SES BİLGİSİ, TÜRKÇEDEKİ SESLER VE SINIFLANDIRILMASI

Slides:



Advertisements
Benzer bir sunumlar
Türkçe Ana Dili Öğretmeni
Advertisements

SoLUNUM SİSTEMİ.
SOLUNUM SİSTEMİ.
SES BİLGİSİ (ÜNSÜZ BENZEŞMESİ)
Hakan Satılmış/ Türkçe Öğretmeni
TÜRKÇEDE SESLER VE SINIFLANDIRILMASI
SES BİLGİSİ.
SOLUNUM SİSTEMİ 04/05/2006 SOLUNUM SİSTEMİ.
Duyu Organlarımız KULAK GÖZ.
DİNLEYİŞ SESBİLİM GÖREVSEL SESBİLİM
TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ
SES BİLGİSİ HAZIRLAYAN:FERİT GÜL.
İsmail ÖZELBAŞ Vaiz FONETİK ve DİKSİYON.
Sağlıklı Büyüme
SAĞLIKLI BÜYÜYELİM Mustafa Kemal Demir.
SES BİLGİSİ.
VÜCÜDUMUZ ÜÇ BÖLÜMDEN OLUŞUR
DİL VE KONUŞMA ENGELLİLER
Davranış Bilimleri Hafta I.
SOLUNUM SİSTEMİ 1.Solunum Nedir? 2.Solunum Organlarımız
DERS: HAYAT BİLGİSİ KONU: VÜCUDUMUZU TANIYALIM.
Solunum Sistemi
NASIL SOLUK ALIP VERİRİZ?
Besin maddelerinin oksijenli ve oksijensiz
DÜZENLEYEN İlkOkulu 4-B Sınıf Öğretmeni
Solunum Sistemi ANAHTAR KAVRAMLAR Alveol Diyafram Bronş Bronşçuk.
SOLUNUM SİSTEMİ Solunum sistemi, kandaki karbondioksit gazının oksijen gazı ile yer değiştirmesini sağlayan sistemdir. Solunum Sistemi Solunum sisteminde.
VÜCUDUMUZUN BÖLÜMLERİ:
CEMİL ÖZGÜR İLKÖĞRETİM OKULU DİYARBAKIR Z.AYCAN TUNCER
SOLUNUM SİSTEMİ
YAPI BİLGİSİ.
SOLUNUM SİSTEMİ.
DUYU ORGANLARIMIZ Duyu organlarımızı bulmama yardımcı olur musunuz?
DERS: Hayat Bilgisi KONU: Duyu Organlarımız SINIF: 3. Sınıf
BÖLÜM 5 BEBELİKTE BİLİŞSEL GELİŞİM. BÖLÜM 5 BEBELİKTE BİLİŞSEL GELİŞİM.
ÜNSÜZLER Gökçe Hanım EMİR
DUYU ORGANLARI Çözümlü Konu Testi.
İ P E K K A R A S I L A Y E R T Ü R K DUYU ORGANLARIMIZ.
SOLUNUM SİSTEMİ.
SELAMİALİ İLKÖĞRETİM OKULU
DİL BİLGİSİ ÖĞRETİMİ Yrd. Doç Dr. Ş. Dilek BELET.
SES NEDİR SES NASIL OLUŞUR SES KAYNAKLARI NELERDİR
PSİKOLOJİ İLE DİĞER BİLİM DALLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ
F İ ZYOLOJ İ K SESB İ L İ M İ nsan dilinin seslerini tanıyabilmek, onların inceliklerine varabilmek için konuşma işleminin gerçekleşmesi sa ğ layan çeşitli.
TÜRK DİLİ I IX. BÖLÜM SES BİLGİSİ II.
Organlarımız ve Görevleri
Kelime Türleri İsim soylu sözcükler de yediye ayrılır:
NASIL SOLUK ALIP VERİRİZ?
DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARI
TÜRKÇE TÜRKÇE DERSİ SUNUMU.
Vücudumuzu Tanıyalım Duyu Organlarımız İç Organlarımız
Hece ve Hece Çeşitleri Tek bir ses ya da ses öbeğinden oluşan,ağzımızdan bir çırpıda çıkan ses birimine hece denir. Sesleri gösteren işaretlere hece denir.
Vücudumuzu Tanıyalım Duyu Organlarımız İç Organlarımız
DİL İnsanların duygu,düşünce ve isteklerini anlatmaya yarayan,insanlar arasında anlaşma sağlayan seslerin ve işaretlerin tümü dildir. Her milletin bir.
İşitme engelliler.
SES VE ÇEŞİTLERİ SES NEDİR ? Ses, dilin en küçük birimidir. Genellikle sesler tek başına bir anlam taşımaz.
Hece Bilgisi Ağzımızın bir hareketiyle söylenen ses veya ses topluluğuna hece denir. Duyu kelimesi du – yu olmak üzere ağzın iki hareketiyle söylenmektedir.
SOLUNUM SİSTEMİ
SOLUK ALIP VERME.
Ses eğitimine ilişkin fonksiyonlar
KONULAR: Büyük Ünlü Uyumu Küçük Ünlü Uyumu Kaynaştırma Harfleri
Hakan Satılmış/ Türkçe Öğretmeni
Sağlıklı Büyüme.
TÜRKÇEDE SES VE SES ORGANLARININ YAPISI OKT. AHMET AKPINAR.
DİL VE İLETİŞİM BOZUKLUKLARI Sağlık Bilimleri Fakültesi
GELİŞİM VE ÖĞRENME DUYULARIN GELİŞİMİ Prof.Dr.Mustafa Ergün.
DİL BİLGİSİNİN BÖLÜMLERİ – SES BİLGİSİ – HECE
MUHAMMED KUZU. DUYU ORGANLARIMIZIN YAPILARI Canlılık faaliyetlerimizi sürdürebilmemiz için çevremizde ve bünyemizde oluşan değişikliklerden anında haberdar.
MUHAMMED KUZU. DUYU ORGANLARIMIZIN YAPILARI Canlılık faaliyetlerimizi sürdürebilmemiz için çevremizde ve bünyemizde oluşan değişikliklerden anında haberdar.
Sunum transkripti:

SES BİLGİSİ, TÜRKÇEDEKİ SESLER VE SINIFLANDIRILMASI

DİL BİLGİSİNİN BÖLÜMLERİ Dil bilgisi, bir dili bütün yönleriyle inceleyen bilim dalıdır. Dilin içinde seslerden cümlelere kadar küçüklü büyüklü bir takım unsurlar vardır. Ses, hece, kelime, kelime grubu, cümle gibi. Dil birlikleri dediğimiz bu unsurların şekilleri, yapıları, bünyeleri; bir de fonksiyonları, anlamları ve vazifeleri vardır. Dil bilgisi, bu dil birliklerini çeşitli bakımlardan inceler ve kurallarını belirler. Ses Bilgisi (Fonetik): Dil bilgisinin ,dilin seslerini, bunlar arasındaki ilgileri ve ses olaylarını inceleyen bölümüdür. Şekil Bilgisi (Morfoloji): Dil bilgisinin kelime ve şekilleri, kelimelerin, köklerin ve eklerin yapısını ve fonksiyonunu inceleyen bölümüdür. Türeme Bilgisi – Köken Bilgisi (Etimoloji): Dil bilgisinin kelime ve şekillerin kaynağını inceleyen bölümüdür. Anlam Bilgisi (Semantik): Dil bilgisinin kelime ve şekillerin anlamları üzerinde duran bölümüdür. Cümle Bilgisi (Sentaks): Dil bilgisinin, kelimelerin birbiriyle olan ilişkilerini ve cümleleri inceleyen bölümüdür.

SES BİLGİSİ Dil bilgisinin dilin sesleri inceleyen bölümüne ses bilgisi (fonetik) dendiğini söylemiştik. Ses bilgisi, dil bilgisinin bir bakıma temel bölümüdür. Çünkü dil, seslerden meydana gelir. Her bilimin bir amacı vardır. Ses bilgisinin amacı da sesi eğitmek, konuşmayı geliştirmektir. Türkiye Türkçesinin ses yapısı incelenirken yazı dilimiz esas alınır, yazı dili yanında gerektikçe konuşma dili ve ağız özelliklerine de yer verilir.

SES ve SESİN YAPISI Ses, dilin en küçük parçasıdır. En küçüğünden en büyüğüne kadar bütün dil birlikleri seslerden oluşur. Sesten daha küçük bir gramer birimi yoktur. O halde ses parçalanamayan en küçük gramer birimidir. Seslerin tek başına anlamları yoktur,(üçüncü tekil kişi şahıs zamiri veya işaret sıfatı olarak kullanılan “o” hariç) yalnızca yapıları ile görev üstlenirler. Seslerin yapısı ise duyulan sedadan ibarettir. ”a sedası, “b” sedası “c” sedası…gibi. Yeryüzünde dilin dışında sayısız ses vardır. Titreşimle, çarpma ve sürtünme ile çıkan çeşitli sesler bulunmaktadır. Derslerimizde bahsettiğimiz ses ile bunları kastetmiyoruz. Dildeki ses, gelişigüzel, rastgele bir ses değil; bir kalıptan çıkmış, işlenmiş şekilli sedadır. Yeryüzünde bilinçli olarak şekilli seda çıkarabilme yeteneğine sahip yegane varlık insandır. Sesleri nasıl çıkarıyoruz? Konuşma nasıl gerçekleşiyor?

KONUŞMA İÇİN GEREKLİ ŞARTLAR Fizikî Şartlar Konuşmaya katılan tüm organların sağlıklı ve arızasız olması gerekmektedir. Beyinden başlayarak, kulak, burun, boğaz, dil, diş, damak, soluk borusu, diyafram, akciğer gibi konuşma organların fizikî yönden kusursuz olmaları, konuşma için en temel şarttır. Bunlardan birinin kusuru veya hastalığı konuşmayı aksatır.

KONUŞMA İÇİN GEREKLİ ŞARTLAR Psikolojik Şartlar Konuşmanın fizikî şartları kadar psikolojik şartları da önemlidir. Konuşma yönünden fiziksel kusuru olmayan bir insan, değişik psikolojik sebeplerden dolayı konuşamayabilir. Baskılı bir ortamda çocukluklarını geçirmiş insanların psikolojik olarak konuşma bozuklukları yaşadıkları bilinmektedir. Rahat, huzurlu bir ortamda ve kendisine değer verilerek büyümüş insanlar, daha düzgün ve daha akıcı konuşmaktadır. Onun için aileden başlayarak eğitim öğretimin her basamağında insanlar desteklenmeli, yüreklendirilmeli ve fikirleri alınmalıdır. Böylece konuşmayı zorlaştıran utanma, sıkılma, kaygı gibi olumsuz durumlar giderilmiş olacaktır. Yetişme çağında çocuklar ve gençler için gerekli olan özgür ortamlar mutlaka sağlanmalıdır.

KONUŞMANIN MEYDANA GELİŞİ Konuşma zannedildiğinden ve görüldüğünden daha karmaşık bir yapıya sahiptir. Zihnimizin kullandığımız kelimeleri seçmesi, bunları bir araya getirmesi ve anlamlı bir bütün oluşturması karmaşık bir sürecin ürünüdür. Bu süreç şu ana kadar tam anlamıyla aydınlatılabilmiş değildir. Nörolog ve fizyologlar, konuşmanın insan beyninde tek bir merkezden yönetilmediğini tespit etmişlerdir. Konuşma merkezi, serebral korteks denilen bölgededir. Dokunma, görme, işitme, tat alma ve koku gibi dışarıdan alınan duyulara ait sinyaller, beynin farklı merkezlerinde işlendikten sonra, kortekse gelir ve burada yorumlanır. Kortekste, konuşma sürecinde rol oynayan birbiriyle ilişkili iki alan vardır: Werniche ve broca alanı.

KONUŞMANIN MEYDANA GELİŞİ Werniche alanı; dış dünyadan (görme, işitme vb) ve içimizden (ağrı, sancı vb) gelen duyularımıza ait bilgilerin yorumlandığı alandır. Konuşma için herhangi bir duyu organımızdan, beyin korteksimize gelen bilgilerin alınması, kendi içinde yorumlanması ve daha sonra diğer duyulardan gelen bilgilerle karşılaştırılarak tekrar değerlendirilmesi gerekir. Broca alanı; bu bölge beynin alın kısmındadır. Kelime ve cümlelerin ifadesi için kalıplar burada oluşturulur. Broca alanı, düşüncelerin kelimelere dökülmesinde ve bu dizilmiş kelimelerin ses tellerimize iletilmesinde rol oynar. Broca alanından gönderilen sinyaller vasıtasıyla konuşmada rol alan gırtlak, nefes borusu gibi bütün organlar çalıştırılarak düzgün bir konuşma ortaya çıkar. Gırtlakta iki ses telimiz vardır. Ses tellerinin kasılıp titreşmesinde broca alanından gelen sinyaller önemli rol oynar.

KONUŞMA BOZUKLUKLARI Broca alanı, werniche alanı gibi bölgelerin lezyonundan konuşma bozuklukları ortaya çıkar. Bu bozukluklar kelime uydurma, kelimede seslerin gelişigüzel sıralanması gibi bozukluklardır. Serebral korteks bölgesinin geniş çaplı zedelenmesinden apraksi dediğimiz konuşma bozukluğu ortaya çıkar. Bu durumdaki kişi konuştuğu dile ait gramer kurallarına uygun konuşamaz. Şizofrenide de konuşma ve düşünce bozuklukları görülür. Gramer ve söz dizimi bozulur, karşılıklı konuşma yeteneği azalır.

TÜRKÇEDEKİ SESLER VE SINIFLANDIRILMASI ÜNLÜLER: Ses tellerinin titreşimiyle ve titreşim akımının ses yolunda hiçbir engelle karşılaşmaması sonucu oluşurlar. Türkçede a,e,ı,i,o,ö,u,ü olmak üzere sekiz ünlü vardır. Ünlüler dört grupta incelenebilir: 1.Oluşum Noktalarına Göre: Ağzın gerisinde, dilin arka tarafında oluşan a, ı, o, u sesleri art (kalın) ünlülerdir. Dilin öne sürülmesiyle ağzın ön kısmında oluşan e, i, ö, ü sesleri de ön (ince) ünlülerdir.

2.Açıklık Kapalılıklarına Göre: Ünlüler, açıklık kapalılıklarına göre, geniş ve dar ünlü olmak üzere ikiye ayrılırlar. Oluşumu sırasında ağız boşluğunun geniş olduğu a, e, o, ö sesleri geniş; ağız boşluğunun dar olduğu ı, i, u, ü, sesleri dar ünlülerdir.

3. Dudakların Durumuna Göre: Bunlar düz ve yuvarlak ünlü olmak üzere ikiye ayrılırlar: Oluşumunda dudakların yuvarlak şekil aldığı, büzülmeye uğradığı o, ö, u, ü sesleri yuvarlak ünlülerdir. Oluşumunda dudakların açık kaldığı a, e, ı, i, sesleri düz ünlülerdir.

4. Uzunluk Kısalıklarına Göre: Söylenişi uzatılmış, sürekli olan ünlüler uzun ünlülerdir. Türkiye Türkçesinde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlülere (â, ê, î, û) Arapça ve Farsçadan dilimize giren kelimelerde rastlanır. Söylenişi bir anda (kısa sürede) olan ve Türkçe asıllı kelimelerde kullanılan ünlüler kısa ünlüler ( a, e, i, o, ö, u, ü)dir. ‘I’ ünlüsü ise normalden de kısadır.

ÜNSÜZLER 1. Ses Tellerinin Titreşip Titreşmemesine göre Ünsüzler Oluşumları sırasında ses yolunda bir engelle karşılaşan, takıntıya uğrayan seslerdir. Oluşum noktalarının çokluğu sebebiyle bütün dillerde ünsüzlerin sayısı ünlülerden fazladır. Türkçede de alfabede gösterilen 29 sesten 21’i ünsüzdür. Ünsüzleri de dört grupta inceleyebiliriz: 1. Ses Tellerinin Titreşip Titreşmemesine göre Ünsüzler Bu ünsüzler, sedalı/tonlu ve sedasız/tonsuz olmak üzere ikiye ayrılırlar.

2. Oluşum Noktalarına Göre Ünsüzler: Ünsüzler, ses yolunun çeşitli bölgelerinde oluşurlar. Oluştukları yere göre arkaya doğru şöyle gruplanırlar: Dudak ünsüzleri: b,p,m Diş dudak ünsüzleri: f,v Diş ünsüzleri: d,t,n,s,z Diş-damak ünsüzleri: c,ç,j,ş Ön damak ünsüzleri: g,k,l,r,y Arka damak ünsüzleri: g,ğ,k Gırtlak ünsüzü: h

3. Süreklilik ya da Süreksizliklerine Göre Ünsüzler Süreklilik bakımından ünsüzler sürekli/akıcı/sızıcı ya da süreksiz/patlayıcı olarak ikiye ayrılır. Ses meydana gelirken havanın ses yolundan geçmesi gereklidir. Havanın geçişi sırasında bir geçitin olduğu ve bu şekilde oluşan ünsüzlere sürekli ünsüzler denir. Bu geçit dar olursa sızıcı/sürekli (f,ğ,h,j,s,ş,v,z) sesler; geçit daha geniş olursa akıcı/sürekli (l,m,n,r,y) dediğimiz sesler oluşur. Ses yolunun kapalı olduğu ve havanın patlayarak oluştuğu seslere süreksiz/patlayıcı sesler denir. Bunlar da b,c,ç,d,g,k,p,t sesleridir.

4. Hava Yolu Bakımından Ünsüzler: Bunlar da ağız ve geniz ünsüzleri olarak ikiye ayrılırlar. Hava akımının ağız yoluyla çıktığı ünsüzlere ağız ünsüzleri denir. m,n ünsüzleri dışındaki tüm ünsüzler ağız ünsüzüdür. Geniz ünsüzlerinde ise hava geniz, burun yoluyla çıkar.

Kaynakça EKER, Süer(2003), Çağdaş Türk Dili, Ankara: Akçağ Yayınları. AKSARAYLI, İsmail (2007), Yükseköğretim Öğrencileri İçin Türk Dili, Manisa: Emek Matbaacılık. EKER, Süer(2003), Çağdaş Türk Dili, Ankara: Akçağ Yayınları. EMİROSMANOĞLU, Ali, Türkçe-Kompozisyon, Emek Matbaası, Manisa 2006. GÜNEŞ, Sezai(2004), Türk Dili Bilgisi, İzmir: Çağlayan Matbaası KARASOY Yakup, vd. (2001), Üniversiteler İçin Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, Konya: Selçuk Üniversitesi Yaşatma ve Geliştirme Vakfı Yayınları.