Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

İŞ- Çalışma Kavramı İş, "bir sonuç elde etmek, herhangi bir ş ey ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinlik, çalı ş ma"dır (TDK,1988: 726). Tezcan'a.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "İŞ- Çalışma Kavramı İş, "bir sonuç elde etmek, herhangi bir ş ey ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinlik, çalı ş ma"dır (TDK,1988: 726). Tezcan'a."— Sunum transkripti:

1 İŞ- Çalışma Kavramı İş, "bir sonuç elde etmek, herhangi bir ş ey ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinlik, çalı ş ma"dır (TDK,1988: 726). Tezcan'a göre; i ş,"çalı ş ma zamanı içinde yerine getirilen, hayatı kazanmak için ba ş vurulan bir etkinliktir. Geçim sa ğ lama, hayat kazanma yoludur" (1982: 7). İş, amaçlı bir dizi eylemlili ğ i ve bunun için geçirilen süreyi kapsar. Bu eylemlilik ço ğ u kez, zorunluluk, ba ğ layıcılık, disipline olma, örgütsel normlara dayanma gibi formalist bir yapılanmaya dayanır. İş in do ğ asında, bireyin istencine hükmeden bir zorunluluk/ba ğ layıcılık vardır. Bu durum, bireyin serbest, özgür devinimini devre dı ş ı bırakır. Ki ş isel ya da kurumsal zorunluluk ba ğ ıyla faaliyette bulunma, ba ğ ımsız hareket etmeyi, ki ş isel tasarrufta bulunmayı imkan dı ş ı kılmaktadır. Di ğ er bir ifade ile i ş ; ki ş ilerin hayatlarını sürdürebilmek için seçtikleri temel u ğ ra ş ı alanı, yasal güvence altına aldıkları bir faaliyet alanıdır (Yalın ve Özdemir, 1999: 13).

2 Çalı ş ma kavramının daha iyi anla ş ılabilmesi için “çalı ş ma” ve “i ş ” arasındaki farkların ortaya konması gerekir. İş, insanların geçimlerini sa ğ lamalarının bir yoludur, çalı ş ma ise bir ş eyi tamamlama, bitirme ve bir ş eye nail olma hislerini barındırır. İş in sonucunda ortaya çıkan ş eyler tüketilmek için verilir, bunun yanında çalı ş ma insanların hayatlarında kullanacakları mal ve hizmetler yaratır. Bireyin amaçları ve de ğ erleri çalı ş mayla ilgilidir, ancak bunları i ş yoluyla ifade eder (Kincheloe, 1999:64).

3 Yaygın bir biçimde çalı ş ma kavramıyla “i ş ” kavramının aynı anlamda kullanıldı ğ ı görülmektedir. Çalı ş ma ve i ş etimolojik olarak aynı kökten gelmelerine ve ço ğ u kez birbirlerinin yerine kullanılmalarına ra ğ men, aralarında bir nüans vardır. Endüstrile ş meyle ücretli çalı ş manın ortaya çıkı ş ı ise bu nüansı önemli kılmı ş tır. İş ; çalı ş madan ba ğ ımsız, ayrı bir kavram de ğ ildir, buradaki ayrımın amacı; i ş in, “ücret kar ş ılı ğ ı” yapılan bir çalı ş ma oldu ğ unu vurgulamaktır. Nitekim, çalı ş ma “belirli bir üretimi amaçlayan fiziksel ve zihinsel insan faaliyetlerinin toplamı” olarak tanımlanırken, bu faaliyet belirli bir kazanç amacıyla yapıldı ğ ında “ücretli çalı ş ma” veya “i ş ” ten söz edilmektedir. “ İş ”, Endüstri Devrimi ile ortaya çıkan ve insanlar arasındaki modern çalı ş ma ili ş kilerini tanımlayan bir kavramdır. Endüstri Devrimi ile birlikte, önceleri kendisi ve ailesi için üreten birey, belli bir i ş verene, belli ücret kar ş ılı ğ ında ve i ş verenin koydu ğ u çalı ş ma esasları çerçevesinde eme ğ ini kiralamaya ba ş lamı ş, yani çalı ş ma faaliyeti ücret kar ş ılı ğ ında yapılan i ş ’e dönü ş mü ş tür. Bu yeni yapılanma, toplumsal, ekonomik, psikolojik ve kültürel dönü ş ümleri de beraberinde getiren uzun bir süreçte gerçekle ş mi ş tir (Bozkurt, 2011:4). Dolayısıyla çalı ş ma kavramının, endüstri Dolayısıyla çalı ş ma kavramının, endüstri devrimiyle birlikte “i ş ” kavramı ile yakınla ş tı ğ ı ve amacının ekonomik faaliyet alanı içine sıkı ş arak yalın bir hale büründü ğ ü söylenebilir. Günümüzde ise çalı ş manın sadece iktisat bilimini ilgilendiren ekonomik bir faaliyet olması dı ş ında, sosyal politika bilimi içerisine giren ve sosyal amaca dönük faaliyet alanlarını da kapsayan karma ş ık bir yapısı vardır.

4 Bir eylem ve faaliyet olarak “çalı ş ma” antik ça ğ lardan günümüzün küreselle ş en dünyasına kadar çe ş itli disiplinlerin ilgi oda ğ ı olmu ş, üzerinde ara ş tırmalar yapılmı ş tır. Çalı ş ma kavramı içerik olarak, ilk ele alındı ğ ı dönemlerden günümüze kadar çok önemli de ğ i ş imler geçirmi ş fakat buna paralel olarak bu kavrama atfedilen önemde fazla bir de ğ i ş iklik ya ş anmamı ş, aksine her farklıla ş masından sonra gerek i ş letme alanından gerekse de di ğ er alanlardan akademisyenler tarafından tekrardan ele alınmı ş ve de çözümlenmeye çalı ş ılmı ş tır.

5 Günümüz modern toplumlarında “çalı ş mak”, insan için en temel ve en önemli faaliyetlerden birisidir. Brief ve Nord (1990), England ve Misumi (1986) ve Mannheim’a (1993) göre çalı ş manın sa ğ ladı ğ ı getiriler bireyin hayatında merkezi ve hayati bir yer tutmaktadır (Harpaz ve Snir, 2003:300). Ancak tarih boyunca, “çalı ş ma” oldukça farklı ş ekillerde algılanmı ş ve yorumlanmı ş, özellikle fiziksel çalı ş maya karsı olumsuz bir tutum söz konusu olmu ş tur (Azam ve Brauchle, 2003:188). Antik Yunan uygarlı ğ ında çalı ş ma köle sınıfına özgü a ş a ğ ılık bir faaliyet olarak kabul edilirdi. Çünkü çalı ş ma bir zorunluluk gere ğ i beden üzerinde bir denetim kurma sürecidir. Oysa o dönemde zorunluluk ve özgürlük birbirine zıt iki kavram olarak algılanmakta ve özgür insanların zorunlulukların esiri olamayaca ğ ı görü ş ü savunulmaktaydı. Nitekim dönemin filozof ve dü ş ünürleri hemen hemen her konuda anla ş mazlı ğ a dü ş melerine ra ğ men çalı ş ma eyleminin kölelere özgü de ğ ersiz bir u ğ ra ş oldu ğ u konusunda hem fikirdirler (Bozkurt, 2000:18).

6 Fox ve Hesse-Biber’e göre çalısma, “diger insanlara deger ve hizmet üretmek için harcanan enerji veya faaliyettir.” Richard H. Hall’a göre çalısma “bireylerin kendi temel ihtiyaçlarını karsılamak amacıyla mal ve hizmetlerin elde edilmesindeki faaliyetlerdir.” Çalısma tanımlarının ortak noktası insanın faaliyetleridir. Bu faaliyetlerin içinde toplumsal ve bireysel motifler mevcuttur. insanın sosyal ortamda çalısma davranısı sergilemesi, insanın hem biyolojik ihtiyaçlarının tatminine hem de sosyal ihtiyaç ve sorumluluklarını yerine getirmeye yönelik bir davranısıdır. Bu ifadelerden anlasıldıgı gibi çalısma, insanın tabiatla olan iliskisini ifade etmekle beraber ihtiyaçlarını karsıladıgı andaki psikolojik durumu, ideolojisi, aile, grup ve sosyal çevreyle de iliskileri olan bir kavramdır. (Özkul, 1997: 7–8)

7 Çalı ş manın insan hayatındaki vazgeçilmez yeri münasebetiyle, insanların çalı ş mayı nasıl algıladıkları büyük önem arz etmektedir. (Turgut, 1996: 23) Örne ğ in bazıları için çalı ş ma yasamın baslı basına bir amacıdır. Bu insanların tutumlu, dakik, çalıksan sade bir hayat tarzı olan öz-disiplinli ki ş ilerdir. (Arslan, 2003: 8) Bu durumun ifadesi olarak insanların çalı ş mayı, ya ş amlarının sıradan bir kayna ğ ı yahut ya ş amlarının en önemli bölümü, kimi insanların çalı ş mayı bir tür ceza çekme yahut kendini ifade etmenin en uygun yolu, yapılması gereken bir vazife veya insan do ğ asının geli ş imi olarak kabul ettikleri görülen bir durumdur. (Turgut, 1996: 23) Çalı ş ma, insanlar arasında çe ş itli sekilerde yorumlanaca ğ ı gibi toplumlar arasında ve toplumun çe ş itli katmanları arasında da farklı yorumlanabilmektedir. Bazı toplumlar yahut toplumsal kesimler çalı ş maya yönelik olarak olumlu bir tutum içerisinde iken bazıları çalı ş madan ziyade dinlenme ve e ğ lenceyi ön plana çıkarabilmektedirler. (Arslan, 2003: 8)

8 Ça ğ da ş anlamda ise “çalı ş ma” kavramı kapitalizmin ortaya çıkısı ile geli ş meye ba ş lamı ş tır. 17. yüzyıla kadar çalı ş ma kavramı tüketim maddeleri veya yasamak için gerekli olan ve ertesi güne bir ş ey bırakmadan her gün yenilenmesi gereken hizmetleri üreten serfler ve gündelik isçilerin yaptıkları i ş i belirtmekteydi (Lordo ğ lu ve di ğ., 1999:5). Çalı ş ma kavramının özellikle Sanayi Devrimi’nden sonra daha farklı sekilerde anlamlandırıldı ğ ı görülmektedir. Ancak her ş eye ra ğ men günümüzde çalı ş mak artık sadece kölelere, serflere ya da “ücretli kölelere” reva görülen bir eylem de ğ il, herkesin sahip oldu ğ u bir hak ve de bireyin kendisine, ülkesine ve sisteme karsı bir yükümlülü ğ ü seklinde algılanmalıdır. Her toplumda ayrıcalıklı sınıflar, az ya da çok, hala varlı ğ ını korusa da günümüz insanı için çalı ş mak tüketebilmek ve daha da önemlisi toplumsal hayatta var olabilmek için bir gerekliliktir. Dolayısıyla bugünkü anlamı ile çalı ş ma, bir kavram olarak, modernli ğ in bir ürünüdür. Çalı ş mak bireylerin ya ş amlarını devam ettirebilmeleri için kaçınılmaz ve sürekli yinelenen bir eylemler bütünüdür ve özünde bu eylemlerden çe ş itli ş ekillerde fayda sa ğ layan birey bulunur. Ba ş kaları için yapılan ve insanın kendisi için yaptı ğ ı i ş ler arasında, “çalı ş mak” açısından bir fark olmamasına kar ş ın, yapılan isin kar ş ılı ğ ı açısından bir fark mevcuttur. Ba ş kaları için yapılan i ş ler “kamusal alan” ile ilgilidir ve kar ş ılı ğ ında genellikle maddi faydalar elde edilir insanın kendisi için yaptı ğ ı i ş ler ise “özel alan” ile ilgilidir ve büyük ço ğ unlukla maddi getirilerden ziyade manevi bir takım faydalar sa ğ lar (Gorz, 2007:27-39).

9 Çalı ş ma çe ş itli açılardan anlamı de ğ i ş ebilen bir kavramdır. Çalı ş manın çe ş itli anlamlarını birkaç ba ş lıkta toplarsak; a) çalı ş ma, üretim sürecinin a ş amasıdır (her çalı ş ma somut bir ş ey yaratır); b) çalı ş ma bir gelir elde etme yoludur; c) çalı ş ma bir saygınlık ö ğ esidir (çalı ş an herkes bir ş eyler üretmenin saygınlı ğ ını ve statüsünü elde eder) diyebiliriz (Koray, 2000:136).

10 Neyin çalı ş ma sayılaca ğ ı, söz konusu eylemin, fiilin gerçekle ş tirildi ğ i spesifik toplumsal ko ş ullar ve bunların ne ş ekilde yorumlanaca ğ ı ile alakalıdır. Belli bir eylemin, çalı ş ma, bos zaman, ya da ikisi birden veya hiçbiri olarak ele alınması var olan zamansal, mekansal ve kültürel ko ş ullarla sıkı sıkıya ili ş kilidir. Ço ğ u sosyolojik ara ş tırma çalı ş ma kavramı ile ücretli çalı ş mayı kastetmektedir (Bozkurt, 2000:16). Wang (1996) çalı ş mayı, belli bir parasal kar ş ılık veya psikolojik fayda kar ş ılı ğ ında yapılan ve üretilen mal veya hizmetlere de ğ er katmaya yönelik faaliyetlerin bile ş imi olarak tanımlar (Azam ve Brauchle, 2003:187).

11 Çalı ş ma” kavramı, ya ş amın süreklili ğ ini sa ğ layan sosyal bir faaliyet olarak, geçmi ş i insanlı ğ ın varolu ş una kadar uzanan, insan ya ş amının en merkezi alanlarından biridir. Çalı ş ma kavramının anlamı ve de ğ eri, tarihsel süreçte ekonomik geli ş meye paralel olarak ve her toplumun normları, inançları ve de ğ erleri tarafından belirlenmektedir (Tınar, 1996:3). Dolayısıyla, çalı ş maya, tarih boyunca yüklenen anlamlar farklı olmu ş tur. Örne ğ in çalı ş ma; Aristokrat ve eski Yunan toplumlarında a ş a ğ ılanmı ş ve kölelikle e ş de ğ erde tutulmu ş tur. Bu dönemde çalı ş mak, zorunlulu ğ un olmak anlamına gelmi ş tir (Lordo ğ lu vd., 2000:3). Protestanlı ğ ın do ğ u ş uyla birlikte de Tanrı için faaliyet göstermenin tek yolu olarak görülmü ş tür. Modern anlamda çalı ş manın/i ş in ortaya çıkması ise endüstri devrimiyle birlikte gerçekle ş mi ş, üretim kitle halinde gerçekle ş tirilen fabrikalara ta ş ınmı ş ve çalı ş mak belirli bir ücret kar ş ılı ğ ı/geçim kayna ğ ı olarak görülmeye ba ş lanmı ş tır.

12 Çalı ş ma, basitçe “çaba” ya da “emek” anlamına gelebilir (Strangleman & Warren, 2008:151). Bu tanım zihinsel ve/veya fiziksel eme ğ i de içine alır. Bu zihinsel ve/veya fiziksel eme ğ in ise özellikle “modern anlamda çalı ş ma” kavramı gere ğ i; maddi bir kar ş ılık amacı olması gerekir, dolayısıyla çalı ş manın tanımı; “kar ş ılı ğ ında gelir elde edilen fiziksel ve/veya zihinsel emek” ş eklinde daha da geni ş letilerek; ücret ile ödüllendirilen bir çaba olarak yapılabilir. Ancak bu tanım, kar ş ılı ğ ı ş eklen para olmayan ya da asıl amacı gelir elde etmek olmayan; aile içi çalı ş ma, ev i ş leri, gönüllü/sosyal amaçlı çalı ş ma türleri gibi di ğ er tüm çalı ş ma biçimlerini kapsam dı ş ı bırakacaktır.

13 Genellikle çalı ş ma, “ücret kar ş ılı ğ ı bir i ş e sahip olmak” ş eklinde dü ş ünülmektedir, ne var ki bu çok yalın bir görü ş olmakla birlikte günümüzde -modern anlamda çalı ş ma- olarak tasvir edilen pek çok çalı ş ma biçimini kapsam dı ş ında bırakmaktadır. Bu nedenle çalı ş ma, en azından modern anlamda çalı ş ma faaliyetlerini de içine alacak ş ekilde; “kar ş ılı ğ ı ödensin ya da ödenmesin, zihinsel ve fiziksel çabanın harcanmasını gerektiren, insan gereksinimlerini kar ş ılayan mal ve hizmetlerin üretimini hedef alan ödevlerin yerine getirilmesi” (Giddens, 2008:792) ş eklinde tanımlanabilir. Sonuçta çalı ş manın “ne” oldu ğ unu belirli bir tanıma sıkı ş tırmaya çalı ş ırken, neyin çalı ş ma sayılıp, neyin sayılmayaca ğ ı gibi tanımlama sorunlarıyla kar ş ıla ş ılır. Örne ğ in çalı ş ma; “ücret kar ş ılı ğ ı yapılan i ş ler” olarak tanımlandı ğ ında, belirli bir kesimin yaptı ğ ı faaliyetler çalı ş ma kavramının kapsamı dı ş ına çıkacaktır.

14 Çalı ş ma, bireylerin ya ş amlarını idame ettirebilmeleri için önemli bir ya ş amsal fonksiyondur. Çalı ş manın anlamı, bireyler açısından yüzyıllardır farklıla ş sa da, yine de 20. yüzyılın son çeyre ğ ine kadar bireyin merkezi ya ş am ilgisi olmayı sürdürmü ş tür. Çıkı ş noktasından itibaren fazlaca de ğ i ş ime u ğ ramı ş olan çalı ş ma kavramı günümüzde, bireye sadece maddi açıdan kazandırdıklarıyla de ğ il, manevi açıdan anlamlı olmasıyla da de ğ erlendirilen bir kavram haline gelmi ş tir. Geçmi ş ten farklı olarak artık çalı ş anlar sadece kazançlarına göre i ş lerini de ğ erlendirmemekte, yaptıkları i ş lerin ne kadar anlamlı ve topluma faydalı oldu ğ una da dikkat etmekte, i ş lerinin “iyi i ş ” özelliklerine sahip olmasını talep etmektedirler. Kısacası, özellikle maddi açıdan tatmin olmu ş geli ş mi ş ülke çalı ş anları açısından, maddi kazancın giderek “merkezi güdüleyici faktör” olmaktan çıkması ve anlamlı i ş ler yapmaya yönelme, çalı ş ma hayatında ya ş anan önemli bir de ğ i ş iklik olarak dü ş ünülebilir. Bu noktada i ş in, çalı ş an bireye sa ğ ladı ğ ı içsel motivasyon, anlam ve doyum birey için maddiyata oranla daha önemli hale gelmektedir.

15 “Çalı ş manın tarihsel anlamı” olarak ele alındı ğ ında daha karma ş ık hale gelmektedir. Çünkü tarihsel süreç içerisinde toplumsal yapıları etkileyen köklü de ğ i ş imler çalı ş ma kültürü ve anlayı ş ını de ğ i ş tirmi ş, dolayısıyla her döneme özgü farklı çalı ş ma amaç ve anlamları ortaya çıkmı ş tır. Örne ğ in; antik ça ğ ’da çalı ş ma olgusunu ş ekillendiren sosyo-ekonomik kavram, kölelik olmu ş tur (Bozkurt, 2011:6). Dolayısıyla çalı ş mak; toplumda onursuz bir u ğ ra ş olarak kabul edilmekle birlikte, geni ş bir kitleyi ve köleleri ifade etmi ş tir. Bazı toplumlarda elit tabaka olmanın esası ise bo ş vakit sahibi olmaktır. Aristo ve Platon, çe ş itli söylemlerinde bedensel çalı ş maya sadece köleler ve köylülerin yapaca ğ ı olumsuz anlamlar yüklerken, soyluların ö ğ renme ve sanat gibi zihinsel i ş lerle u ğ ra ş maları gerekti ğ ini savunmu ş tur. Hıristiyanlık kültürünün ilk dönemlerinde ise çalı ş ma, Tanrı’nın insanlara verdi ğ i bir cezadır. Feodal düzene geçilmesi ile birlikte çalı ş mak serflerin i ş i olarak görülmü ş tür. Köleler gibi her yerde alınıp satılabilecek mallar olmayan ve çalı ş tıkları topra ğ a, dolayısıyla toprak sahibi senyörlere ba ğ ımlı olan serflerin çalı ş ma amacını ise; sa ğ lık, güvenlik ve yiyecek ihtiyaçlarının kar ş ılanması kar ş ılı ğ ında toprak sahibi için üretmek olu ş turmu ş tur. Feodal düzenin bir parçası olan loncalarda ise farklı bir çalı ş ma anlayı ş ı görülür. Halen lordlar veya kralın sahip oldu ğ u ş ehir toprakları üzerinde feodal hukuk ve inanç sistemi ile idare edilen ş ehir tüccarlarının, kendi içlerinde yardımla ş ma ve feodal beylere kar ş ı dayanı ş masını amaçlayan ekonomik ve sosyal kurulu ş lar ş eklinde olu ş an loncalar, zaman içerisinde usta-kalfa ve çırak yapılanmasının geli ş ti ğ i meslek kurulu ş larına dönü ş mü ş tür (Bozkurt, 2011:18). 18. yy. çalı ş ma kavramı açısından en önemli de ğ i ş im sürecinin ba ş langıcı kabul edilebilir. Endüstri devrimi ile birlikte sanayi toplum yapısına geçilmesi, çalı ş manın anlam ve amacını da kökten de ğ i ş tirmi ş tir. Sanayi toplumunda çalı ş ma, toplumsal örgütlenmenin tarihsel süreçte hiç olmadı ğ ı kadar merkezine oturmu ş tur (Yazıcı, 2010:81). Çalı ş mak, sanayi öncesi toplum yapılarındaki gibi kölelerin, köylülerin ve alt sınıfların zorunlu olarak yaptıkları bir faaliyet olarak görülmekten çıkmı ş, dönemin özgürlük anlayı ş ının sembolü haline gelmi ş tir.

16 Latince : Tripaliun: İş kence aleti Roma ve Yunan toplumunda Labour: Zahmet, yorgunluk, acı, keder, üzüntü Etimolojik olarak incelendi ğ inde acı ve sıkıntı kavramlarına kar ş ılık gelmektedir.

17 Weiss ve Kahn Zorunluluk, kontrol ve sınırlama

18 Çalı ş ma kavramının etimolojisi, pre-modern toplumlarda, çalı ş maya yüklenen anlamlar konusunda oldukça önemli ipuçlar› vermektedir. Örne ğ in batı dillerinde çalı ş ma anlamına gelen “travail”, Latince i ş kence aleti olan “tripalium”dan türemi ş tir. Yine Romalıların çalı ş ma için kullandıkları “labour” (ya da labor) sözcü¤ü de “zahmet”, “yorgunluk”, “acı”, “ızdırap” gibi ça ğ rı ş ımlara sahiptir. Yani çalı ş mak bir tür ceza olarak görülmektedir (Arendt, 1994, s.115; Savater, 2000, s.100). Bizde de baz› yazarlar, “çalı ş ma” ile “çalmak” kökü arasında ili ş ki kurmaktadırlar (Sava ş ır ve Lordo ğ lu, 1992, s.1). Azeri Türkçesinde çalı ş mak yerine “i ş lemek”, Kırgızistan’da da “emgeg” (yani emek) sözcü ğ ü kullanılmaktadır. “Emek” sözcü ğ ü de yine Bat› dilerindekine bezer biçimde, “sıkıntı “zahmet”, “yorgunluk” anlamına gelmektedir. Ancak zamanla, gerek Bat› dillerinde gerekse Türkçede çalı ş ma kavramına farklı anlamlar yüklenmi ş tir.

19 Tarıma dayalı geleneksel toplumda üretim, evlerde el tezgahlarında yapılırken, endüstri devrimi, üretimi kitle halinde gerçekle ş tiren fabrikalara ta ş ımı ş tır. Merkezile ş en fabrikalar daha büyük miktarda malın, daha ucuza üretimini gerçekle ş tirmi ş tir. Fabrikaların buhar gücüyle çalı ş an makineleri kar ş ısında rekabet edemeyen lonca sistemi ve ev üretimi i ş levsiz hale gelmi ş tir. Bu sistemin usta ve kalfaları da kendi tezgahlarını bırakarak fabrikalarda nitelikli i ş çiler olarak çalı ş maya ba ş lamı ş lardır. Onların yanında hiçbir mesleki bilgisi olmayan ve tarımdan gelen köylüler de fabrikaların niteliksiz i ş çileri olmu ş lardır (Hall, 1986: 28; Koray&Topçuo ğ lu, 1987: 9; Ekin, 1989:3). Böylece, kendi i ş lerinde ücretsiz çalı ş an i ş gücü, fabrikalarda belirli kurallara ba ğ lı olarak düzenlenmi ş modern anlamda “i ş ” le tanı ş mı ş tır. Modern anlamada i ş, i ş gücünün belli bir ücret kar ş ılı ğ ında, belli bir i ş verene yine i ş verenin koydu ğ u çalı ş ma esasları çerçevesinde, eme ğ ini sunması ya da kiralaması ş eklinde ortaya çıkmı ş tır. Liberal anlayı ş da i ş çi olmak; ekonomik özgürlü ğ e sahip olmak, toplumun bir vatanda ş ı ve yeti ş kin bir üyesi olmanın sembolüdür. Ancak hemen belirtmek gerekir ki buradaki özgürlük; i ş çinin bir makine gibi algılandı ğ ı, dolayısıyla hangi i ş in nasıl, hangi saatlerde ve ne kadar ücretle yapılaca ğ ına -makine sahibinin- sermayedarın karar verdi ğ i ve henüz müdahalecilik akımının ba ş lamadı ğ ı yıllarda, hiçbir koruyucu düzenlemenin olmadı ğ ı, çalı ş ma ko ş ullarının tamamen sermayedar tekeline bırakıldı ğ ı bir özgürlük, bir di ğ er ifadeyle esarete ba ğ lı bir özgürlüktür. İş çinin bir makine gibi çalı ş mak zorunda kalırsa daha verimli olaca ğ ını savunanların aksine, “insancıl” bir azınlık her zaman tersini savunmu ş tur: “ İ nsan bir makine olmadı ğ ından yaptı ğ ı i ş i sevmek zorundadır ve verebilece ğ inin en iyisini vermek için i ş letme hedeflerine katılmalı” (Gorz, 2007:85), hatta ücreti ve çalı ş ma ko ş ulları konusunda söz sahibi olmalıdır. Bunun için öncelikle i ş verenle rekabet edebilecek konuma gelmelidir. Sanayi kapitalizminin erken dönemlerinde bir kısım azınlı ğ ın savundu ğ u bu görü ş, zamanla pek çok i ş çi kesimi arasında yaygınla ş mı ş, sendikal hareket ve müdahalecilik akımı ba ş lamı ş, i ş leyi ş i kendi haline bırakılan piyasanın 1929’da krize girmesi ile birlikte de Keynesyen refah devleti anlayı ş ı benimsenmi ş tir.

20 Endüstri toplumlarındaki seri üretimin, çalı ş anı makinelerin bir uzantısı olarak gören yakla ş ımının çalı ş an açısından çok tartı ş ılan; stres, yabancıla ş ma, fiziksel ve ruhsal hastalıklar gibi sonuçları, çalı ş ma ya ş amının insanile ş tirilmesi ile ilgili paradigmaları da gündeme getirmi ş tir. 1930’lu yıllardan itibaren özellikle Hawthorne çalı ş malarının etkisi ile i ş letmelerin insani yanı ve paternalist yönetim uygulamaları gündeme gelmeye ba ş lamı ş tır. 1950’li yıllarda ise yöneticilerin dikkatini, çalı ş anın içsel potansiyelini ortaya çıkaracak yönetim uygulamaları ve örgütsel yapı tartı ş malarını ba ş latan Maslow ve McGregor gibi dü ş ünürler çekmi ş tir (Bozkurt, 2011:28). Özellikle McGregor’un çalı ş anın niteliklerinden organizasyonun tümüyle faydalanamadı ğ ı, yönetimin çalı ş anına güvendi ğ inde ve sorumluluk verdi ğ inde çalı ş anın yüksek bir motivasyon, ba ğ lılık ve verimlilik gösterece ğ i görü ş ü; “insan” unsurunun organizasyonun bir de ğ eri olarak benimsenmesi anlayı ş ını kuvvetlendirmi ş tir. Bu dönemden itibaren organizasyonlara de ğ er katan ve rekabet üstünlü ğ ü sa ğ layacak en önemli kayna ğ ın insan kayna ğ ı oldu ğ u görü ş ü ve bununla birlikte kuvvetlenen insan kaynakları yönetimi anlayı ş ı ise çalı ş maya ili ş kin de ğ erlerde bir takım farklıla ş malara sebep olmu ş tur. O döneme kadar bireyin sadece gelir elde etmek amacıyla yaptı ğ ı çalı ş ma faaliyetinin yanında “sosyal motivasyon amaçlı” çalı ş maya da önem verdi ğ i görülmektedir (Keser, 2010:374).

21 Sanayi devrimi öncesi ve sonrasında çalı ş maya ili ş kin de ğ erlerde ya ş anan birtakım farklıla ş maları bir kenara bırakırsak, çalı ş ma kavramının de ğ i ş imine ili ş kin birinci büyük dalgayı; çalı ş manın amacını salt gelir elde etmeye ba ğ laması ve “i ş ” kavramıyla “çalı ş ma” kavramını bütünle ş tirmesi nedeniyle sanayi devrimi ve bu devrimin dü ş ünsel ortamını olu ş turan liberalizme ba ğ layabiliriz. Çalı ş ma kavramının yeniden sorgulanmasına sebep olan ve çalı ş maya ili ş kin yeni trendlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan ikinci büyük dalga ise 1970’li yılların ba ş ında ya ş anan ve akabinde refah devletinin krize girmesiyle sonuçlanan geli ş melere ba ğ lanabilir. 1970’lerin ba ş larına gelindi ğ inde, ekonomide ya ş anan sorunlar ve 80’li yıllardan itibaren hızla yayılan neo-liberal küreselle ş me süreci, müdahaleci refah devletini sıkıntıya sokmu ş, 1970’li yıllarda ba ş layıp, 80’li ve 90’lı yıllar boyunca da devam eden geli ş meler, müdahaleci devletin üzerindeki sosyal sorumlulukların azaltılmasına yönelik arayı ş ları beraberinde getirmi ş tir. Bu dönemden itibaren küreselle ş me ve onun felsefesi olan neo- liberalizm ile birlikte, refah devletinin ve sosyal politikaların sorgulanır hale geldi ğ i, son çeyrek yüzyıla kadar, neredeyse tamamı devlet tarafından üstlenilen sosyal görevlerin bir kısmının devlet yanında ba ş ka kurumlara do ğ ru kaydırılmaya ba ş landı ğ ı, dolayısıyla refah gereksinimlerinin kar ş ılanmasında aktörlerin de ğ i ş meye ba ş ladı ğ ı bir sürece girilmi ş tir (Özdemir, 2007:373). Refah devletinin sosyal görevlerinin devletin piyasa üzerindeki etkinli ğ inin azalmaya ba ş lamasıyla birlikte el de ğ i ş tirmesi ise, sanayi devriminden sonra çalı ş ma kavramına ili ş kin yeni trendlerin ortaya çıkı ş ındaki en büyük dönüm noktası olacaktır

22 Çalı ş ma Kavramı Çalı ş manın yalnızca bir zorunluluk ya da özgürlük olmayı ş ı, bir hak oldu ğ u dü ş üncesi sosyal hakların geli ş imiyle hayata geçen bir dü ş üncedir. Çalı ş ma hakkı, bir çok sosyo-eko hakkın ba ğ landı ğ ı bir temel hak olarak konumundadır. Bu nedenle sosyal devlet anlayı ş ı ve uygulamaları “ücretli çalı ş ma eksenine” oturur. Çalı ş ma hakkını kabul eden devlet, i ş gücünün e ğ itiminden i ş bulmaya, çalı ş ma ko ş ullarının iyile ş tirilmesinden i ş sizlik, sosyal güvenlik politikalarından bir çok uygulamayı hayata geçirmek durumundadır. Çalı ş ma hakları; - Çalı ş ma öncesi, çalı ş ma ya ş amı ve çalı ş ma sonrasın olarak 3 a ş amayı içerir. Örne ğ in; - Yeterli istihdam olanaklarının yaratılması - İş gücüne e ğ itim ve nitelik kazandırılması - İş arayanlar ile i ş gücü arayanları bulu ş turulması - İş ya ş amında i ş güvencesi ve koruyucu ş artların sa ğ lanması - İş ya ş amında belirli bir gelir güvencesi sa ğ lanması - Ücretlilere örgütlenme hakkının kazandırılması - İş sizlik kar ş ısında koruma - İş gücünü sosyal risklere kar ş ı koruma Çalı ş ma Hakkı Bir çok sosyo-ekonomik haklar içinde temel bir hak niteli ğ i ta ş ıyan devletin sosyal hakları uygulamasıyla sosyal devlet a ş amasında hayata geçirilen, ki ş ilerin serbest istihdamına dayalı, çalı ş ma özgürlü ğ ünü de içine alan bir sosyal haktır. Çalı ş ma Ozgürlü ğ ü Ki ş inin eme ğ ini özgürce kullanarak, istedi ğ i i ş verenle i ş ini rahat ve özgürce yapabilmesi demektir.

23 Çalı ş ma bütünlüklü insan eylemidir Bir ş ey ortaya koymak, olu ş turmak ve yapmak için zihinsel ve bedensel emek harcamaktır Yapmamız gereken, yapmamayı tercih edebilece ğ imiz ve kar ş ılı ğ ında ücret bekleme e ğ iliminde oldu ğ umuz ş eydir. Bir ki ş inin di ğ er ki ş ilerin yaralanaca ğ ı bir mal veya hizmet üretimi için gösterdi ğ i eylem yada çabadır. İ nsanın bedensel veya zihinsel güçlerini belli bir amaca yönelik olarak ve planlı biçimde kullanmasıdır.

24 Çalı ş ma, De ğ er üretmeye yönelik her türlü faaliyet ve eylemdir.

25 Geniş anlamda çalışma Çalı ş ma …………………..bo ş zaman etkinli ğ i Dar anlamda çalı ş ma Gelirle ili ş kili olan çalı ş ma türüdür

26 Çalışmanın anlamı Çalı ş ma olgusu, her toplumda var olan ancak günümüze kadar anlamında farklıla ş malar olan bir kavramdır. Çalı ş ma en genel anlamıyla insanın ya ş amını sürdürebilmek için ortaya koydu ğ u üretken etkinliktir. Geleneksel toplumlarda, feodal ve lonca yapısında çalı ş ma yalnız belli bir sınıfa yönelik eylem olarak görülmekte, çalı ş ma toplumsal alanda de ğ ersiz görülen bir olgudur. Çalı ş ma kural ve ili ş kileri biçimlendirilemezken, hür irade yani eme ğ in özgür kullanımı yerine ba ğ ımlı emek ili ş kisi vardı. Endüstrile ş me ile birlikte, üretim biçimi mantı ğ ı ve yeri de ğ i ş ti ğ inden, çalı ş ma anlamı ve ili ş kilerde farklılık göstermektedir. Küçük atölyelerden fabrikalara geçi ş te, i ş gücünün niteli ğ i mavi ve beyaz yakalı olarak de ğ i ş ti ve emek çalı ş ma hakkını istedi ğ i i ş verenle kurmakta, i ş gücü piyasasında kullanır hale gelmi ş tir. Endüstri sonrası bilgi veya ileti ş im toplumu a ş amasında üretim biçimlerinde sektörel yapı içinde istihdam yapısı ve çalı ş ma ortamında ve ili ş kilerinde temek de ğ i ş iklikler kar ş ımıza çıkmaktadır. Örne ğ in, çalı ş ma ekonomik bir eylem olmaktan çıkıp, çalı ş ana sosyal anlamda bir saygınlık ve statü elde etme aracı olarak görülmektedir. Günümüzde, yeni teknolojilerle eme ğ e daha az ihtiyaç duyulmakta, post-fordizm denilen standart ve yı ğ ın üretim yerine, tüketici e ğ ilimlerine dayalı esnek üretim ve uzmanla ş ma getiren bir üretim biçimi ye ğ lenmekte, az sayıda fakat farklı statülerdeki i ş gücü kullanılmaktadır. Küreselle ş me süreci içinde üretim zincirleri yaratılmakta, sermaye ve emek açısından küresel bir piyasa olu ş turulmaktadır. Örne ğ in, daha dü ş ük sayıda i ş gücü ile üretim yapmayı mümkün kılan üretim teknolojileri, artık her üretim artı ş ında yeterli istihdam artı ş ı sa ğ lamamakta, büyüme ve istihdam arasındaki ili ş ki kırılmaktadır.

27 Ku ş kusuz "bireyin her davranı ş ının arkasında bir istek, önünde ise bir amaç vardır." Her ş eyden önce, insan endüstri öncesi toplumlarda oldu ğ u gibi, yiyecek, giyinme ve barınma gibi ihtiyaçlarını kar ş ılamak, fiziksel ya ş amını devam ettirmek için çalı ş ır.

28 Çalı ş ma kavramı insanın bedensel ve zihinsel güçlerini belli bir amaca yönelik olarak planlı bir ş ekilde kullanabilmesidir. Çalı ş ma i ş çinin ortaya koydu ğ u bir faaliyettir.bir insanın yaptı ğ ı bir faaliyet olup ki ş inin insanlı ğ ının gerekli bir bölümüdür. Psikolojik açıdan çalı ş ma kavramı incelendi ğ inde birey ile görev arasındaki ili ş ki anla ş ılmaktadır.burada önemli olan çalı ş ma ko ş ulları ile bireysel özelliklerin birbirine uyum sa ğ laması ve bir denge noktasına ula ş ılması sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Ekonomik ya ş ama göre çalı ş ma ise insanın fiziksek ve zihinsel gücünün belli bir üretimin gerçeklemesi için sarf edilmesi anlamında kullanmaktadır.Bir di ğ er ifade ile çalı ş ma bir geçim kayna ğ ıdır.Kısaca ekonomik varlı ğ ın temelidir. Sosyolojik açıdan çalı ş ma ise insanın bir i ş otaya koyabilmesi için di ğ er bireylerle olan etkile ş imi hiyerar ş ik bir düzen içerisinde belli bir statüye ula ş masıdır.

29 Çalışmanın önemi

30 İktisadi önemi Gelir ve maddi unsurlar

31 Psikolojik önemi Özgüven De ğ erlilik hissi Birey olma

32 Sosyal önemi Toplumsal de ğ er Toplumla bütünle ş me Statü

33 İ nsan hayatında neredeyse vazgeçilmez bir önemi bulunan çalı ş manın bireye birçok bakımdan getirisi vardır. Belki de, çalı ş manın getirileri arasında ilk basta dü ş ünülecek olan fiziksel ihtiyaçları sa ğ lamaya yarayacak ekonomik getiri bir amaç olma durumundan çıksa bile birey çalı ş maya devam etme niyetini korumaktadır. Çünkü çalı ş manın ekonomik getiri dı ş ında bireye kazandırdı ğ ı daha ba ş ka, toplumda yer almak ve ona katkıda bulunmak, ili ş kiler kurmak gibi önemli faydaları vardır (Turgut ve Tevrüz, 2003:58). Birey için çalı ş ma bir amaç de ğ il bir araç olarak algılansa da sa ğ ladı ğ ı faydalar açısından genelde istenilen bir ş eydir. Getirdi ğ i gelir, sa ğ ladı ğ ı saygınlık ve geli ş me olana ğ ı gibi nedenlere ba ğ lı olarak çalı ş ma, do ğ rudan ve dolaylı olarak birey için bir doyum kayna ğ ıdır. Basarı güdüsünün en geni ş ve yo ğ un ş ekilde yöneldi ğ i alan da çalı ş ma yasamıdır (Koray, 2000:136).

34 Uygarlı ğ ın ba ş ından itibaren, insanın ya ş amının geni ş bir bölümüyle çalı ş manın etrafında yapılandı ğ ı; avcılıktan, toplayıcılı ğ a, ortaça ğ daki zanaatkârlardan geçti ğ imiz yüzyıldaki bant sisteminde ve kitle üretiminde ba ş rol oynayan i ş çiye kadar, çalı ş manın bireyin ya ş antısının çok önemli bir parçası oldu ğ u bilinmektedir. Günümüzde ise ilk kez insano ğ lu üretim sürecinden sistematik olarak elenmeye ba ş lamı ş tır. Bir yüzyıl bile geçmeden kitle sistemine dayalı üretim sisteminden, yeni nesil bilgi ve ileti ş im teknolojileri vasıtasıyla çalı ş ma ş ekillerine do ğ ru bir de ğ i ş im gerçekle ş mektedir. Zeki makineler sayısız görevleri üstlenerek insano ğ lunun yerini almakta, bu durum mavi ve beyaz yakalı i ş çilerin istihdam dı ş ına çıkmasına yol açmaktadır (Rifkin, 1995:3).

35 teknolojiyi üretim sürecinde etkin kullanan geli ş mi ş ülkelerde el eme ğ iyle çalı ş an insanların oranının gittikçe azaldı ğ ı görülmektedir. Sanayi devriminin kitle üretim sistemi içerisinde fabrikalara ta ş ıdı ğ ı salt gelir elde etme odaklı çalı ş ma anlayı ş ı, teknolojinin üretim sürecine dahil olmasıyla birlikte de ğ i ş ime u ğ ramı ş, 70’li yıllardan itibaren Dünya ölçe ğ inde ya ş anan sosyo-ekonomik geli ş meler ise çalı ş maya ili ş kin yeni anlam arayı ş larının ba ş langıcını olu ş turmu ş tur. Bu geli ş meler çalı ş manın gelece ğ i hakkında birçok yeni alternatiflerin geli ş ti ğ ini göstermektedir. Gelecekte nasıl bir çalı ş ma ş ekli olacak? Sanal i ş gücü gerçek i ş gücünün yerini mi alacak? Sanal ofisler i ş yerlerinin yerine geçerek, çalı ş ma ortamları ortadan mı kalkacak (Keser, 2010:368)? Ve nihayet teknolojinin üretim sürecinde yer almasıyla artan bu bo ş zamanda yapılacak “yeni i ş ler” neler olacak?

36 Bugün çalı ş ma kavramının sonunun geldi ğ ini ileri sürenlerin sayısı az de ğ ildir. Jeremy Rifkin, “çalı ş manın sonu” tartı ş malarını ortaya atan ilk ki ş idir. Rifkin, çalı ş manın anlamındaki de ğ i ş imi aynı isimli kitabında tartı ş maktadır Gorz’un deyimiyle; Michel Agliatta’nın “ücretli toplumu”, Arendt’in “çalı ş ma toplumu” ortadan kalkıyor olmasına kar ş ın Rifkin’in iddiası olan “çalı ş manın sonu” ile ortadan kalkan kesinlikle antropolojik ve felsefi anlamdaki çalı ş ma de ğ ildir. Gorz, gelecekte “çalı ş ma”nın üç farklı ş ekilde gerçekle ş ebilece ğ i ihtimalinden söz etmektedir. Bunlar (Gorz, 2002:81):

37 Makro-sosyal çalı ş ma: Organize bir toplum, insanların temel ihtiyaçlarını kar ş ılamak için üretim. Mikro-sosyal çalı ş ma: Bireysel odaklı organize ve gönüllü çalı ş maya dayanan bir çalı ş ma. Bu çalı ş ma temel ihtiyaçları kar ş ılama dı ş ında kendini gerçekle ş tirmeye dayanan bir çalı ş mayı içerir. Özerklik aktiviteleri: Daha çok bireylerin, ailelerin ve grupların isteklerine dayalı çalı ş ma. Bu tür çalı ş ma kolektif ya da bireysel tercih ş ansı verir ve çalı ş maya daha fazla anlam kazandırır.

38 Çalı ş manın anlamında ya ş anan de ğ i ş im tartı ş malarında, birey için çalı ş manın önem derecesinin azalması gibi konular incelenirken, “çalı ş manın gelece ğ i”ne ili ş kin bazı saptamalardan da söz edildi ğ i görülmektedir. Furnham’a göre; “Maddi temele dayanan i ş görmeye ilgi azalacak, bireyler sadece gelir elde etmek için de ğ il, aynı zamanda ya ş am kalitesi do ğ rultusunda çalı ş acaklardır. Bununla birlikte; çalı ş ma, daha esnek ve daha fazla cinsiyet de ğ i ş keninden ba ğ ımsız olarak bölünecek, bireysel geli ş me ve iyi ya ş am dü ş üncesi a ğ ırlık kazanacak, ruhsal ve fiziksel ko ş ullar daha fazla önem kazanacaktır. Ayrıca çalı ş ma dı ş ı ya ş ama da ilgi artacak, Merkezi ya ş am ilgisi olarak “i ş ” de ğ er kaybedecek, ya ş am kalitesi dü ş üncesi önem kazanarak, rutin ve de ğ i ş ime kapalı i ş ler de ğ er yitirecektir. Sonuçta çalı ş anlar i ş e yönelik tutumlardan uzakla ş acak ve etik önceliklere önem vereceklerdir.” (Furnham, 1997:688).

39 Charles Handy göre ise; “Örgütte çalı ş an i ş gücü sayısı günümüze oranla azalacak, daha az çalı ş ma söz konusu olacak, bürokrasi azalacak, örgütlerde profesyonel ve uzman ihtiyacı artacak, gönüllü örgütlerde görev alma yaygınla ş acak, imalat ve üretim azalacak, e ğ itime olan talep artacak, örgütlerde yeniden yapılanma söz konusu olacaktır.” Gorz’un yukarıda ifade edilen “mikro sosyal çalı ş ma”sına benzer ş ekilde, Handy’nin çalı ş manın gelece ğ i konusundaki, özellikle gönüllü örgütlerde görev almanın yaygınla ş aca ğ ına ili ş kin öngörüsü, bugün faaliyet alanları ve kapsamları gittikçe geni ş leyen sosyal giri ş imlerle birlikte do ğ rulanmı ş gözükmektedir

40 insan, “bio-psiko-sosyal” bir varlık* olması nedeniyle bireyin toplumla bütünlesmesi söz konusudur. Kisi içinde yasadıgı toplumdan soyutlanamamakla beraber toplumla olan iliskileri de süreklidir. Birey toplumla beraber iyi bir yasam düzeyine yani gereksinimlerini karsılayacagı ve hedeflerini gerçeklestirecegi daha rahat bir ortama ulasmayı amaçlar. (Altınköprü, 2003: 12–14) Kisinin içinde bulundugu toplumun belirledigi alternatifler çerçevesinde tercih ettigi eylem biçimleri çalısma olarak tanımlandıgında karsımıza çalısma biçimini belirleyecek (bireyin gelir ihtiyacı, kapasitesi, ailesi, bilgisi, egitimi, basarı duygusu, ilgileri, zevkler vb.) birçok faktör çıkmaktadır. **(Özkul, 1997: 9) Ülgener (1981) de, iktisadi yasayıslarının ardında tavır ve davranıslarıyla insan gerçeginin ve onun zihniyetinin oldugunu belirtmekle birlikte, Durkheim da (1986), her sosyal faaliyetin kendine mahsus bir ahlak disiplinine ihtiyaç duydugunu ifade etmektedir. Genis veya dar her sosyal grubun bölümlerden kurulu bir bütün oldugunu da belirten Durkheim, bu bölümlerin de bireylerden olustugunu söylemektedir. Bireye kendisinin ve sosyal grubunun menfaatlerini hatırlatan sistemin ahlak disiplininden baska bir sey olamayacagını vurgulamaktadır. Bu disiplin ise bireye, kolektif menfaatlere zarar getirmemesi için yapması ve yapmaması gerekenleri bildiren bir kurallar bütünüdür. (Durkheim, 1986: 22–24)

41 Bireyin kendisini tabiatın gereklerine bıraktıgı andaki karmasadan kurtaran, gittigi yoldaki hareketlerinde onu zapt eden, ona ne olması gerektigini söyleyen, insanın hem biyolojik hem psikolojik hem de sosyal yönlerinin oldugunun bir ifadesidir (Altınköprü, 2003: 12 ortakları ile iliskilerinin nasıl olması gerektigini anlatan, içinde bulundugu toplulugu devamı için neler yapması gerektigini bildiren bu disiplindir. Bu disiplini ise birey, kendisini asan, kendi üstünde hüküm sahibi olan bir otorite olarak görür.* Sosyal gruplar ne kadar genis olursa bu kuralları uygulamanın da o kadar zorunlu olacagını ifade eden Durkheim, bu kuralların da kolektif amaçları açıkça gösterir nitelikte olması gerektigini vurgulamaktadır. Durkheim bu sebepten dolayı her meslek faaliyetinin ahlaki ilkeleri içermesi gerektigini ifade etmektedir. (Durkheim, 1986: 22–24) Genis anlamda toplum, dar anlamda sosyal çevre, içinde bulunulan grup ve birey özelliklerinin bireylerin sahip oldukları ideolojilerini (zihniyetleri) belirlemede etkili olacagı gibi çalısma zihniyetini de belirleyici etkilerde bulunması da söz konusudur. Bu nedenle çalısma ideolojisi bir toplulugun üyelerinin degerlerini, tavırlarını, inançlarını ve fikirlerini içine almaktadır. Bu kavramlar çalısma degerleri olarak kabul edilir. Çalısma Degerleri bir grubun veya toplulugun istedikleri ve arzuladıkları özellikleri belirler. Ayrıca çalısma degerleri bireyin çalısmaya olan yaklasımıyla da ilgilidir.

42 Bireyleri sahip oldukları anlayıslardan dolayı, günlük kullanımlarda aynı manada ifade edilen fakat içeriginde bazı farklılıklar olan iki kavramın karıstırılmaması gereklidir. Bu kavramlar çalısma ahlakı ve is ahlakıdır. “s ahlakı, mal ve hizmet üreten isletmelerin ya da firmaların uymaları gereken ahlaki ilkeleri ve standartları ifade eder.” Bununla beraber çalısma ahlakı, “bireyin ve toplumun refahı için çalısmanın gerekli ve önemli oldugu üzerinde durur.” Çalısmak, bireyin yasamının devam için bir zorunluluk olmanın ötesinde bir bireysel sorumluluk ahlakıdır. Ayrıca, çalısma ahlakı ile ekonomik refah arasında çok yakın bir iliski bulunmaktadır. Çalısma ahlakının yüksekoldugu toplumlarda ekonomik refah düzeyinin de yüksek oldugu düsüncesi iktisatçılar tarafından genel kabul görmektedir. Dinlerin de çalısma ahlakının önemi üzerinde durdukları bilinmektedir. slamiyet, çalısma ahlakının önemini vurgulayan dinlerin basında gelmektedir. Hıristiyan dininde çalısma ahlakı son derece önem tasımaktadır. Çalısma ahlakı konusuna özel önem vermesi dolayısıyla “Protestan Ahlakı”, çesitli arastırmacılar tarafından çalısma ahlakını ifade etmek üzere kullanılmaktadır. (Canaktan, 2007)

43 Ülgener (1981), bireyin hayatına yön veren zihniyet yapısının olusumuna, iklim, çevre ve siyasi durum gibi bazı içi ve dıs etkenlerin tesiri olabilecegini ifade etmekle beraber hayat anlayısının basit bir davranıstan sıyrılıp ahlaki ifade kalıpları ile bir dünya görüsü ve anlayısı olarak zihinlere yerlesmesinde en etkin rolün manevi-dini faktör oldugunu vurgulamaktadır. Bu durumun ispatının da iktisat tarihi oldugunu ifade etmektedir. Gündelik hayatımızda ilk defa basit, iddiasız bir sekilde karsımıza çıkan çogu fikrin ve halk dilindeki çogu özdeyisin baslangıçta veya formasyonu sırasında dini/mistik kanallardan çıkarak (aslını muhafaza ederek veya asıl anlamından sıyrılarak) günümüze kadar geldigini ifade eder. (Ülgener, 1981: 14)

44 1. Protestan Çalısma Ahlakı Protestan çalısma ahlakı kendi içinde üç çalısma degeri anlayısıyla ifade edilmektedir. Protestan çalısma ahlakı Max Weber’in, Protestan Ahlakı ve Kapitalizm’in Ruhu adlı ünlü eserinde genis bir sekilde ele alınmıstır.

45 1.1 Kalvinist Yaklasım Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin ruhu üzerine derin incelemeler yapan Max Weber (2005), Kapitalizm’in en fazla gelistigi yerler olarak ifade ettigi, Hollanda, ngiltere, Fransa gibi kültür seviyesi yüksek olan ülkelerde 16. ve 17. yüzyıllarda büyük mücadelelerle ortaya çıkan ve gelisim gösteren bir inanç olarak Kalvinizm’i göstermektedir. Weber, bugün de geçerli olan kalıplasmıs ifadesi olarak “ilahi takdir” ögretisinin bir deger veya inanç yargısı olarak Kalvinizm’de mevcut oldugunu ifade etmektedir. (Weber, 2005: 78) Weber, 1647 yılında açıklanan “Westminster Confession” bildirisinden bazı ifadeleri alarak Kalvnizm inancında, Allah tarafından insanların bazılarının ebedi yasamda bazılarının da ebedi ölümde yer alacaklarını ve insan ne kadar dindar olursa Allah tarafından ödüllendirilecegini belirtmektedir. Ayrıca insanların, dünyada sadece Allah’ın emirlerini yerine getirmek için var olduklarını ve bu emirleri en iyi biçimde yerine getirmeleri gerektigini vurgulamaktadır. (Weber, 2005: 79) Kalvinizm, insanların topluma hizmet için elde edilen zenginliklerin bireysel çıkarlar içinde kullanılamayacagını ögütlemektedir. Fakat bununla beraber basarının Allah’ın kulunu sevdigine dair bir isaret olarak kabul edildigi Kalvinizm’de, bireyler çalıskan olmaya tesvik edilmislerdir. Kalvinizm’de insan dünyaya kendi amaçları için degilyaratıcısı tarafından ona verilen görevleri yerine getirmek için gönderilmistir. Bu inanıs, bu sistem içindeki bireylerin toplumu sekillendirmelerinin rasyonel yönde gelismesini saglamıs ve kurulan pazar sisteminin rasyonel unsurlarının Allah’ın bir emri olarak görerek kullanmaya yönlendirmistir. (Türkdogan, 1996: 35)

46 Kalvinizm’e göre dünyadaki varlıklar insanlar için vardır ve bütün kaynaklar toplumun hizmetinde kullanılarak yaratana itaat edilmelidir. Bu yüzden, maddi varlık birey için en büyük tehlike olarak görülür. Maddi varlıgın cazibesi ve ona ulasmak için çaba harcamak seytanın günaha tesviki olarak kabul edilir. Çünkü mal varlıgı insanı rahat bir yasantı içerisinde tembellige ve bedensel arzuların tatminine yöneltir. Bu tembellik ve bedensel arzuların tatminine yönelme tehlikesinden dolayı bu dünyada mal varlıgı ile elde edilecek rahat bir yasama karsı çıkılmıstır. Rahat yasam, sadece öbür dünyada sonsuza dek sürdürülecek bir ödüldür. Bu ödül ancak Allah’a itaatle kazanılabilir, bunun yolu da eglence ve tembellik degil, bu dünyada aktif bir hayat sürmektir. Allah, insanlardan sadece günlük çalısmalar yapmalarını degil, ömür boyu çalısarak iyi isler yapmalarını istemektedir. (Turgut, 1996: 28) Weber, Kalvinizm’in toplumsal açıdan sıkı bir sekilde sahiplenilmesi ile bireyin, dünyanın dar baglarından kopma egilimi arasında sıkı bir bag olabilecegini ifade etmektedir. Kalvinist inanca göre dünya, yaratıcı tarafından yalnızca kendi sanına hizmet etmek için yaratılmıs bir yerdir. Seçilmis Hıristiyan da, elinden geldigi kadarıyla yaratıcısının buyrugunu yerine getirmeli yani O’nun sanını yüceltmek için çalısmalıdır. Bütün bunlarla beraber yaratıcı, Hıristiyan’ın toplumsal etkinliklerle ilgilenmesini ister. Çünkü yasamın toplumsal yönünün kendi buyruklarına uygun ve kendisine göre düzenlenmesini ister. Kalvinist’in bu dünyadaki yegâne toplumsal etkinligi “in majorem gloriam dei”dir.* Bu nedenle bu özellik (etkinlik), çoklarının yasamlarının merkezini teskil eden meslek ugrasını da içermektedir. (Weber, 2005: 85) Din ve ekonomi arasındaki iliskiyi inceleyen Samuelsson da (1957) Calvin'in kara bakıs açısına göre Tanrının karı tamamen yasaklamadıgını belirtmektedir.

47 Bunlardan biri, sadece kendi çıkarını düsünmeksizin, komsularının çıkarını da düsünmektir. Ayrıca karın ne kadar olacagı, harcanan zamana, harcanan emege ve üretilen maddenin gereklilik derecesine göre belirlenir. Ancak, kar belirlenirken insanın sadece kendi çıkarını düsünerek onun arkasından kosması bir günahkârlık olarak algılanmaktadır. slerin basarılı yürümesi, tanrı tarafından onaylanmayı gösterir, fakat aynı zamanda tanrının gözünden düsmeye de sebep olabilir. Kârın uygun kullanılması bakımından zenginlerin günahkâr olarak görülmemesine ragmen zenginlik içerisinde yasamak günahkârlık olarak algılanır. Çünkü bu insanlardaki zevk sevkini arttırmaktadır, ayrıca, insanlar arasındaki esitsizligin kaynagıdır. Çünkü sosyo-ekonomik bakıs açısına göre, lüks üretim zenginlige hizmettir ve bu üretimin ürünü de kazancı da tamamıyla zenginler arasında kalır ve bunun sonucunda fakirler ihtiyaçlarını gideremez hale gelirler. Weber Calvin’in, Tanrı tarafından "seçilmis insan" olmanın kosulunun yine çok çalısmaya baglı oldugunu yazmaktadır. Bu yüzden Protestan ahlakta zamanı bosa harcamak günahların en tehlikelisi olarak vurgulanmaktadır. nsan ömrünün çok kısa olması nedeniyle, kendisini bu kısa sürede ispatlamaya çalısmalı ve Cennete girmeye hak kazanmıs insanlardan olabilmelidir. (Turgut, 1996: 29) Calvin, bir insanın çalısması neticesinde elde ettigi basarıların aynı zamanda Tanrının o kisiye yönelttigi yardımının görünür bir ifadesi oldugu fikrini ortaya atmıstır. Calvin’e göre, insanların ebedi kurtulus için seçilmis olup olmadıklarını anlamaları mümkün olmadıgı için insan sert ve ciddi bir çalısma temposuna dayanmak zorundadır. (Türkdogan, 1996: 120) Weber, Calvin'in kendisini bir “aracı” olarak kabullendigini ve kendi kurtulusundan emin oldugunu ifade etmektedir. Ayrıca Calvin “seçilmis” kavramından bahsetmektedir. Calvin bu duruma göre insanların Tanrı tarafından seçilmisliklerinden nasıl emin olabilecekleri yönündeki düsüncelere temel yanıt olarak, Tanrının buyruklarının bilgisini ve sa peygambere duyulan kalıcı güven ile yetinmeyi vermektedir. Calvin, insanların kendi dıs görünüslerine bakarak seçilmis olup olmadıklarını anlayabilecekleri yönündeki varsayımları reddetmektedir. Bunun yaratıcının gizlerine yönelik bir girisim olarak nitelendiren Calvin, bu dünyada seçilmisler ile atılmıslar arasında bir fark olmadıgını ifade etmekle beraber seçilmisleri, Tanrının yeryüzünde görülmeyen kiliseleri olarak ifade eder. (Weber, 1996: 87)

48 1.2 Lutheryan Yaklasım Weber, “meslek” sözcügünde dini motiflerin oldugunu ve ngilizce’deki “calling” (çagrı) kelimesinde de bu motiflerin tasarımının izleri oldugunu ifade etmektedir.* Meslegin Tanrı tarafından verilen bir ödev olarak kabul edildigi ölçüde bu tasarımın daha da hissedilebilir hale gelebilecegini vurgulayan Weber, eski çaglarda yasayan toplumların ve Katoliklerin de “meslek” kavramına “yasam amacı” ve “sınırsız çalısma alanı” gibi manalar yüklediklerini belirtmektedir. Weber Luther’in de meslege “calling” (çagrı) anlamını yükledigini ifade etmektedir. Dünyaya ait mesleklerde ödevlerin yerine getirilmesinin ahlaki eylemin en yüksek içerigi olarak kabul edilmesi, günlük-dünyevi eylemlere ve meslek kavramına dini bir nitelik kazandırmıstır. Bunlarla beraber, Hıristiyan Ahlak ögretisi, bir Manastır Asketizm’inden sıyrılıp, Tanrının belirledigi bir yasam tarzı dâhilinde dünyadaki konumunu olusturan dünyevi görevlerini yerine getirmesini ögütler, yani artık bunu meslegi olarak kabul eder. Bütün bu düsünceler Luther’in reformist hareketleri süresince gelismistir. (Weber, 2005: 63) Luther'in çalısmaya bakıs açısı**, Kalvinistlerden farklıdır. Luther’e göre çalısma, insanın günahlarını affettirmekten gelen bir kaderdir. Cennete gitmenin yolu çok çalısmaktan geçmektedir. Luther “çagrı” (Calling) kavramını, Tanrı tarafından verilmis ömür boyu çalısma görevi olarak yorumlamakla beraber, çileciligi de bedensel terbiye olarak ele almakta ve bu çileciligin insanı selamete ulastıracagına inanmaktadır. Her insan kendisi için belirlenmis meslegini iyi icra etmeli ve çok çalısmalıdır. Çalısmak Luther'e göre kardeslik sevgisinin ifadesidir. Çünkü is bölünmesinde her birey baska bir birey için çalısır. Luther, faiz ve tefecilige karsı çıkmıstır. Çünkü tefeciler kazançlarını çalısarak eldeetmemektedirler. Hiç kimse çıkar pesinde kosmamalıdır, tersine, herkes kendisi için belirlenmis olan Tanrısal görev dogrultusunda hareket etmelidir. nsanın günahlarından kurtulması için kendisine verilmis isleri yerine getirmesi ilâhi istegin bir sonucudur. (Turgut, 1996: 30)

49 1.3 Püriten Yaklasım Weber’e göre Kalvinizm’den çıkmıs olan ngiliz Püritenizmi meslek kavramının en tutarlı temelini vermektedir. Weber, Püriten ahlakının temel düsüncelerini, Richard Baxter’ın pratik ve gerçekçi ifadelerinden aldıgını belirtmektedir. Baxter’in Hristiyan Rehberi (Christian Directory) adlı eserinin Püriten Ahlak’ın en kapsamlı özeti oldugunu da ifade etmektedir. (Weber, 2005: 121) Püriten görüse göre Tanrının hikmet ve takdirine layık olan kisinin ekonomik alanda etkisi vardır. sbölümünde nicel ve nitel gelisimden dogan ürünün bütün herkes için hizmete sunulması, bütün iyiliklerle esit degerde görülür. (Turgut, 1996: 30) Püritenizm yoluyla, ruhi itikat ve iktisadi menfaat birbirlerini etkileyerek gelisim göstermistir. Püritenizm, siyaset-din ve ticarette imtiyazlı iktidara karsı çıkmaktadır. Püritenlerin idealleri, ıstıraplı bir hayat tarzı ve mütevazı bir dünya basarısı ile övünmeye çagrıdır. (Türkdogan, 1996: 104) Weber, Baxter’ın Azizlerin Ebedi Huzuru ve Hıristiyan Rehberi adlı çalısmalarında Yeni Ahit’te yoksullugu öngören bir anlayısa (ebionistik) vurgu yaptıgını ifade etmektedir. Zenginligin büyük bir tehlike oldugu, zira tahriklerinin sınırsız oldugu ve Yüce yaratıcının zenginliklerinin büyüklügü/önemi ile karsılastırıldıgında onun pesinde kosmanın anlamsız olmakla beraber ahlaki yönden de sakıncalı oldugu görüsü vurgulanmaktadır. Weber, azizlerin zenginliklerinin etkili olması noktasında bir sakınca görmeyen Calvin ile kıyas edildiginde, Asketizm’in* dünyevi malların elde edilmesi yolundaki her ugrasıyı çok daha katı yargıladıgını ifade etmektedir.

50 Para ve mal pesinde kosmak hakkında olumsuz yargılamalar Püriten Edebiyatında pek çoktur. Ayrıca ahlaki olarak itiraz edilecek noktanın, mülkiyetin saglamıs oldugu rahatlık, zenginligin tembellige ve bedensel zevklere yol açan zevki ve en önemlisi de kutsal yasamı elde etme çabasından ayırması oldugunu belirtmektedir. Mülkiyete yalnızca rahatlık anlamı yüklendigi için süpheyle yaklasılmıstır. Yaratıcının, kendi sanını artırma ilgili istegine bos zaman ve zevkle degil, çalısma ile hizmet edilebilir. Zamanı bosa harcamak en büyük günahlardandır. nsanın kendi meslegine yönelecegi hayat süresi çok kısa ve degerlidir. (Weber, 2005: 122) Püritenlere göre, mesakkatli/çileli bir çalısma kötü olarak kabul edilen sehvet düskünlügünü ve cinsel isteklerini yok eder. Tanrının, en büyük fakat en kısa süreli hediyesi olan zaman kesinlikle bosa harcanmamalıdır. Eger birey haz duymadan yiyebiliyorsa bu durum, Tanrının kulunu onaylaması yani ondan razı olması anlamına gelir. (Türkdogan, 1996: 121–122) Weber, Tanrının takdirine layık olma ölçütlerinden birisinin de kar olayının incelendiginde görülecegini yazmaktadır. Püritenlere göre Tanrı seçilmis bir insanı, yaptıgı isin karına göre belirleyebilir ve Tanrının yolunda giden bir Hıristiyan bu fırsatı degerlendirmelidir. Eger tanrı insana yasal yollardan kazanç saglayacak bir yol gösteriyorsa ve buna ragmen daha az gelirli yol seçiliyorsa o zaman insan kendisine erilmis ilahi görevi yerine getirmemis olur. Ancak insan toplumun hayrına olacak sekilde zenginligini kullanabilir ve bu anlamda da tanrının takdirini alır. Baxter'ın su sözleri de Tanrının takdirini almak için bir kıstas olarak kabul edilebilir: “Zengin bir insan sahip oldugu varlıgına ragmen iyi bir Hıristiyan olabilir. Zengin olan bir Hıristiyan zamanını iyi harcamıs demektir.” Bu baglamda, Püritenlere göre, Tanrı ticareti yasaklamamıstır.

51 Ancak ticaret belirlenmis yasalara göre yapılmalıdır. Samuelsson (1957), is adamının itaat etmek zorunda oldugu Protestan is ahlakı yasalarını su sekilde ifade etmistir. 1) Birey her seyden önce ilk olarak toplumun iyiligi için gayret sarf etmelidir. 2)Piyasanın ve toplumun belirledigi fiyata uyulmalıdır. Bir mal ne kadar çok talep görürse görsün onun fiyatı yükseltilmemelidir. 3) Birey toplumun sayesinde kendisini zengin edecek bir tekel kurmamalıdır. (Turgut, 1996: 31)

52 Protestan Ahlakı Weber, Protestan ahlakın öncelikli yönlerini bireyselcilik, çilecilik ve çalıskanlık olarak belirlemistir. Weber, Kapitalizmi anlamak için Protestanlıga bakmak gerektigini ifade etmektedir. (Turgut, 1996: 28) Protestanlara göre; kisinin önemli olan zamanını tembellikle, eglenceyle, gereksiz konusmalarla, lüks ve gereginden fazla uyku ile geçirmesi ahlaki açıdan mahkûm edilme nedenidir. Modern kapitalizmde, Benjamin Franklin’i dedigi gibi "Zaman esittir para" seklinde açıklanırken, Protestan dininde belirti bir ruhani anlamda tanımlanmaktadır. Protestanlıkta zaman son derece degerlidir, çünkü kaybedilen her saat Tanrının takdirini almak için yapılacak islerden ve O’nun sanını artırmaktan kaçınılmıs zamandır. Sadece pazar günleri bostur ve bu bos zaman da sadece Tanrıya dua edilerek geçirilmelidir. Protestan ahlakında çalısmanın, onaylanmıs çileci bir teknik oldugunu söyleyen Weber, bunu daha da desteklemek için Aziz Paul'ün "Çalısmayan hiç kimse yemek yiyemez." sözünü alıntılamıstır. Weber'e göre her seyin altında herkes için geçerli olan bu söz yatmaktadır; çalısmaya isteksiz olmak, Tanrının lütfundan yoksun olmak demektir. Aquinas’lı Thomas da Aziz Paul'un bu sözlerini, “Çalısmak bireyin ve toplumun varlıgını sürdürmesi için bir gerekliliktir.” seklinde yorumlamıstır. Weber, Baxter'ın da Aziz Paul'un bu sözünü ele alarak açıklamalar yaptıgını yazmaktadır. Baxter, bu açıklamalarında, “Varlıklı insanlar bile günlük çalısmasını sürdürmeden yemek yememelidir.” der. Çünkü çalısmak Tanrının bir emridir ve onlar da yoksullar gibi çalısarak Tanrıya itaat etmek zorundadır. (Turgut, 1996: 30) Weber’e göre bireyin takatinin son demine kadar mesleki çalısmasına gayret sarf etmesi, yaratıcıya hizmet için sahsi sevinç, keyif ve zevklerden vazgeçmesi anlamına gelmektedir. Dünyada iken ciddi-sert çalısma ve mesleki etkinliklerde gayet gösterme ve yapılan isin rasyonellik kazanması gibi kurumlar dini kutsiyet tasıyan degerlerdir. Böylece Weber’e göre, bir insanın çalısmak suretiyle elde edecegi ekonomik basarılar dini bir kalıp içine girmektedirler. Kapitalist ekonomik sistemin aradıgı seküler dünya görüsü ve insani yasam hakkındaki görüsü ortaya çıkaran durum budur. Protestanlık ahlakı, insanı kapitalist ekonomi tarzına uygun bir sekle sokmus ve insana kapitalist sistemde herhangi bir tüccar/mütesebbis veya herhangi bir is sahibi/isçi kimligini kazandırmıstır. (Türkdogan, 1996: 120–121)

53 Protestanlara göre, bir tüccarın, kalitesiz mal satması, hem de malı normal piyasa fiyatından fazlaya satması hem seytanlıgı temsil etmektedir. Ayrıca bu bireyin iyi bir Hıristiyan olmadıgı kabul edilir. Bir bireyin iyi bir Protestan olması toplumun iyiligini düsünmesi, fakirlerin iyiligini, alısveriste dürüst olması, isini genisletmekle beraber isinden sahsi çıkar saglamamayı hedeflemesi ile mümkündür. Yani, bir tüccar isyerindeki kazancını yoksulların selameti için kullanıyorsa basarılı bir Hıristiyan olarak kabul edilir. Püritenler’e göre, kültürel faaliyetler, spor ve eglence için para harcamak dogru degildir ve bu tür faaliyetlere harcanmıs para gereksiz yere harcanmıs kabul edilir. Çünkü insana verilen zenginliklerin hesabını bir gün Tanrı soracaktır. Mal varlıgı ne kadar çoksa sorumlulugu da o kadar agırdır. Weber, Protestanlıgın bu tür dünyevi çileci bakıs açısının kapitalizmin gelismesinde etkin bir role sahip oldugunu söylemektedir. Çünkü Protestanlık, mal varlıgını eglence için harcanmasını, özellikle de lüks görülen esyalara yönelik tüketiciligi engellemistir. Mal varlıgının akılcı olmayan bir biçimde harcanmasına karsı çıkarak, birikimi ve yatırımı telkin etmistir. Kısaca, Protestanlık, insanların pratik ve gerekli nedenler için harcama yapmalarını uygun görmektedir. (Turgut, 1996: 31) Weber, varlıgın bir taraftan iyi, diger taraftan günah olarak kabul edilmesi ve harcamaların kısıtlanması dogal olarak mal varlıgının birikimine neden oldugunu ve Avrupa’nın bazı ülkelerinde feodal yasama karsı duyulan antipatiden dolayı bu birikimin topraga degil de, baska alanlara dogru kapitalistçe yatırımlar yapıldıgını ve sonuç olarak, bu yatırımlardan dolayı rasyonel burjuvazinin ekonomik yasamının seçildigini; daha sonra da bu ekonomik birikimden dogan yatırımların dini degerlerin düsmesine sebep olarak "her iki dünyadan da faydalan" düsüncesinin agır bastıgını belirtmektedir ve bu anlamda da Protestan ahlakı olgularının kapitalizmin gelismesi yolunda etkin rol oynadıgını söylemektedir. (Turgut, 1996: 32)

54 “Çok çalısan, iyi bir Hıristiyan insan” Weber’e göre Kapitalizmin kökeninde dini inançlar vardır. Bu dini inançlar bir süre sonra belirli duygu ve düsünceleri bagımsız hale dönüstürür. Düsünceler bagımsız olunca dini kimliklerinden sıyrılmakla beraber insan iradesindeki motiflerini de muhafaza ederler. Weber, kaynagını dinden alıp din tarafından olusturulan ve insanlara benimsettirilen ahlaki anlayıs ve inanç gibi ruhi durumların dini özleri kaybolduktan sonra veya zayıfladıktan sonra bile tesir ve rollerin devam ettirmesi sürecine sekülarizasyon (dünyevilesme) adını vermektedir. Weber’e göre, kapitalist ideoloji bir çevredeki bütün insanları içine alacak sekilde yayıldıktan sonra bir gerçeklik kazanabilir. Weber’e göre, zahmetli emegin yani çalısmanın meyvesi (Tanrının kuluna yönelik onayı), sermayenin birikimine sebebiyet vermistir. Yani dini yasayıs sonucu toplumda sermaye birikimi olmustur. Bu da amaç dısı olusum kapitalist toplumu meydana getirmistir. Sonuçta bu ahlaki anlayıs dinden ayrılmıs ve seküler bir çagdas kapitalizmin bagımsız bir güç haline gelmesine neden olmustur. (Türkdogan, 1996: 122) Weber’e göre, Avrupa’nın bazı ülkelerinde feodal yasama karsı duyulan karsıtlıktan dolayı bu sermaye birikimiyle topraga degil baska alanlara dogru yatırımlar yapılmıstır. Sonuç olarak, rasyonel burjuvazi, bu yatırımlardan dolayı ekonomik yasamı seçmistir. Bu ekonomik birikimden dogan yatırımların dini degerlerin düsmesine sebep olarak “Her iki dünyadan da faydalan.” düsüncesinin agır basmıstır. Weber bu yüzden Protestan ahlakı olgularının kapitalizmin gelismesi yolunda etkin rol oynadıgını söylemektedir. Protestanlık ve Kapitalizm arasındaki bu bagın göstergesi is adamlarının ve finansörlerin çogunun Kalvinist veya Püriten mezheplere baglı olmasıdır. Protestan düsünürlerini, dini vaazlar veren bir peder degil de, sanki büyük bir firmanın çalısanlarına çalısma ahlakını telkin eden is adamlarına benzetmek mümkündür. Sonuç olarak, Protestan mezheplerinin hepsinde gayretle çalısmak bir zorunluluktur. Kendi zevki için lüks harcamalar yapmak ve toplum için bir sey yapmamak ise günahtır. Bu benzetmeyi bir atasözü de desteklemektedir.

55 2. İslam Çalışma Ahlakı Abbas Ali (1988), Max Weber'in Protestan ahlakı ile ilgili yazılarından sonra üretim ve ekonomik gelisimin dini inançla olan iliskisi üzerinde durulurken bu konuda yapılan çogu tartısmanın Hıristiyan dinini içerdigini ifade etmektedir. Ali, Hindistan'daki Janisler veya Java'daki Santri Müslümanlar gibi diger dinlere baglı bazı etnik grupların da oldukça önemli düzeyde ekonomik basarı elde etmis olduklarını belirtmektedir. Arapların ekonomik ve sosyal ilerlemelerinin önemli ölçüde İ slam Çalısma Ahlakı ve bireyselcilige dayandıgını belirten Ali, bu ahlakın batı yönetim literatüründe önemli ölçüde göz ardı edildigini belirtmektedir. Ali’nin ifadesiyle, gelismekte olan İ slam ülkelerinin hem finans hem de insan kaynakları açısından varlıklı olmalarına ragmen yeterli anlamda ilerleme kaydedememis olmalarının nedeni, İ slam çalısma ahlakı olmamakla beraber yönetim ve ekonomik kurumların eksikligidir. (Turgut, 1996: 33) Zaim’e Göre İ slam Dininin dünya görüsü düalisttir. Yani İ slamiyet’in hem dünya hem de ahiret cephesini düzenleyen bir yapısı vardır. Tek yönlü bir hayat felsefesine degil çift yönlü bir hayat düsüncesi vardır. (Zaim, 1995: 24–25) Bu durumu ifade eden ayetler vardır. “ İ nsanlardan öylesi vardır ki: Rabbimiz, bize nasibimizi dünyada ver, der. Böyle bir kimse için ahirette hiçbir nasip yoktur. Onlardan bir kısmı da Rabbimiz, bize dünyada da iyilik, ahirette de iyilik ver ve bizi ates azabından muhafaza eyle, der. İ Ste onlara kazandıklarından bir nasip vardır. Allah ise hesabı pek çabuk görendir.” (Bakara: 2/200–202) Burada vurgulanan husus, hepimizce bilinen “Ahiret için hemen ölecekmis gibi, dünya için hiç ölmeyecekmis gibi çalıs.” Seklinde ifade edilen dünyevi ve uhrevi fikirlerin birlestirilmesi düsüncesi mevcuttur. Yani, toplumlar, sadece maddi yönleriyle degil, ekonomik, sosyal, maddi ve manevi kültürel yönleriyle bir bütün halinde gelisebilir. Dünyevi ve uhrevi konular birlikte ele alınınca ekonomik faaliyetlerle ahlaki prensipler iç içe ele alınmıstır. (Zaim, 995: 24– 25) İ slam Peygamberi (SAV); uygun bir yer buldugunu söyleyerek dünya hayatını terk etmek ve insanlardan uzaklasarak günlerini sadece ibadet etmekle geçirmek için kendisinden izin istemeye gelen birisine, İ slami hayatın bu olmadıgını söyledigi ve o kisiye bahsettigi yere gitmesini yasakladıgı rivayet edilmektedir. (Hamidullah, 2003: 991)

56 İ slamiyet’e göre insan Homo-Economicus, gibi degil Homo- İ slamicus gibi davranmalıdır. Bu insan tipi, ekonomik hayatındaki davranıslarında kendisini tatmin ve faydasını maksimize etme çabalarını, Allah’ı emir ve yasaklarıyla (makul ölçüleriyle) düzenlemeye çalısan bir insandır. Müslüman insan dogustan gelen maddi egilimlerini ve manevi yükselme arzusunu dengelemelidir. İ nsan bu sorumlulugu tasımaktadır. Bu sorumlulugundan dolayı hadis-i serifte ifade edildigi gibi insana ahirette su dört seyden sorulacaktır. “lmiyle ne gibi ameller yaptıgından, ömrünü nerede ve nasıl tükettiginden, malını nerede kazanıp nereye sarf ettiginden, vücudunu ve sıhhatini nasıl degerlendirdiginden.” (Zaim, 1995: 61) İ slam Dini, çalısma faaliyetini, bireye bagımsızlık, tatmin ve kendine güven saglayacak bir aktivite olarak telkin eder. slamiyet’in insana çok çalısarak ve isine baglı olarak hem basarıya ulasmasını, hem de toplumsal refahın artması için katkıda bulunmasını ögütledigini ifade etmektedir. (Turgut, 1996: 33)

57 İ slam Peygamberi (SAV), tedbirin takdire maglup oldugu noktada, inananlara bir kısım tavsiyelerde bulunmustur. Yokluk halinde iken dahi karamsarlıga kapılmadan birey olarak mutlu kalabilmenin yolunu göstermistir. Bunun için halin gerektirdigi duruma göre tavsiye olarak, infak, kanaat, sabır, sükür, istigna, tevekkül, bereket gibi kavramları ifade etmistir. Bu kavramlar insana manevi destek görevindedirler. slam dininde, bireylerin bitecegi korkusuna kapılmadan mallarını ihtiyaç sahiplerine Allah rızası için vermeleri (infak) tavsiye edilmistir. Bir hadis-i serifte, “Kanaat bitip tükenmeyen bir hazinedir.” ifadesi bulunmakta bir digerinde ise, “nananların en iyileri kanaatkâr olanları, en kötüleri ise tamahkâr/açgözlü olanlarıdır.” ifadesiyle de bir karakter ölçüsü ders verilmektedir. slamiyet’in tevekkül inancı da hiç çalısmadan kazanç beklemek anlamında degil sebeplerine yöneldikten sonra isi Allah’a bırakmak demektir. (Yardım, 2002: 447) İ slam Peygamberi’nin (SAV), “Hayatını kazanmak üzere çalısan kimseyi Allah sever.”, “Dilencilik her iki dünya için de utanç vericidir.” sözleri insanların ellerinden geldigi ölçüde çalısmalarını ögütlemekte ve çalısmanın her zaman güzel ve serefli oldugunu ifade etmektedir. (Hamidullah, 2003: 991) İ slam Peygamber’inin (SAV) bir dilenciyle aralarında geçen olay meshur olmustur. İ slam Peygamberi (SAV), bir gün yanına bir seyler dilenmek için gelen dilenciye, dünya malı olarak sahip oldugu ne varsa yanına getirmesini söyledi. Dilencinin sahip oldugu seyler sadece su içmek için bir kâse ile yatmak için kullandıgı bir örtüydü.

58 İ slam Peygamberi (SAV) bunları açık artırmayla sattı. Elde edilen paranın yarısıyla dilenciye yiyecek aldı. Diger yarısıyla da bir balta satın aldı. Baltayı dilenciye vererek ormandan çalı çırpı kesmesini, pazarda satmasını ve iki haftadan evvel yanına gelmemesini ögütledi. On bes gün kadar geçtikten sonra dilenci gelerek yeteri miktarda para kazandıgını ve bunlarla ihtiyaçlarını giderdigini söyledi. slam Peygamberi (SAV), bunun üzerine “Bu dilencilik etmekten ve Kıyamet gününde bu sebeple utanç duyup zelil hale gelmekten daha iyi degil mi?” (Ebu Davud, 9/26) buyurmustur. (Hamidullah, 2003: 989– 990) slam Peygamberi (SAV) bir gün bir arkadasıyla karsılasınca onun elini sıkar ve arkadasının elinde bir sertlik/katılık hisseder. Bunun sebebini sorunca arkadası, mesleginin kazma, kürek ve çapa isi yapmayı gerektirdigini söyler. Bu katılıgın sebebinin yapmıs oldugu is oldugunu ifade eder. Bunun üzerine slam Peygamberi (SAV) hemen arkadasının elini öper ve ona söyle söyler. “Bunlar Allah’ın sevdigi ve razı oldugu ellerdir.” Bu hadise, slam Peygamberi’nin (SAV) çalısanlara olan tutumunu göstermekte ve çalısmadan duydugu hosnutlugunu ifade etmektedir. (Hamidullah, 2003: 990) slamiyet’te insanın gayret göstermemesi veya çalısmaması hos karsılanmayan bir durumdur. Halife Hz. Ömer’in “Bir kisi sadece dua ederek gökten altın ve gümüs yagmasını beklememelidir. Eger bir Müslüman hayatını kazanacak güçte ise o kisinin dilenmesi utanç vericidir.” sözü insanları çalısmamaktan men etmek ve çalısmaya tesvik etmek anlamında söylenmistir. (Turgut, 1996: 34)

59 Çalısan insan çogu peygamberlerin geçimlerini bir meslek ifa ederek ve bedenen veya zihnen çalısarak sagladıklarının farkında olmalıdır. Çogu peygamberin çobanlık, Hz. Davut’un demircilik, Hz. dris’in terzilik, Hz. sa ve Hz. Zekeriya’nın marangozluk ve slam Peygamberi (SAV) ise çobanlık ve ticaret yaptıkları hatırlanmalıdır. (Zaim, 1995: 64) slam Peygamberi (SAV), çalısanlara müjdeli haberler vermistir. “Çoluk çocugunun geçimini temin için çalısan Allah yolundadır. htiyar ana ve babasının geçimi için çalısan yine Allah yolundadır. Kim helal aramaktan dolayı yorgun gecelerse affedilmis olarak geceler.” (Zaim, 1995: 65) Çalısan insanın isinde hangi prensiplerle çalısacagı su sekilde ifade edilmektedir. Müslüman; temiz, görünüsü (kılık kıyafeti) iyi, baskalarıyla uyumlu, emir ve talimatları dinleyen, isini severek sonuna kadar yapan, isini kontrol altında tutan, isini sürekli kontrol eden ve düzelten biri olmalıdır. Bununla birlikte çalısma anında süratli, temiz is yapan, isbirligi yapan, elestiriye açık, araç-gereç ve malzemeleri itina ile kullanan, hammaddeyi ve imkânları israf etmeden ekonomik bir sekilde kullanan, verimli çalısan, saglık ve emniyet önlemlerine dikkat eden birisi olmalıdır. (Zaim, 1995: 65) Çalısma sonucunda elde edilen gelirden (ücret/kazanç) dolayı yaratıcısına sükretmesini bilmelidir. Baskalarının kazançlarına göz dikmemelidir. sverenine kötü- gözle bakmamalıdır. “Mihnete sabır ve nimete sükürde Rabbimizin bize büyük imtihanı” (Bakara: 2/155, shf: 23) oldugunu bilmelidir. (Zaim, 1995: 65)

60 İ slamda çalı ş ma izzet, ş eref ve itibar vesilesidir. Çalı ş ma her ş erefin temeli, her ba ş arının yoludur. Çalı ş ma olmasaydı insanlık ilerleyemez, insanlar hayatın tadını hissedemezlerdi. Çalı ş ma sayesinde insan de ğ erli bir hayat ya ş ar. Çalı ş ma ile bo ş vakit de ğ erlendirilir, servetler bereketlenir, gelir artar. İ nsan ahirette Allah Teala’nın huzurunda kurtulu ş a erer. Çünkü Allah, i ş siz, bo ş duran kulu sevmez. Psikoloji bilginleri demi ş lerdir ki: Bir insanı helak etmek isterseniz onu i ş siz bırakın. Yüce Allah Kur’an’da çalı ş manın önemini belirterek ş öyle buyurmaktadır: “ İ nsana çalı ş masından ba ş ka bir ş ey yoktur. Onun çalı ş ması yakında görülecektir. Sonra ona tastamam kar ş ılı ğ ı verilecektir.”

61 3. Hümanizmin Çalışma yaklaşımı Çalısma yasamının öneminin psikologlar tarafından anlasılması, sanayi devriminden sonra ortaya çıkan mekanik insan modelinin yetersizliginin ifade edilmesin gerekliligi gibi etkenler insan faktörü üzerine çalısmalara yönelmeyi netice vermistir. Hawthorne arastırmaları gibi insan davranıslarının is yasamında çok önemli oldugunu ifade eden çalısmaların en önemli etkisi insancıl psikoloji alanını arastırmacı psikologlara açmıs olmasıdır. Bu alanda Abraham Maslow ve Erich Fromm önemli çalısmalar yapmıslardır. (Sargut, 2001: 45) Hümanist okul davranısçı psikolojiye karsı anlasılır bir reaksiyondur. Hümanistler insanları geçmislerinden ve kendi dogalarının silinmez/sabit yapısından kurtarmayı istemektedirler. Hümanistler ayrıca insanların, biyolojik zorlamalar/dürtüler ve çevresel etkenler tarafından kontrol edilmesini degil, var olmalarının özgür ifadesi, gerçek kimlikleri ve farkında oldukları potansiyelleri tarafından yönetilmesini ifade etmektedirler. (Carlton, 1995: 35)

62 İ nsancıl psikologlara göre, insan temelde sınırsız bir gizilgüce sahiptir. “Bütün insan” kavramı insanın kendi parçalarının toplamından daha büyük oldugunun ifadesidir. Ayrıca insanın her seyin ölçüsü olması söz konusudur. (Sargut, 2001: 47) İ nsan, kültürün üstünde metnini yazabilecegi bos bir kâgıt parçası degildir. O güçle dolu bir varlıktır ve özgül bir yapıya sahiptir. Kendisini çevreye uyarlarken dıs kosullara da özgül tepkiler gösterir. (Fromm, 1998: 32) Bir bireyin insan ırkını tamamen temsil edebilecegini ifade eden Fromm, insanın hem kendisi he de herkes olabilecegine vurgu yapmaktadır. Sahip oldugu kimi özellikleriyle birey fakat aynı zamanda insan ırkının da özelliklerine sahiptir. (Fromm, 1998: 47) İ nsan yalnızdır fakat aynı zamanda baglantıları olan bir varlıktır. nsan baska hiç kimseyle özdes olmadıgı, essiz bir varlık oldugu ve ayrı bir varlık olarak kendi bilincinde vardıgı ölçüde yalnızdır. (Fromm, 1998: 51) Eger insan güçlerini ortaya koyarak üretici bir sekilde yasarsa, kendi yasamına verdigi anlamın dısında yasamın bir anlamı bulunmadıgını kabul edecektir. (Fromm, 1998: 53) İ nsanın davranısının en göze çarpan özelligi insanda görülen tutku ve çabaların ifade edilmeye çalısılmasıdır. (Fromm, 1998: 54) İ nsancı (Hümanist) ahlak felsefesi, eger insan yasıyorsa yani canlı ise ne sekilde eylemde bulunabilecegini bilir görüsünü savunmaktadır. Canlı olmak, üretici olmak, güçlerini insanı asan herhangi bir gaye için degil, kendisi için kullanmam varolusunu anlamlı kılmak insan olmak demektir. (Fromm, 1998: 238)

63 Hümanist Çalısma Etigi Fromm’a göre ahlaksal normlar, insanın dogustan sahip oldugu nitelikler üstüne temellenirler. Bütünlesmis bir insan erdemin kaynagıdır. nsancı (Hümanist) etigin en yüksek degerleri ne kendinden vazgeçme ne de benlik degil; ama kendini sevme; bireyin olumsuzlanması degil ama gerçek insan beninin onaylanmasıdır. Ayrıca insan, degerlere güvenecekse hem kendini hem de dogasının iyilik ve üreticilik konusunda sahip oldugu yetenegi bilmek zorundadır. (Fromm, 1998: 17) Fromm, yetkeci etikte insan için neyin iyi oldugunu bir otorite bildirir. Davranıs kurallarını bu otorite koyar. nsancı etikte ise insan kendisi, hem kural koyucu hem de bu kuralların öznesidir. (Fromm, 1998: 20) nsancı etik insan için’ci bir etiktir. (anthropocentric) Bu insaniçincilik etigine göre insanın deger yargıları insana basvurarak anlam kazanabilir. (Fromm, 1998: 24) İ nsancı ahlak anlayısı “iyi”yi insan için iyi, “kötü”yü insan için kötü olarak kabul eder. nsan için neyin iyi oldugu ise onun dogasına bakılarak bilinebilir. nsancı etik, insan bilimi üzerine temellenen yasama sanatının uygulamalı bilimidir. Modern insan okuma, yazma gibi faaliyetlerin, isçilik, mühendislik veya herhangi bir meslekte çalısıyor olmanın ögrenilmesi kadar daha iyi nasıl yasanabilir sorusunun cevabının verilmesi için de ugras vermelidir. (Fromm, 1998: 28–29) nsan kendi insansal yeteneklerini ancak kendi bireyselligini kavrayarak dogrulayabilir. nsancı etikte iyi, yasamın evetlenmesi ve güçlerinin ortaya konmasıdır. “Erdem, insanın kendi varolusuna karsı tasıdıgı sorumluluktur.” Kötü, insanın güçlerinin sakatlanmasıdır. Kötülük, insanın kendine karsı sorumsuzlugudur. (Fromm, 1998: 30) Batı toplumlarında, kapitalizmin ilerlemesi ve artık ileri endüstri döneminin yasanmaya baslanması ile Protestan dininin “çalısma” hakkındaki katı yaklasımından uzaklasılmaya baslanmakta ve çalısma ile ilgili yeni bakıs açılan belirmektedir. Bu bakıs açılarından bir tanesini hümanistler getirmektedir Hümanist bakıs açısına göre, insanlar, Protestan ahlakın getirdigi “çalısmak için yasamalı” zihniyetinde degil, aksine yasam sürecinde kendilerini gelistirmek ve tam anlamıyla insanlık vasfına erisebilmek için çalısma faaliyetini gerçeklestirmelidirler. Bunun için de, çalısma anlamlı hale getirilmeli ve yapılan is bireyin kendisini gelistirmesine izin vermelidir. (Turgut, 1996: 39) Hümanist yaklasıma göre, “çalısmak” kaçınılmaz beseri bir aktivitedir ve bu yüzden insanın kendisini kesfetmesi ve gerçeklestirmesi için temel yoldur. Çalısma sürecinde, elde edilecek kisisel gelisme yapılan üretimden ve ekonomik etkinlikten çok daha önemlidir. Bu yüzden kurumlar yeniden düzenlenmeli, is monotonlugu degil, karmasıklıgı ve çesitliligi içermeli, böylece bireyin insan olarak potansiyellerini ortaya koyma olanagım saglamalıdır. (Turgut, 1996: 40)

64 4. Marksizm Çalısma İnancı Markoviç’e göre Marksist düsüncede de ana sorun insanın dünyadaki yeri sorusudur. İ nsancıl bakıs açısı açısından en büyük deger, köleligin ve yoksullugun; politik, ekonomik, maddi, manevi, öznel ve nesnel tüm biçimlerinden çok yönlü kurtulusa ulasmaktır. (Markoviç, 1998: 53–57) Marksist düsünce ahlakın, bilim hukuk, sanat ve politikaya sürekli bagımlı kılınması pratigini kabul eder. (Markoviç, 1998: 69) nsan tarihin akısı içinde sürekli özgürlügünü genisletmeye ve tarihsel olarak belirlenmis teknik, politik ve toplumsal sınırları asmaya çalısmıs ve köleligi de bir bulus olarak ortaya koymustur. nsanın en önemli ayırt edici niteliklerinden birisi onun diger tüm canlılardan farklı olarak, is aletlerini, çalısma yöntemlerini, ihtiyaçlarını, hedeflerini ve deger ölçülerini devamlı bir surette yetkinlestirir. nsanlık tarihi bu nedenle tüm durgunluklara ragmen ilerleyen bir süreçtir. nsan çalısmakla beraber çalısmaya da karsı çıkar ve bazen ilerleyen süreçleri engelleme egilimi gösterir. Özellikle bu çagda insan yeteneginin köreltilmesi çabaları insanın yeteneklerine baskın çıkmıstır. (Markoviç, 1998: 80)

65 Marks’a göre, tarihten önceki dönemlerde ilk ortaklasalık (komünizm) vardı. Herkes üretime ortaktı ve ürünlerden herkes yararlanırdı. Daha sonra özel mülkiyetin çıkmasıyla, çatısmalar basladı. (Akarsu, 1994: 125–126) Marks’a göre, yasamlarının toplumsal üretimlerinde insanlar belli zorunlu kendi isteklerinden bagımsız olan baglantılar içine girerler. Bu üretim baglantılarının bütünü toplumun ekonomik yapısını kurar. Maddesel yasamın üretim biçimi toplumsal, politik ve tinsel yasama sürecini belirler. nsanın bilinci varlıgını degil, toplumsal varlıgı bilincini belirler. (Akarsu, 1994: 122) Toplum esas itibariyle iki sınıftır. 1-Kapitalistler, 2- sçiler, sçilerin hayatlarını kazanabilmek için tek bir imkânları vardır. O imkân da emeklerini üretim araçlarına sahip olan kimselere satmaktır. Bu da kapitalistlerin yararı için çalısmak demektir. (Selik, 1982:

66 Marks’a göre Çalısma Marks'a göre insan, çalısma olmadan fiziksel ihtiyaçlarını karsılayamadıgı gibi gerçek potansiyelini de ortaya koyamaz. Bu yüzden insan üretken faaliyet içinde olmalıdır. Çalısmak, yalnızca belirli bir hedef olan üretime yönelik kullanılan bir araç degil aynı zamanda kendisi de baslı basına amaç olan bir olgudur. (Turgut, 1996: 40–41) nsanlar degisirler ve insanların pratik etkinlikleri, onların bilinçlerinin evrimini/olusumunu belirleyen en önemli etkendir. (Markoviç, 1998: 69) Etkinlik, genis bir kavramdır. Çünkü hayvanlar, makineler ve cansız nesnelerde bir etkinlige yeteneklidir. Bilinçli, amaca yönelik ve sosyal bir etkinlik insanın ayırt edici özelligidir. Marks bunu pratik olarak adlandırmaktadır. Marks’a göre, en kötü mimarı en iyi arıdan ayıran sey, mimarın gümeci*, balmumuna kurmadan önce kafasında kurmus olmasıdır. Emek sürecinin sonunda, bu sürecin baslangıcında isçinin zihninde tasarladıgı, yani henüz düsünsel olarak varolan, bir sonuç olarak ortaya çıkar. O isledigi malzemede yalnız bir biçim degisikligi yapmakla kalmaz, aynı zamanda o, etkinligin bilincini yasa olarak belirleyen hedefini gerçeklestirir ve bu hedefe gitmek için de iradesini o hedefine bagımlı kılar. (Markoviç, 1998: 26) Marksist bakıs açısı uzmanlasmaya ve is bölümüne karsı çıkmaktadır. Çünkü bu tarz çalısma bireyin, üretim sürecinin her basamagında yer almasını engellemektedir. Marksist bakıs açısına göre birey ürettigi ürün üzerinde söz sahibi degildir. Çalısma faaliyetini deanlamsız bir biçimde, sadece üretim sürecinin bir parçasında yer alarak kendi ihtiyacınıkarsılamayacak nesneleri üreterek, hem kendi dogasına yabancılastıgı hem de yabancılasmısbir çalısma sürdürdügü seklinde ele almaktadır. Marksistler, emekçilerin çalısma süreçlerinde ve isyerlerinde daha çok söz hakkına ve kontrol yetkisine sahip olmalarıgerektigini söylemektedirler. (Turgut, 1996: 40–41)Marks, toplumsal olarak gerekli çalısma (is) zamanını, herhangi bir kullanımdegerini toplumun o anki normal üretim sartları altında toplumun sahip oldugu ortalamahüner derecesiyle ve çalısma yogunluguna göre elde edebilme için gerekli is zamanıolarak ifade etmektedir. (Selik, 1982: 36)

67 5. Diger Çalısma Degerleri Furnham (1984), Kelvin ve Jarret (1984) gibi psikoloji alanında bazı arastırmacılar Protestan çalısma ahlakının varlıgı konusunda süphecidirler. Bu arastırmacılara göre gerçekte baskın olan ahlak çalısma ahlakı degil varlık ahlakıdır. (Turgut, 1996: 44,45) Varlık ahlakında, gerçekte baskın ve yaygın olan ahlak, “çalısmak” degil, en uygun terimle “varlık” (wealth) ahlakıdır. Varlık, tam anlamıyla, ekonomik bagımsızlıgın temeli olarak algılanmaktadır. Bu ahlak, baskalarına bagımlı olmayacak sekilde, yeteri kadar zenginligi elde etmektir ve bireyi bu sonuca götürecek yollardan birisi de çalısmaktır. Evrensel olarak da tüm insanlar için en çok takdir edilen sey çalısmak degil, baskalarının parası ile geçinmemektir. Varlık inancının kısaca ifadesi sudur. “Bagımsızlıgını elde edebilmek için yeteri kadar para kazanmıs bir birey üzerinde, özellikle kazanç getiren ve üretime dayalı bir iste çalısmaya devam etmesi için çok büyük bir ahlaksal zorunluluk yoktur.” (Turgut, 1996: 45) Varlık ahlakıyla beraber örgüt içindeki grupların çalısma degeri açısından önem tasıdıgı örgütsel çalısma ahlakıyla ifade edilmektedir.

68 Bir kalabalıgın grup olabilmesi için ortak amaçlar ve normlarda birlesmesi ve birbirleriyle etkilesim halinde olması gereklidir. Gruplara girmek hem bir aidiyet hissi, altından kalkılamayacak isleri kolaylıkla yapmak, tek basına ulasılamayacak bilgilere ulasmak, güvende hissetmek, sosyal kimlik edinmek gibi sonuçları içinde barındırır. (Kagıtçıbası, 1999: 258–259) Bireye bir grubun içinde olmak yetmemekte, o grubun bir parçası olmak, gruba ait olmak istemektedir. Bunun bir diger nedeni, gelismis sirketlerde grupların artması ve örgütün hayatını sürdürme gerekliligi ihtiyacıdır. Son dönemlerde uygulanmakta olan çalısma gruplarına katılan her birey üretimin artmasına yardımcı olmakta ve bundan dolayı, hem sirketin, hem de grubun kazancını artırmaktadır. Grup içinde uyum olursa üretkenlik artacaktır. Grupta olan fakat grup için çalısmayan kisiler her zaman tepki görecektirler. Bu yüzden son zamanlarda bütüncül çalısmaya tesvikler artmaktadır. (Turgut, 1996: 42) Örgütsel Çalısma nancına göre; çalısma, sadece, kisinin içinde yer aldıgı gruba ya da organizasyona, ayrıca kisinin statüsüne ve yükselmesine katkıda bulunuyor ise anlamlıdır. Çalısmanın degeri grubun çıkarlarına ne oranda hizmet edildigi ve örgüt içinde olanların basarısına ne ölçüde yardım edildigi ile ilgilidir. Basarı, grup normlarına adapte olabilmektir. Organizasyon içindeki basarı kisinin üreticiliginden çok, diger insanlarla birlikte olabilme ve kurallara uymasına baglıdır. (Turgut, 1996: 43) Çalısma dısında da insanın ya gelenekler ya da yasalar tarafından yapmaya zorunlu bırakıldıgı bazı görevleri, örnegin, bireyin ailesine karsı sorumlulukları vardır. Bu zorunluluklar yerine getirildigi zaman, birey davranıslarını kendi istek ve tercihlerine göre yönlendirecegi “özgür zamana” sahiptir ve tam bu noktada “bos zaman” bulunmaktadır. Modern toplumlarda birey is dısında, kendi istegi ile yaptıgı seyin gerçekten bir parçası oldugunu hissetmekte, çalısmayı ise hayatındaki en verimli saatlerini para kazanmak için harcamak olarak yorumlamaktadır. Birey sadece is dısında kendi istegi ile ilgilendigi alanlarda mutlu olmakta, ancak bu zaman içinde sahip oldugu potansiyeli ortaya koyabilmektedir. Bu yüzden, bos zaman özgürlükler içinde bireyin aktif olarak amaç edindigi bir faaliyet zamanı halini almaktadır.

69 Görüldü ğ ü gibi, çalı ş ma kavramı; zaman ve mekana göre sabit veya evrensel bir anlamı olmayan bir fenomen olarak kar ş ımıza çıkmaktadır. Bu yüzden daha önce de ifade edildi ğ i gibi bu kavramın tanımlanmasında bazı güçlüklerin oldu ğ u kabul edilmektedir. Ancak, tanımlamada ya ş anan güçlükler, eksiklikler ve günümüzde çalı ş manın de ğ i ş en anlamına ili ş kin teorik tartı ş malar göz önüne alınarak burada incelenen konu çerçevesinde çalı ş ma, “Bireyin bedensel, zihinsel ve/veya ruhsal enerji harcayarak maddi ve/veya manevi bir kazanç kar ş ılı ğ ı kendisi ya da ba ş kaları için de ğ erli mal ve hizmetler üretti ğ i sosyal amaçlı ve sürekli bir sosyal faaliyet” olarak ele alınacaktır. Dolayısıyla bu ba ğ lamda çalı ş ma, ücretli çalı ş manın yanında gönüllü ve sosyal amaçlı çalı ş mayı da kapsamaktadır.

70 Çalı ş ma ahlakı, bireyin yaptı ğ ı i ş adına ki ş isel olarak sorumlu ve hesap verebilir ve güvenilir olmasını ifade eden kültürel bir normdur. Cherrington (1980) ve Yankelovich ve Immerwahr (1984) bu tanımı, çalı ş manın esas olarak bireyin içsel bir de ğ eri olmasına dayandırmaktadır. Çalı ş ma ahlakı, i ş görenlerin sahip olması beklenen tutumlar, de ğ erler ve alı ş kanlıklarla ili ş kili bir kavramdır (Brauchle ve Azam, 2004:3). Sherer ve Eadie’ye (1987) göre çalı ş maya yönelik olumlu tutumlar ve güçlü çalı ş ma ahlakının gereklili ğ i herhangi bir i ş e ya da mesle ğ e özgü de ğ ildir. Bu özellikler yatay anlamda bütün endüstri ve hizmet sektörlerinde, dikey anlamda da stajyer çalı ş andan tepe yönetimine kadar bütün düzeylerde gerekli ve hatta elzem olan karakteristiklerdir (Azam ve Brauchle, 2003:196). Jazarek (1978) çalı ş ma ahlakının, çalı ş maya yönelik sadece sözde kalan bir tutumlar yuma ğ ı yerine, sosyal tutumlar ve sistemin sosyo-ekonomik ihtiyaçları arasındaki ili ş kiyle ilgili bir kavram ve bir sosyal kontrol mekanizması olarak de ğ erlendirilmesi gerekti ğ ini belirtmektedir (Niles, 1999:856).

71 Çalı ş ma ahlakı tek bir bölünemez yapı de ğ ildir, ancak çalı ş ma davranı ş ıyla ilgili tutum ve davranı ş ların olu ş turdu ğ u düzensiz bir topluluk da de ğ ildir. Buna göre çalı ş ma ahlakının özellikleri su ş ekilde sıralanabilir (Miller ve di ğ., 2002:454); Çalı ş ma ahlakı, çok boyutlu bir yapıdır. Çalı ş ma ahlakı, sadece belli bir meslekle de ğ il, genel olarak çalı ş ma ve çalı ş mayla ilgili faaliyetlerle ilgilidir (buna ra ğ men çalı ş ma dı ş ındaki alanlara da uyarlanabilir, örne ğ in okul hayatı, hobiler, vb.), Çalı ş ma ahlakı, ö ğ renilmi ş tir (do ğ u ş tan sahip olunmaz). Çalı ş ma ahlakı, tutumlar ve inançlarla ilgilidir. Çalı ş ma ahlakı, davranı ş boyutunda da gözlenebilen motive edici bir yapıdır. Çalı ş ma ahlakı, dinden ba ğ ımsız bir kavramdır, herhangi bir dini inanca ba ğ lı olması gerekmez.

72 Çalı ş ma ahlakı denildi ğ inde, bir toplumda i ş e ve çalı ş maya kar ş ı takınılan tavırlar anla ş ılmaktadır. Bir toplumun i ş e yönelik tutumu bir ba ş ka toplumdan farklılıklar gösterebilece ğ i gibi toplumun çe ş itli katmanları arasında da farklı yakla ş ımlar söz konusu olabilmektedir. Bazı toplumlar ya da toplumsal kesimler i ş e yönelik olumlu bir tutum geli ş tirirken bazıları i ş ten çok dinlenme ve e ğ lenceyi ön plana alabilmektedirler. Örne ğ in bazıları için çalı ş ma, ya ş amanın baslı ba ş ına bir amacıdır. Bu tür insanlar tutumlu, dakik, çalı ş kan, dürüst, sade bir hayat süren ve öz disiplini olan ki ş ilerdir. İş e ve çalı ş maya bu tür bir yakla ş ım göstermeye Püriten ahlâkı ya da Protestan çalı ş ma ahlakı ya da kısaca çalı ş ma ahlakı adı verilmektedir. Protestanlı ğ ın özellikle Kalvinist kolu çalı ş mayı bir ibadet olarak kabul edip bir ruhsal kurtulu ş yolu olarak yüceltmi ş oldu ğ undan bu isimlendirmelerde de referans çerçevesini olu ş turmu ş tur (Arslan, 2003:8). Çalı ş maÇalı ş ma ahlakının farklı tanımları yapılmı ş tır. Ancak denilebilir ki bu kavram, i ş ine zamanında giden, mesai saati boyunca çalı ş ma iste ğ iyle dolu olan, verilen i ş i ya da yapması gereken ş eyi tamamladıktan sonra bir uyarı ya da ba ş ka bir dı ş etki olmaksızın ba ş ka bir göreve ba ş layabilen, örgütün amaçlarına ula ş masında sorumluluk sahibi bir takım üyesi olarak davranabilen bireylerin sahip oldu ğ u bir özellik olarak nitelendirilebilir. Aynı ş ekilde sahip oldu ğ u kaynaklarının de ğ erini bilen, bunları en iyi ve olumlu ş ekilde de ğ erlendirmek için çaba harcayan, verimli çalı ş maya özen gösteren ve ekonomik geli ş mi ş lik açısından kendisinden ileride olan ülkeleri yakalamayı hedefleyen toplumlarda gözlenen bir özellik oldu ğ unu söyleyebilmek mümkündür.

73 Bir toplumun sahip oldu ğ u kültür, i ş ve çalı ş maya yönelik de ğ erleri ş ekillendiren en önemli unsurlardan biridir (Ralston,vd, 1997:178). Kültür bir toplumun önemli bir kısmının kabul ettigi, sürekli korunan ve zamanla de ğ i ş ebilen de ğ erler sisteminden olu ş maktadır (Köse, Ünal, 2003:15). Bazı kültürler yapmayı ve çalı ş mayı ön plana alırken, di ğ erleri ya ş ayabilecek kadar çalı ş mayı öngörmektedir (Sargut, 2001:20). Çok uluslu firmaların ortaya çıkı ş ı ve i ş ya ş amının küreselle ş mesi, kültürel sorunları i ş letmecilikte önemli bir konu haline getirmi ş tir. Aslında konunun temeli Alman sosyolog Max Weber’in 1904’te yayınladı ğ ı “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı çalı ş maya kadar uzanmaktadır. Bu kitabında Weber, Protestan toplumların kapitalist geli ş meye uygun bir kültür olu ş turdukları üzerinde durmu ş tur (Arslan, 2001c:177). Baguma ve Furnham (1993), Furnham (1991),

74 Baguma ve Furnham (1993), Furnham (1991), Furnham ve Muhuideen (1984), Furnham ve Rajamanickam (1992) yaptıkları kültürlerarası çalı ş malarda Protestan olmayan toplumların daha yüksek Protestan Çalı ş ma Ahlakı özellikleri sergilediklerini ortaya koymu ş lardır. Bu sonuçlar farklı kültürlerde genel bir çalı ş ma ahlakı anlayı ş ı bulunabilece ğ ini ve bunun da Protestan inancının ta ş ıdı ğ ı de ğ erlerle ba ğ lantılı olmasının ş art olmadı ğ ını göstermektedir (Niles, 1999:857).

75 Günümüzde farklı toplumların da Weber’in sadece din ile açıkladı ğ ının aksine bir bütün seklinde kültürel yapılarına ve özelliklerine ba ğ lı olarak da Protestan Çalı ş ma Ahlakı de ğ erlerine sahip oldukları görülmektedir. Ancak sahip oldukları kültüre ba ğ lı olarak her toplumun, çalı ş ma kavramına yönelik olarak aynı de ğ erlere aynı ölçülerde sahip olması da beklenemez. Bu durum toplumsal, bireysel ve örgütsel açıdan bir takım etkiler yaratabilir. Bu bölümde çalı ş ma ahlakının toplumsal açıdan önemi, ki ş ilik özelliklerine ve insanların çalı ş ma ya ş amında gösterdikleri davranı ş lar aracılı ğ ıyla da toplum içinde faaliyet gösteren örgütler açısından do ğ urdu ğ u etkiler üzerinde durulacaktır. Çalı ş ma ahlakı ile ilgili yapılmı ş olan ara ş tırmaların çok büyük bir ço ğ unlu ğ unda Protestan Çalı ş ma Ahlakı kavramı, çalı ş ma ahlakına kar ş ılık gelecek ve onu belirtecek ş ekilde kullanılmı ş tır. Bu noktada Protestan Çalı ş ma Ahlakı kavramı kullanılırken aslında, bireylerin ya da toplumların sahip oldu ğ u çalı ş ma ahlakı de ğ erlerinin algılanması gerekti ğ ine dair geni ş bir uzla ş ma vardır. Weber’in ortaya koydu ğ u tezler, çalı ş ma ahlakı ve toplumların geli ş mesi ile kültürel özellikleri arasında kurdu ğ u ba ğ, dini atıflarından arınmı ş olsa da, günümüzde hala üzerinde ciddiyetle tartı ş ılan bir konudur.

76 Çalı ş ma ahlakına sahip olup olmamak bir ki ş ilik özelli ğ i oldu ğ u kadar aynı zamanda kültürel bir olgudur ve her kültürel olgu gibi e ğ itimle aktarılabilir. Toplumda çalı ş ma ahlakının güçlendirilmesi, bu konuda sürekli bir e ğ itim çabasını gerektirir. Bu aktarımda gelenek ve görenekler, aile yapısı ve din önemli bir yere sahiptir. Çalı ş ma ahlakının yüksek oldu ğ u kültürlerde i ş ahlakı konusunda da daha az sorun ya ş andı ğ ı söylenebilir. Ancak çevre ile ilgili problemler ve ayrımcılıktan kaynaklanan sorunlar güçlü çalı ş ma ahlakına sahip ülkelerde de görülmektedir (Arslan, 2001a:49). Protestan Çalı ş ma Ahlakı de ğ erleri; daha liberal ve sosyal ve ekonomik açıdan daha az tutucu olan kültürlerde ve daha geni ş bir bürokrasi a ğ ına sahip, daha “bilimsel” ülkelerde, daha dü ş ük olma e ğ ilimindedir. Öte yandan güç mesafesinin ve belirsizlikten kaçınmanın yüksek oldu ğ u ülkelerde ve zengin ve fakir arasındaki e ş itsizli ğ in fazla oldu ğ u ülkelerde ise Protestan Çalı ş ma Ahlakı daha yüksek olmaktadır (Baguma ve Furnham, 1993:498). Açıkça görülüyor ki günümüz Protestan toplumları, özellikle günümüz Müslüman toplumlarıyla kar ş ıla ş tırıldı ğ ında, çalı ş manın hem içsel hem de maddi ödülleriyle görece daha az ilgilenmekte ve önem vermektedir (Norris ve Inglehart, 2004:172). Buradan hareketle denilebilir ki; ülkeler belli bir ekonomik geli ş mi ş lik düzeyine eri ş tikten sonra Protestan Çalı ş ma Ahlakı’nda belli bir dü ş ü ş ya ş anmaya ba ş layabilir, ancak söz konusu geli ş mi ş lik düzeyine ula ş ılmasında Protestan Çalı ş ma Ahlakı’nın oynadı ğ ı rol yadsınmamalıdır.

77 Protestan Çalı ş ma Ahlakı’na ve çalı ş manın bir görev oldu ğ u fikrine duyulan güçlü inanç Kuzey Avrupa’daki Protestan toplumlarda kapitalizmin ortaya çıkmasını sa ğ lamı ş olsa da bugün bu toplumlar, ilk zenginlesen toplumlar olmaları nedeniyle, artık bo ş zamana daha fazla önem veren bir ya ş am tarzını ve ahlak anlayı ş ını benimsemi ş durumdadırlar (Norris veInglehart, 2004:172). Bunun yanı sıra Protestan Çalı ş ma Ahlakı de ğ erlerinin, bireyselli ğ e atfetti ğ i büyük önemden dolayı fazlasıyla Batı kültürüne ait oldu ğ u savunulmaktadır. Ancak hakim ve egemen olan kültürün çalı ş maya yönelik de ğ erler üzerindeki etkisi, di ğ er kültür düzeylerine oranla çok daha fazladır ve öncüldür. Örne ğ in Batı kültürü etkisi altında kalmı ş olan sanayi öncesi toplumlardaki çalı ş ma de ğ erleri ve çalı ş anların ihtiyaçları, arzuları ve motivasyonları Batılı özellikler gösterebilir. Batılı olmayan bir kültürde, Batı kaynaklı de ğ erlerin etkisi ve kabul oranı ne kadar fazlaysa, Protestan Çalı ş ma Ahlakı de ğ erlerinin o ölçüde yaygın oldu ğ u söylenebilir (Orpen, 1978:109). Lynn (1991) geli ş mekte olan ülkelerde Protestan Çalı ş ma Ahlakı ve

78 Lynn (1991) geli ş mekte olan ülkelerde Protestan Çalı ş ma Ahlakı ve ki ş i ba ş ına düsen yıllık gelir arasında bir ili ş ki bulmu ş tur. Ancak söz konusu ülkelere Siyah Afrika ülkeleri dahil de ğ ildir. Aynı zamanda Protestan Çalı ş ma Ahlakı inancının, ekonomik ba ş arının di ğ er tahminleyicilerinden olan, ba ş arı güdüsü gibi, ba ş ka birtakım ihtiyaçlar ve davranı ş larla da ili ş kili oldu ğ unu belirtmi ş tir (Baguma ve Furnham, 1993:498). 33 Avrupa ülkesini kapsayan bir ara ş tırma sonucunda, yüksek çalı ş ma ahlakı skoru elde eden ülkelerin aynı zamanda görece daha fakir ancak aynı zamanda i ş sizlik oranının da daha dü ş ük oldu ğ u ülkeler oldu ğ u görülmü ş tür (Oorschot, 2006:35). Niles (1999) “Batılı” Hristiyan bir kültür olarak Avustralya ve “Batılı olmayan” Budist bir kültür olarak Sri Lanka’yı kar ş ıla ş tırdı ğ ı çalı ş masında, her iki kültürün de çalı ş manın anlamı üzerinde benzer algılamalara sahip oldu ğ unu belirtmi ş tir. Ancak Sri Lanka’da sıkı çalı ş maya daha çok önem atfedilmesine ra ğ men, Sri Lanka’lıların sıkı çalı ş manın insanı ba ş arıya götürece ğ i inancını Avustralyalılar kadar payla ş madıkları görülmü ş tür (Niles, 1999:861).

79 Furnham, vd. (1992) 13 ülkede Protestan Çalı ş ma kar ş ıla ş tırdı ğ ı ara ş tırmanın sonucunda, zengin ülkelerdeki katılımcıların az geli ş mi ş ülkelerdekilere oranla daha dü ş ük skorlar aldı ğ ı görülmü ş tür. Ayrıca bu sonuçların, 13 ülke için de Hofstede’nin (1984) güç mesafesi skorlarıyla bir hayli örtü ş tü ğ ü görülmektedir. Bu sonuç çalı ş ma ahlakıyla ilgili inançların toplumdaki saygınlık, güç ve refah kavramlarına verilen önemle ili ş kili oldu ğ unu göstermektedir (Baguma ve Furnham, 1993:498). Buna ek olarak, Çin’in kültürel de ğ erlerine yönelik bir ara ş tırma (Chinese Cultural Connection, 1987) sonucunda “Konfüçyusçü Çalı ş ma Dinamigi” (Confucian Work Dynamism) adında Konfüçyüs felsefesi üzerine temellenmi ş, kendine has bir de ğ er ortaya koyulmu ş tur. Öz denetim, görev bilinci, uyumlu olma gibi Protestan Çalı ş ma Ahlakı’yla da ili ş kili Konfüçyanist de ğ erlerin son yıllarda bazı Uzak Do ğ u ülkelerinde ya ş anan sa ş ırtıcı ekonomik geli ş melerde etkili oldu ğ u dü ş ünülmektedir (Niles, 1999:858).

80 Buna kar ş ın bazı ara ş tırmacılar, örne ğ in Chang (1985), Elizur, Borg, Hunt ve Magyaribeck (1991), MecNeely (1987) çalı ş ma davranı ş larının kültürler arası farklılıklarını inceledikleri çalı ş malarında, kültür ve çalı ş ma ahlakı arasında herhangi bir ili ş ki tespit edememi ş tir. Bu sonuçlar çalı ş ma de ğ erleri ve davranı ş larının kültürel yapısının varsayıldı ğ ından daha karma ş ık oldu ğ u seklinde de ğ erlendirilebilir (Williams ve Sandler,1995:2). Terpstra ve David’e (1991) göre Weber’in yaptı ğ ı gibi ekonomik geli ş meyi sadece dini inançlarla açıklamak sa ğ lıklı bir yakla ş ım de ğ ildir. Dine ek olarak, do ğ al kaynakların elveri ş li olması (örne ğ in; petrol gelirleri yüksek olan OPEC ülkeleri) ve sosyal yapıdan (örne ğ in; Japonya ve Güney Kore) kaynaklanan birçok ba ş ka özellik de ekonomik kalkınmada rol oynayabilmektedir (Harpaz, 1998:145).

81 Raaijmakers’e (1987) ve Bogt’a (1999) göre çalı ş ma ahlakı, bir yandan ekonomik gücü elinde tutan elit sınıfların isteksiz i ş çi yı ğ ınlarını etki altına almalarını sa ğ layan bir ideolojik araç seklinde ele alınabilirken, di ğ er yandan çalı ş maya duyulan içten ba ğ lılık ve verilen önem her zaman i ş çi hareketleri için de önemli bir dayanak olmu ş tur. Dahası çalı ş ma ahlakı geleneksel dünya görü ş ünün bir parçası seklinde algılanıp muhafazakarlıkla ili ş kilendirilebilir, ancak günümüzde gençler için çalı ş manın önemi, eski ku ş aklara oranla, onu hayatına anlam kazandıran bir araç olarak görmekten uzaktır (Bogt ve di ğ., 2005:423). Bir toplumun ekonomik geli ş mi ş lik düzeyi; geçirdi ğ i tarihsel ve sosyolojik süreçler, co ğ rafi konum, bilgi birikimi gibi birçok nedene ba ğ lı olarak ş ekillenebilir. Ancak di ğ er faktörler sabit olarak kabul edildi ğ inde güçlü çalı ş ma ahlakına sahip olmanın bu konuda olumlu bir etki yarataca ğ ı söylenebilir. Burada sözü edilen sadece belli bir dini inanca dayalı olarak geli ş en bir çalı ş ma ahlakı anlayı ş ı de ğ ildir. Her toplum bir biçimde kendine has bir çalı ş ma ahlakı anlayı ş ı ve çalı ş maya yönelik farklı tutumlar geli ş tirmi ş tir. Bunların birbiriyle tamamen örtü ş mesi beklenmemelidir. Bugün dahi, günümüz ko ş ullarına ba ğ lı olarak, bu anlayı ş lar yine her toplumda, aynı ya da farklı nedenlerle de ğ i ş im içinde olabilmektedir.


"İŞ- Çalışma Kavramı İş, "bir sonuç elde etmek, herhangi bir ş ey ortaya koymak için güç harcayarak yapılan etkinlik, çalı ş ma"dır (TDK,1988: 726). Tezcan'a." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları