma Arasındaki Fark Nasıl Anlaşılır? ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

23 SENARYO 1 6 yaşındaki Ayşe'nin yanağında, kolunun üstünde ve gövdesinde çürükler var. Ayşe, size hafta sonu merdivenlerden düştüğünü söyledi. Genelde Ayşe'nin kollarında yara bere izleri var. Annesi de Ayşe'nin merdivenlerden düştüğünü teyit etti ve şöyle dedi: Ayşe "erkeksi bir kız, her zaman merdivenlerden düşer”. 6 yaşındaki Ayşe'nin yanağında, kolunun üstünde ve gövdesinde çürükler var. Ayşe, size hafta sonu merdivenlerden düştüğünü söyledi. Genelde Ayşe'nin kollarında yara bere izleri var. Annesi de Ayşe'nin merdivenlerden düştüğünü teyit etti ve şöyle dedi: Ayşe "erkeksi bir kız, her zaman merdivenlerden düşer”. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

24 Senaryo 1 Oldukça kuşkulu bir açıklama. Araştırmalar merdivenlerden düşen çocuklarda bu denli fazla çürük ve yara bere izine rastlanmadığını ortaya koymaktadır. Buna ancak merdivenlerden sürüklenmişlerse ve yetişkinler tarafından itelenmişlerse rastlanmaktadır. Ayrıca çürükler vücudunun yumuşak bölgelerinde ve vücudunun belirli bölgelerinde var.Ayrıca daha önceleri de Ayşe bu tür çürüklerle okula gelmiş. Oldukça kuşkulu bir açıklama. Araştırmalar merdivenlerden düşen çocuklarda bu denli fazla çürük ve yara bere izine rastlanmadığını ortaya koymaktadır. Buna ancak merdivenlerden sürüklenmişlerse ve yetişkinler tarafından itelenmişlerse rastlanmaktadır. Ayrıca çürükler vücudunun yumuşak bölgelerinde ve vücudunun belirli bölgelerinde var.Ayrıca daha önceleri de Ayşe bu tür çürüklerle okula gelmiş. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

25 SENARYO 2 Baran kollarında eziklerle ve dizinde sıyrıklarla okula geldi. Ne olduğunu sorduğunuz zaman, kalabalık bir sokakta bisiklet sürerken (ki babası ona orada sürmemesini söylemiş), bir arabaya çarpmamak için bisikletin direksiyonunu kırdığını ve düştüğünü söyledi. Nasıl yaralandığını sorduğunuzda, "düştüğüm zaman" diye yanıtladı. Baran kollarında eziklerle ve dizinde sıyrıklarla okula geldi. Ne olduğunu sorduğunuz zaman, kalabalık bir sokakta bisiklet sürerken (ki babası ona orada sürmemesini söylemiş), bir arabaya çarpmamak için bisikletin direksiyonunu kırdığını ve düştüğünü söyledi. Nasıl yaralandığını sorduğunuzda, "düştüğüm zaman" diye yanıtladı. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

26 Senaryo 2 Baran'ın yara izleri bisikletten düştüğünü destekler görünmektedir. Kemikli bölgelerde yara izleri var, yumuşak bölgelerde değil. Baran'ın yara izleri bisikletten düştüğünü destekler görünmektedir. Kemikli bölgelerde yara izleri var, yumuşak bölgelerde değil. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

27 RESİM TEKNİĞİ ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

28 II- DUYGUSAL İSTİSMAR  'Sistemli bir şekilde çocuğun aşağılanması ya da görmezlikten gelinmesi gibi, onun sağlıklı duygusal gelişimini ve benlik saygısı ciddi bir biçimde etkileyen davranış kalıpları olarak' tanımlanır. Duygusal istismar en sık görülen ancak en zor tanımlanabilen bir istismar biçimidir.  Zaman zaman ebeveynlerin, kontrollerini kaybedip çocuklarına kırıcı sözler sarf ettikleri, onların ilgiye gereksinim duydukları zamanda bunu görmezden geldikleri ya da istemeden onları incittikleri anlar olur. Bu nedenle tekrarlayan ve sürekliliğini koruyan hakaret etme, tehdit etme, aşağılama, izole etme ve/veya karşıdaki kişiyi kontrol etme gibi davranışlardan oluşan bir örüntü olduğunu anlamak çok önemlidir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

29 DUYGUSAL İSTİSMARIN TÜRLER  Reddetme  Aşağılama  Umursamama  Yıldırma  Yoksun bırakma  Davranış bozuklukları sergilemesine göz yumma ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

30 III- CİNSEL İSTİSMAR  Cinsel istismar, duygusal ve bilişsel olgunluğa erişmemiş çocuk ve gencin, bir erişkininin cinsel gereksinim ya da isteklerinin doyumu için cinsel nesne olarak kullanılması ya da kullanılmasına göz yumulmasıdır. Çocuğun, ailenin bir bireyi ya da bireyleri tarafından cinsel amaçlar uğruna kullanılmasına ise ensest denmektedir.  Cinsel istismarda en temel öğe, yetişkinin gücünü kullanarak, bir çocuğun gereksinimlerini yok sayarak ya da yadsıyarak kendi doyumu için çocuğu kötüye kullanmasıdır.  Cinsel istismarı gerçekleştiren kişi, erkek ya da kadın, bir yabancı ya da bir aile dostu, bir komşu ya da yakın bir akraba gibi bildiği ve güvendiği bir kişi olabilir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

31 CİNSEL İSTİSMAR KAPSAMINA GİREN DAVRANIŞLAR  Cinsel istismar kapsamına giren davranışlar çok geniş bir yelpaze üzerinde yer alırlar ve üç sınıf altında toplanabilirler:  Dokunmanın olmadığı istismar davranışları: Sözel olarak cinsel uyarı, teşhircilik, çocuğa pornografik yayınlar ya da bilerek cinsel içerikli davranışları izlettirme, çocuğun önünde mastürbasyon yapma, cinsel muayeneye zorlama ve pornografide kullanılması  Dokunmanın olduğu istismar davranışları: Uzayan ve aşırı bir biçimde yakınlık telkin eden öpme, okşama, çocuğun yetişkinin cinsel organına dokunmaya zorlanması, bir yetişkinin çocuğun cinsel organına tıbbi bir amaç olmaksızın cinsel amaçla dokunması  Cinsel birleşmenin olduğu istismar davranışları: Her türlü cinsel ilişki, çocuğun fuhuşa teşvik edilmesi ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

32 RİSK FAKTÖRLERİ Cinsel istismar ve ensest her toplumda, her sınıfta, her dinde, her kültürde ve her ülkede ortaya çıksa da bazı risk gruplarında ya da bazı ev ortamlarında yaşayan çocukların bu istismar türüne maruz kalma olasılıkları daha yüksektir: Cinsel istismar ve ensest her toplumda, her sınıfta, her dinde, her kültürde ve her ülkede ortaya çıksa da bazı risk gruplarında ya da bazı ev ortamlarında yaşayan çocukların bu istismar türüne maruz kalma olasılıkları daha yüksektir:  Cinsiyet  Daha önce cinsel istismara uğramış çocuklar  Duygusal gereksinimleri karşılanmamış çocuklar ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

33 CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ Küçük çocuklarda:  Hiperaktivite  Aşırı talepkâr olma  Mutsuzluk, kaygı, ağlama  Aşırı derecede itaatkar olma  Hiçbir şeye ilgi göstermeme, sanki bir rüya aleminde yaşama  Diğer çocuklara ya da oyuncaklara karşı cinsel içerikli davranışlarda bulunma ve öfkeli, saldırgan ya da kontrolcü bir biçimde davranma  Davranışlarda gerileme ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

34  Cinsel organıyla çok fazla meşgul olma  Kendisine bakan kişinin eteğine yapışma ya da aşırı bağımlı bir hale gelme  Uyku bozuklukları: kabuslar, yatağa gitmekten korkma, çığlık atarak uyanma, fobiler  İştahta değişiklik  Daha önce tanıdığı bir kişiyle yalnız kalmaya aşırı tepki gösterme CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

35 CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ  Evin belli bir bölümünden, belli bir kişiden ya da belli cinsiyette olan biriyle yalnız kalmaktan korkma  Ortada görünen bir neden olmaksızın bir akrabanın ya da arkadaşın evine gitmeyi reddetme  Yabancılara karşı aşırı derecede yakınlık gösterme  Yaşıyla orantılı olmayan cinsel davranışlar, oyunlar ya da konuşmalar sergileme, cinsel içerikli resimler çizme  Fiziksel bir neden olmaksızın baş ağrısından, mide bulantısından şikayet etme ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

36  Ani huy değişikliklerinin olması  Okul başarısının gerilemesi  Dikkati yoğunlaştıramama  Akranlarıyla ilişkilerinin bozulması ya da arkadaş edinmede zorluklar  Zayıf benlik imajı ve benlik saygısının olmaması  Sosyal etkinliklere katılmada gönülsüzlük  Başkalarına güvenememe CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

37 Daha büyük çocuklarda:  Arkadaş ilişkilerinin bozulması  Okul başarısının gerilemesi  Dikkati yoğunlaştıramama  Okuldan kaçma  İçe kapanma  Fizyolojik nedeni olmayan baş ağrıları, mide bulantıları  İnsanlara güvenememe  Hiçbir şeyden keyif alamama CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

38 CİNSEL İSTİSMARIN DUYGUSAL VE DAVRANIŞSAL GÖSTERGELERİ  Depresyon  İntihar düşünceleri ya da girişimleri  Kendine zarar verici davranışlar içine girme, madde ya da alkol bağımlılığı  Kişisel bakımın ihmal edilmesi ya da çok fazla yıkanma  Zayıf benlik algısı ve benlik saygısının olmaması  Yeme ve uyku bozuklukları  Saldırgan bir biçimde davranma  Cinselliğe, hamileliğe ya da cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı ani ve aşırı ilgi  Cinsel içerikli davranışlarda bulunma ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

39 CİNSEL İSTİSMARIN GÖSTERGELERİ  Oturmakta ve yürümekte zorluk  Beden Eğitimi derslerinde üstünü değiştirmeyi ya da derse katılmayı reddetme  Sık sık tuvalete gitme ihtiyacı (idrar yolu enfeksiyonları, büyük abdesti tutamama)  Okuldaki herhangi bir çalışandan uzak durma gayreti ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

40 CİNSEL İSTİSMARA UĞRAYAN ÇOCUK YA DA GENÇ:  İstismar edenden,  Kendine ve ailesine sorun çıkarmaktan,  Kendileri için önemli olan kişileri kaybetmekten ve farklı olmaktan KORKARLAR. KORKARLAR.  Kendilerinde bir şeylerin değiştiğini hissettikleri için,  Başlarından geçen deneyimde yalnız kaldıkları için,  İstismara ilişkin konuşmakta zorluk çektikleri için YALNIZLIĞA YÖNELİRLER. YALNIZLIĞA YÖNELİRLER. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

41 CİNSEL İSTİSMARA UĞRAYAN ÇOCUK YA DA GENÇ:  Kendilerinde bir şey alındığı için,  Bedenlerinden bir şeyler kaybettikleri için,  Güvendikleri kişi ya da kişiler tarafından aldatıldıkları için ÜZGÜNDÜRLER.  Hem istismarcıya,  Hem kendilerini koruyamayan yetişkinlere  Hem de böyle bir ilişkiye katılmış olmaktan dolayı kendilerine ÖFKE DUYARLAR. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

42 CİNSEL İSTİSMARA UĞRAYAN ÇOCUK YA DA GENÇ:  İstismarı durduramadıkları için,  Bedenlerinin verdiği tepki için SUÇLULUK DUYARLAR  Her şeye karşın hala istismarcıyı seviyor olmaktan  Duygularının sürekli değişiyor olmasından dolayı KARMAŞIK DUYGULAR YAŞARLAR. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

43 ÇOCUĞUN OLAYA İLİŞKİN ATIFLARI Cinsel istismara uğramış bir çocuk suçun kimde olduğuna ilişkin üç yönde atıfta bulunabilir. Buna göre suçlu: Cinsel istismara uğramış bir çocuk suçun kimde olduğuna ilişkin üç yönde atıfta bulunabilir. Buna göre suçlu:  Kendisidir  İstismar edendir  Kendini koruyamayan ailesidir ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

44 ÇOCUĞUN KENDİSİNİ SUÇLAMASININ NEDENLERİ  Cinsel ilişkiye katılmış olma  Yardım istememiş olma  Kontrol edememiş ve engelleyememiş olma  Belirli düzeyde haz almış olma ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

45 KENDİNİ SUÇLAMANIN SONUÇLARI  Düşük benlik saygısı  Yüksek depresyon düzeyi  İlişki kaygısı  Yakınlık kuramama ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

46 NEDEN ÇOCUKLAR CİNSEL İSTİSMARA UĞRADIKLARINI SÖYLEMEZLER ?  Ona kimsenin inanmayacağından korkarlar.  Cinsel istismarın kendi hataları olduğundan ve bu yüzden başlarının belaya girmesinden korkarlar.  Çocuk, böyle bir şeyi nasıl anlatacağını bilmeyebilir.  Bu davranışlardan hoşlanmadığı halde, istismar eden kişiyi sevebilir ve onun başının belaya girmesinden korkabilir.  İstismar eden kişi tarafından tehdit edilmiş; korkutulmuş olabilir.  Bazı çocuklar bunun yanlış olduğunu bilmeyebilir.  Daha büyük çocuklar bu konuda konuşmaktan utanç duyabilir.  Çocuk konuşmak için uygun zaman, zemin ve kişi olmadığını düşünebilir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

47 ÇOCUK CİNSEL İSTİSMARA UĞRADIĞINI SÖYLEDİĞİNDE NE YAPMALI 1  Çocuğun anlattıklarına inanın çünkü çocuklar yalan söylemezler  Korkup kaygılanmasına neden olacak abartılı tepkiler vermeyin  Bu durumun onun suçu olmadığını her şeyin düzeleceğini söyleyin  Kendine yardım edeceğinize ve güvende olacağına dair güvence verin  Konu ile ilgili konuşması için zorlamayın  Ama çocuk konuyu konuşmak ve sıksık gündeme getirmek ihtiyacı hissediyorsa dinleyin ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

48 ÇOCUK CİNSEL İSTİSMARA UĞRADIĞINI SÖYLEDİĞİNDE NE YAPMALI 2  Çocuğun anlattığı istismar öyküsüne hiçbir şekilde yorum yapmayın  Eğer çocuk kendisinin bu olayı hak ettiğine dair inançlar geliştirmişse kendi suçu olmadığını söyleyin.  Meraka dayalı sorular değil (nerede oldu, nasıl oldu, ne zaman başladı, vb.), duygularına dayalı sorular sorun (neler hissediyorsun, duyguların nasıl vb.)  Durum ortaya çıktıktan sonra neler olacağına dair bilgi vererek çocuğu olacaklara hazırlayın. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

49 ÇOCUK CİNSEL İSTİSMARA UĞRADIĞINI SÖYLEDİĞİNDE NE YAPMALI 3  Çocuğun sosyal olarak damgalanmaması için durumu sadece bilmesi gereken kişiler arasında tutun.  Sizin (öğretmenler, aile bireyleri) bu travmatik olaya yaklaşımınız çocuğun olayı kısa zamanda atlatıp sağlıklı yaşam gelişimine devam etmesine yardımcı olacaktır. Çocukla kuracağınız sevgi, şefkat ve güven içerikli bir ilişkinin iyileştirici gücü fazladır.  Çocuğun haklarının ne olduğunu neler yapabileceğini iyi bir şekilde anlatılmalıdır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

50 ÇOCUK CİNSEL İSTİSMARA UĞRADIĞINI SÖYLEDİĞİNDE NE YAPMALI 4  Çocuğun herhangi bir şekilde ihmal ya da istismar edildiğini fark ettiğimizde bunu yetkililere bildirmemiz yasal sorumluluğumuzdur.  Cinsel istismar durumunda yetkililere ihbar ederken “Çocuk cinsel istismara uğradığını söylüyor” şeklinde belirtilmeli, kesin ifade kullanmaktan kaçınılmalıdır.  Bu konudaki ihbarı biz yapmışsak, öğrencinin danışma sürecini biz yürütmemeliyiz ama okul ortamındaki desteğimizi sürdürmeliyiz. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

51 ÖNLEYİCİ ÇALIŞMALAR ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

52  İnşaatlarda, boş, terk edilmiş evlerde, bodrumlarda, ailenin bilgisi olmadan oynamaması gerektiğini, ayrıca ailenden izinsiz arkadaş ve komşu evlerine gitmemeleri,  Çevrede kötü insanlar olabileceği ve kandırmak için çeşitli hikayelerle anlatabileceklerini “Annen kaza geçirdi; ben doktorum,seni yanına götüreceğim” vb…ama buna inanmamaları, Konularında hem öğrencileri hem de onlara öğretmeleri için velilerini BİLGİLENDİRİN! 1-Güvenliklerini sağlamayı öğretin: ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

53

54  Sanal ortamlarda tanımadığı insanlarla arkadaşlık yapmamaları,  MSN ve Facebook’ta özel görüntülerinizi paylaşmamaları, tanımadığı kişilerle görüntülü görüşme yapmamaları,  Çok iyi tanımadığı kişilerle baş başa vakit geçirmemeleri Konularında hem öğrencileri hem de onlara öğretmeleri için velilerini UYARIN! Konularında hem öğrencileri hem de onlara öğretmeleri için velilerini UYARIN! 1-Güvenliklerini sağlamayı öğretin: ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

55 2- İyi Dokunma – Kötü Dokunma  Anne- baba ya da arkadaşlarının kendilerine şefkatle sarılma ve öpmelerinin iyi dokunma olduğunu, bunun dışında kendilerine acı ya da rahatsızlık veren dokunmaların kötü dokunma olduğunu,  Herkesin vücudunun mahrem bölgeleri olduğunu ve anne- baba, akraba ya da yakın arkadaş da olsa buraların dokunulmaz olduğunu,  Herhangi birinin uygunsuz bir şekilde dokunması halinde yapabileceklerini öğretmeliyiz. öğretmeliyiz. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

56 3-’Hayır’ demeyi öğretin:  Çocuğa, kimlerin kendisine dokunabileceğine, öpebileceğine ve sarılabileceğine kendisinin karar verme ve “hayır” deme hakkı olduğunu öğretmeliyiz. Bu konuda velilerini de bilgilendirmeli ve çocuklarının hayır deme hakkına saygı duyma konusunda bilinçlendirmeliyiz.  Çocuklara herhangi birisi onları incitmeye kalkarsa hayır demeleri gerektiğini söyleyin. Çünkü birçok çocuğa büyüklerin söylediklerine itaat etmeleri öğretilmiştir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

57 4- Aileleri Bilinçlendirin  Oturmakta ve yürümekte zorluk  Yırtılmış, lekelenmiş kanlı iç çamaşırları  Genital organlarda ve anal bölgede ağrı, yanma, kızarıklık, şişlik, kaşınma, akıntı  İdrar yapmada ağrı, kanama  Vücutta morluklar  Büyük abdest tutmada güçlük durumlarına karşı gözlemci olmaları konusunda bilinçlendirin. durumlarına karşı gözlemci olmaları konusunda bilinçlendirin. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

58 AİLE DESTEĞİNİN YAPISI  Temel Destek: Yaşam krizi olsun olmasın çocuğa verilen, hep var olan destektir.  Tampon destek: Güçlüklerle başa çıkma yetisini arttırmak ve soruna çözüm getirecek önerileri vermek üzere güçlükler karşısında ortaya çıkan destektir.  Araştırmalar kriz anında ortaya çıkan "tampon" desteğin önemli olduğunu ancak temel desteğin istismardan bağımsız olarak çocuğun gelecekteki uyumunu etkilediğini göstermişlerdir. Diğer bir deyişle, ailenin genelde var olan sıcaklığı, tutarlılığı,yakınlığı,yapısı ve dengesinin çocuğa tutarlılık, düzen,sağlamlık ve sahiplenme duygusu vermekte ve hem yakın hem de uzak gelecekteki uyumunu etkilemektedir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

59 DANIŞMANLIĞIN AMACI  Çocuğun bilişsel kapasitesi ve sınırlılıkları açısından travma ile baş edebilmesini kolaylaştırmak  Çocuğun gelecek gelişim basamağına doğru yönelmesini sağlamak ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

60 ÖNCELİKLE ÇALIŞILACAK TEMALAR  Temel güven duygusu  Bağlanma  Travmanın etkisi ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

61 AİLE İÇİ ŞİDDET  Aile üyelerinden birinin diğerini duygusal, fiziksel ve cinsel istismara maruz bırakması, sosyal olarak izole etmesi ve finansal açıdan kontrol etmesi ya da yoksun bırakması gibi davranışları içerir.  Pek çok ebeveyn çocuğun bu şiddetten etkilenmeyeceğini ya da çocuğun izlediklerini unutacağını düşünür. Ancak çocuklar unutmazlar. Bu çocukların diğer çocuklara nazaran daha yüksek düzeyde duygusal ve davranış bozukluklarına sahip oldukları bilinmektedir.  Pek çok çocuk, yaşananlarda kendi suçlarının da olduğuna inanır ve eğer ne hissettiklerini söylemezlerse ya da ayak altında olmazlarsa durumun düzeleceğini düşünür. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

62 NASIL YARDIM EDİLEBİLİR ?  Çocukları endişelendiren konular hakkında konuşmaları için onları yüreklendirin.  Çocuğun evdeki şiddetin onun suçu olmadığını fark etmesini sağlayın.  Çocuğa çok özel olduğunu ve yalnız olmadığını söyleyin.  Ona, onun yaşadıklarını yaşayan başka çocuklar olduğunu açıklayın.  Ona izleyebileceği bir güvenlik planı yapmasında yardımcı olun.  Tüm aile üyelerinin nereden yardım alabileceklerini araştırın.  Akrabalar, komşular, öğretmenler gibi çocuğun güvenebileceği ve ona önem veren kişileri belirleyin ve çocuğun bu sosyal ilişkiler ağından yararlanması için onu yüreklendirin.  Veli seminerleri düzenleyin. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

63 ÇOCUKLAR ARASINDAKİ DUYGUSAL VE FİZİKSEL İSTİSMAR (ZORBALIK)  “Öğrencinin, bir ya da daha fazla öğrenci tarafından tekrar tekrar ve sürekli olarak olumsuz davranışlara maruz bırakılması' olarak tanımlanır. Çocuk ya da ergenlerin birbirlerini sindirmeleri fiziksel, duygusal ya da ikisinin karışımı şeklinde olabilir. Bir çocuk başka bir çocuğu, bir grup tek bir çocuğu ya da bir grup diğer bir grubu (çete) hedef olarak seçebilir.  Müdahale edilmediği takdirde sindirme, duygusal, sosyal ve akademik açıdan ciddi sonuçlar doğurabilir.  Sindirme daha çok erkek çocuklar arasında yaygın olsa da kızların da birbirlerini sindirdikleri ya da sindirildikleri bilinmektedir.Erkek çocukları çoğunlukla fiziksel güç kullanırlarken, kızlar genellikle alay etme, dedikodusunu çıkarma ya da dışlama gibi dolaylı yolları seçerler. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

64 SİNDİRME DAVRANIŞLARI  İsim takma, dedikodular üretme  Onun başını belaya sokacak hikayeler uydurma  Tüm arkadaşlarını elinden alarak onu yalnız bırakma  Diğer çocuklara onunla arkadaş olmamalarını söyleme  Ona vurma, tekmeleme, çelme takma ya da itip kakma  Ailesi, ekonomik durumu, kültürüyle, görünüşü, giyinişi, kilosuyla, özrüyle ya da sağlık durumuyla dalga geçme  Oyun için ekip kurarken onu ekibe almama  Onun eşyalarını alma, saklama ve eşyalarını geri vermek için para isteme ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

65 SİNDİRME DAVRANIŞLARI  Eşyalarına zarar verme  Üzüntüsüyle dalga geçme  Ona açık saçık, kötü ya da tehdit içeren mesajlar gönderme  Hoşlanmadığını bile bile ona ağır şakalar yapma  Oynamak istemediği oyunlara onu zorla dahil edip onu zor durumda bırakma  Onu tehdit etme  Tüm bu davranışları yapan çocuk ya da çocuklarla beraber olma ve durdurma girişiminde bulunmama ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

66 ÇOCUĞUN SİNDİRİLDİĞİNİN BELİRTİLERİ Sindirilen çocuk, tehdit edilmesi, korkutulması ya da duyduğu utanç nedeniyle öğretmen ve ebeveynlerine başına gelenlerden söz etmeyebilir. Ancak bazı ipuçlarından yararlanılabilir: Sindirilen çocuk, tehdit edilmesi, korkutulması ya da duyduğu utanç nedeniyle öğretmen ve ebeveynlerine başına gelenlerden söz etmeyebilir. Ancak bazı ipuçlarından yararlanılabilir:  Kayıp ya da yırtık giysiler  Kesikler, yaralar, morluklar  Eşyalarının sık sık kaybolması ya da çalınması  Yakın arkadaşlarının artık onunla arkadaş olmak istemediklerini ya da olmadıklarını söylemesi  Okula gitmeyi istememe  Uyku ve yeme bozuklukları  Okul performansında değişiklikler  Gizlilik, İletişimsizlik  Yatak ıslatma ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

67 ÇOCUKLAR ARASINDAKİ SİNDİRMENİN ÖZELLİKLERİ Çocuklar arasındaki sindirme olayının özellikleri diğer istismar olaylarında görülen özelliklerden bir farkı yoktur:  Güç dengesizliği: Sindiren çocuk genellikle kendinden fiziksel olarak daha zayıf, güçsüz ve kendini korumakta zorluk çeken çocukları kendine hedef olarak seçer.  Duygular arasındaki farklılıklar: Sindiren çocuk sakin ve kontrolü elinde tutarken sindirilen çocuk korkmuş, üzgün ve sıkıntılı bir durumdadır.  Olanlardan hedef seçilen kişiyi suçlama  Karşıdaki kişinin duygularına ve endişesine önem vermeme ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

68 HANGİ ÇOCUKLAR SİNDİRİLMEZLER? Bazı çocuklar, sindiren çocuğun hedef olarak seçebileceği çocuklar olmazlar. Diğer bir deyişle, sindiren çocuk her çocuğu sindiremez. Sindirilemeyen çocuklar: Bazı çocuklar, sindiren çocuğun hedef olarak seçebileceği çocuklar olmazlar. Diğer bir deyişle, sindiren çocuk her çocuğu sindiremez. Sindirilemeyen çocuklar:  Sosyal ve çatışma çözme becerileri gelişmiş  Saldırganlıkla yüzleşmenin ayrımına varmış  Uzlaşabilen ve alternatif çözümler sunabilen  İnsanların duygularının farkında olan  Çatışmaları çözmede ve diğer çocukların yardım almalarında aktif rol üstlenebilen çocuklardır. çocuklardır. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

69 OKULA VE ÖĞRETMENE DÜŞEN GÖREVLER 1  Okulunuzda bu tip davranışların kabul edilmeyeceğini kesin ve kararlı bir dille hem öğrencilere hem de velilere ifade edin.  Erken yaşlardan itibaren (anasınıfı) çocukların bu tür davranışlarını dikkatle gözleyin. Çocukların birbirlerine isim taktıklarını, kendi aralarında gruplaşıp birini ya da birkaçını dışladıklarını, birbirlerine kırıcı davrandıklarını ya da fiziksel olarak birbirlerini incittiklerini gördüğünüzde hemen müdahale edin. Onlara başkalarına bu şekilde davranmanın doğru olmadığını öğretin. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

70 OKULA VE ÖĞRETMENE DÜŞEN GÖREVLER 2  Pek çok sindirme olayı okulun bahçesinde, yemekhanesinde, tuvaletlerde, okul servislerinde ve idarecilerin olmadığı koridorlarda olur. Bu mekanlarda her zaman nöbetçi öğretmen ve öğrenci olduğundan emin olun.  Hem sindiren hem de sindirilen çocuğun benlik saygılarını kazanmaları için onların yardım almasını sağlayın.  Çocuklara bu tür problemleri nasıl çözebileceklerini ve sindirilen çocuğu nasıl savunacaklarını öğretin.  Çocuk ve ebeveynleri daha sağlıklı problem çözme, iletişim kurma becerileri konularında bilgilendirin. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

71 İHMAL VE İSTİSMARA MÜDAHALEDE GENEL İLKELER 1  İhmal ve istismar eden pek çok ebeveyn (cinsel istismar hariç) aslında iyi ebeveyn olmak isteyen ancak kişisel, ekonomik ve/veya destekleyici kaynaklardan yoksun kişilerdir. Uzmanlar ebeveynlerin, çocukları için en iyisini istedikleri varsayımından hareket etmeli; müdahaleler daima bu varsayım üzerin temellenmelidir.  Bütün ebeveynlerin harekete geçirilebilecek güçlü yanları vardır.  Ebeveynin gizli güçlü yanları, değerlendirme sürecinde belirlenmeli, pekiştirilmeli ve müdahaleler bu güçlü yanlar üzerine temellenmelidir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

72 İHMAL VE İSTİSMARA MÜDAHALEDE GENEL İLKELER 2  Etnik ya da kültürel geçmişi bir yana, her aile tekdir. İhmalkar ya da istismarcı davranışlar sergileyen ebeveynlere ilişkin varsayımlar ve genellemeler uygun olmayan müdahale kararlarına yol açabilir. Ailenin uzmanı ve müdahale yöntemlerini nasıl algıladığı her vakada bireysel olarak belirlenmelidir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

73 İHMAL VE İSTİSMARA MÜDAHALEDE GENEL İLKELER 3  Danışanla danışman arasında sağlıksız bir bağımlılığın gelişmesini önlemek için destekleyici bir danışmanlık, ailenin resmi ve resmi olmayan hizmetlerden yararlanmalarını sağlamak ve kademeli olarak daha bağımsız ve sorumlu bir işleyişi temsil eden gerçekçi ve ulaşılabilir hedefler için beklentilerin açıkça dile getirilmesi arasında bir dengenin kurulması gerekmektedir. ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

74 ÖNEMLİ TELEFON NUMARALARI  Üsküdar Çocuk Büro Amirliği:  Halkalı Kanuni Sultan Süleyman Hastanesi Çocuk İzlem Merkezi: ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

75 Kaynakça:1- MEB-UNİCEF Psikososyal Okul Projesi, 2002 Zorlu Yaşam Olayları ve Etkileri  2- Çocuk İhmali ve İstismarını Önleme ÖĞRETMENLER ve AİLELER İÇİN EĞİTİM KILAVUZU  3-Risk Altındaki Çocukların Saptanmasında Öğretmenin Rolü TEDP Öneriler: Cennetimden Bakarken filmi Cennetimden Bakarken filmi ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ

76 Tüm çocukların mutlu olması dileğiyle.. BİZİ DİNLEDİĞİNİZ İÇİN TEŞEKKÜRLER… ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ


"İHMAL VE İSTİSMAR Üsküdar İlçesi Etkili Müdahale Ekibi Arzu Dinçer Gamze Özel Arzu Dinçer Gamze Özel ÜSKÜDAR REHBERLİK ARAŞTIRMA MERKEZİ." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları