Zinde Eğitim Kurumu Risk Yönetimi DRUZ.

Slides:



Advertisements
Benzer bir sunumlar
İŞ KURMA SÜREÇLERİ.
Advertisements

Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Operasyonel Planlama Stratejik Yönetim Dairesi.
İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi Kurma Yükümlülüğü.
İŞ GÜVENLİĞİ UZMANLIĞI 1. İş Güvenliği Uzmanı Nasıl Olunur? İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinde görevli iş güvenliği uzmanlarının nitelikleri, eğitimleri.
Druz Risk Yönetimi DRUZ.
İşverenin Risk Değerlendirmesi Yapma Yükümlülüğü ARŞ. GÖR. A. SENA YıLDıRıM.
Page  1. İSİG KURULU 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu 6 aydan fazla süren işlerin yapıldığı tüm işyerlerinde, İş Sağlığı Ve Güvenliği Kurulu! İSG.
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ 6331
Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Türkiye Cumhuriyeti VERİMLİLİK YÖNETİMİ BECERİLERİ Ali DOĞAN ST Uzmanı 2016 Yılı Verimlilik Projeleri Değerlendirme.
AVRUPA BİRLİĞİ SİSTEMİNDE ENGELLİLER ve ÖZEL EĞİTİM
Entegre Savaş Zararlı ve hastalık etmenlerine karşı kullanılan çeşitli yöntemlerin birbirini tamamlayıcı, ekosistemdeki dengeyi koruyucu şekilde uygulanmaları...
TOPLU İŞ MÜZAKERELERİNİN ÖNCELİKLERİ Mato Lalić. Toplu müzakerelerinin öncelikleri ana sendika görevlerinden türemektedir -Maaş -İş koşulları -Kazanılmış.
İş sağlığı ve güvenliği alanında önleme ve korumanın tanımları, yöntemleri ve önemini öğrenmek. Eğitimin Amacı.
Amaç Öğrenme Hedefleri Katılımcıların; «Katılımcıların, Türkiye tarafından onaylanmış uluslararası sözleşmeler hakkında bilgi sahibi olmalarını sağlamaktır.»
ISG YÖNETİM SİSTEMLERİ OHSAS 18001İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi ISO 9001Kalite Yönetim Sistemi ISO 14001Çevre Yönetim Sistemi.
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNDE RİSK YÖNETİMİ VE DEĞERLENDİRMESİ
İŞLE 524 – İŞLE 531 Yönetim Muhasebesi
KIRSAL KALKINMA EYLEM PLANI ( )
OKUL GELİŞİM YÖNETİM EKİBİ (OGYE).
AMAÇ  Riskli sanayi tesislerde kaza risklerini değerlendirmek,  İllerde, çevre ve toplumu etkileyebilecek düzeyde büyük kaza riski taşıyan sabit tesislerde.
. Bologna Sürecinde İç Denetçilerin Rolü (YÖK Düzeyinde) Hazırlayan: Süreyya SÜZEN Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı İç Denetçisi.
İŞ SAĞLIĞI ve İŞ GÜVENLİĞİ KURSU
Stratejik Pazarlama 4. Hafta
Sağlık Gözetimi ve Çalışma Ortamı Gözetimi
BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR. BÖLÜM 1 TEMEL KAVRAMLAR.
Veri Toplama ve Değerlendirme Sistemi Tanıtım Toplantısı.
İSTANBUL ESENYURT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANABİLİMDALI YÖNETİM ve ORGANİZASYON CENK SOYER SÜREÇ YENİLEME DEĞİŞİM MÜHENDİSLİĞİ REENGINEERINGG.
Performans ve Ücret Yönetimi Yrd. Doç. Dr. Özlem BALABAN
TEFTİŞ SİSTEMİ VE İKS İLİŞKİSİ. İlköğretim Kurumları Standartları (İKS) Teftiş Sisteminde de bazı değişimleri beraberinde getirecektir (?) İlköğretim.
DAVRANIŞ BİLİMLERİNE GİRİŞ
Gıda Mühendisli ğ i Laboratuvarlarının İ ş Sa ğ lı ğ ı ve Güvenli ğ i Açısından De ğ erlendirilmesi Mehmet Akif Erkan 1, Gizem Yaylı 2, Emine Rabia Karpuzoğlu.
atık Üretim ve kullanım faaliyetleri sonucu ortaya çıkan, insan ve çevre sağlığına zarar verecek şekilde doğrudan veya dolaylı biçimde alıcı ortama verilmesi.
Yazılım Mühendisliği1[ 3.hft ]. Yazılım Mühendisliği2 Yazılım İ sterlerinin Çözümlemesi Yazılım Yaşam Çevrimi “ Yazılım Yaşam çevrimin herhangi bir yazılım.
ZAMAN YÖNETİMİ-2 Yrd. Doç. Dr. Özlem BALABAN. Zaman Yönetimi Süreci 1-Zaman kullanım analizi: Amaç, zamanın nereye harcandığını belirlemektir. Bireyler.
İŞ’TE GÜVENLİK PROJESİ. AMAÇ Proje; ILO ile Türkiye arasında 2015 yılında imzalanan İş Sağlığı ve Güvenliğini Geliştirme Çerçeve Sözleşmesi doğrultusunda;
1. İçerik Su Çerçeve Direktifi’ne göre Çevresel Hedefler ve Önlemler Programı Büyük Menderes Havzası Örneğinde Çevresel Hedeflerin Belirlenmesi ve Önlemler.
ISO 9001:2015 standardı – 9. ve 10. Maddelerin Tanıtımı
DOÇ.DR.SAİM OCAK MARMARA ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ
Ünite 2.
ISO ÇEVRE YÖNETİM SİSTEMİ
KURUMSAL DIŞ DEĞERLENDİRME SORULARI
İşletmelerde Tesis Yönetimi
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ EĞİTİMİ
ISO 9001:2015 standardı – 5. Maddenin Tanıtımı
İç Kontrol Standartlarına Uyum Eylem Planı Toplantısı
ELLE TAŞIMA İŞLERİ YÖNETMELİĞİ
ÖZEL EĞİTİMİN TEMEL İLKELERİ
ISO 9001:2015 standardı – 9. ve 10. Maddelerin Tanıtımı
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İÇ DENETİM VE İÇ KONTROL SİSTEMİ
ISO 9001:2015 standardı – 8. Maddenin Tanıtımı
KRİZ YÖNETİMİ Öğretim Görevlisi Meral GÜNEŞ.
ISO 9001:2015 standardı – 5. Maddenin Tanıtımı
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ HİZMETLERİ YÖNETMELİĞİ
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KARŞILAŞTIRMA ÖLÇÜTLERİ
Proje Risk Yönetimi YRD. DOÇ. DR. KENAN GENÇOL.
İnsan Kaynakları ve Kalite Yönetimi
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
RİSK YÖNETİMİ, DEĞERLENDİRİLMESİ VE METODOLOJİLERİ
10. Sınıf alan-dal seçimi REHBERLİK SERVİSİ.
KAYSERİ İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ BİRİMİ
İşyeri Hekimliği ve İş Güvenliği Uzmanlığı Eğiticisi
NİŞANTAŞI ÜNİVERSİTESİ
TEKNOLOJİ VE TASARIM DERSİ 7.D.1. Özgün Ürünümü Tasarlıyorum.
A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
Uygulama Ortamına İlişkin Etik Sorumluluklar
PERFORMANS KAVRAMI PERFORMANSIN BOYUTLARI
İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları
NİŞANTAŞI ÜNİVERSİTESİ
NİŞANTAŞI ÜNİVERSİTESİ
KAYSERİ İL MİLLİ EĞİTİM MÜDÜRLÜĞÜ İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ BİRİMİ
Sunum transkripti:

Zinde Eğitim Kurumu Risk Yönetimi DRUZ

Kalite Yönetim Sistemlerinde 1 Kalite Yönetim Sistemlerinde Risk Değerlendirme DRUZ 2 2

TANIMLAR RİSK YÖNETİMİ “Çalışma hayatında insan sağlığı ve çevre güvenliği ile ilgili risklerin değerlendirilmesi ve kontrol edilmesine yönelik politika ve tecrübelerin uygulanmasıdır.” Risk yönetimi bir organizasyonda stratejik ve operasyonel seviyede uygulanır. DRUZ 2 3 3

İSG yönetim sisteminin amacı çalışanı ve işletmeyi korumaktır. RİSK DEĞERLENDİRME İSG YÖNETİMİNİN AMACI İSG yönetim sisteminin temel amacı işyerlerindeki çalışma koşullarından kaynaklanan her türlü tehlike ve sağlık riskini azaltarak insan sağlığını etkilemeyen seviyeye düşürmek, işletmenin zarar ve hasara uğramasına engel olmaktır. --------------------------------------------------------------------------- İSG yönetim sisteminin amacı çalışanı ve işletmeyi korumaktır. DRUZ 1 4 4

UYGULAMA – ÖLÇME (VE DEĞERLENDİRME) – İZLEME İSG YÖNETİM SİSTEMİ (OHSAS) SÜREKLİ İYİLEŞTİRME İSG POLİTİKASI (YÖNETİMİN) GÖZDEN GEÇİRME RİSK DEĞERLENDİRME (ÖNEMLİ RİSKLER, AMAÇ VE HEDEFLER) İSG PROGRAMLARI Plan Prosedür Talimat Harici Doküman UYGULAMA – ÖLÇME (VE DEĞERLENDİRME) – İZLEME DRUZ 5 5

RİSK YÖNETİMDE PUKÖ DÖNGÜSÜ İSG açısından amacın belirlenmesi (neyi başarmak istiyoruz, nerede, ne zaman?) Mevcut durumu analiz etme Hedeflerin belirlenmesi Kayıtların analizi Tehlikelerin belirlenmesi Risk değerlendirme tekniklerinin belirlenmesi Detaylı uygulama planının hazırlaması İç talimatların hazırlaması Riskleri değerlendirmesi Risklerin KERD olduğuna karar verme Kontrol önlemlerinin seçimi ve uygulaması Her bölümdeki ilgili kişileri bilgilendirme, eğitme ve katılımını sağlama Faaliyet planını izleme ve gerçekleştirme Uygulama sonuçlarını yakın takip etme P U K Ö Uygula Kontrol Et Önlem Al Planla PUKO döngüsü üzerine kurulmuştur. 18001 OHSAS Ölçüm ve Analiz (hedef/hedeflere ulaşıldı mı?) İç talimatlar ve yönergeleri gözden geçirme Olası sapmaları tespit etme ve kaydetme İlgili kişileri bilgilendirme Kalıcı bir denetleme sistemi kurma Etkili önlemleri standartlaştırma Gerekli eğitim ve yönlendirmeleri sağlama DRUZ 3 6 6

Mevzuat Açısından Risk Değerlendirmesi 2 Mevzuat Açısından Risk Değerlendirmesi DRUZ 7 7

KANUN VE YÖNETMELİKLER MEVZUATTA RİSK DEĞERLENDİRME SN KANUN VE YÖNETMELİKLER 1 6331 Sayılı İSG Kanunu En Önemli 2 İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Asıl Yönetmelik 3 Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 4 Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 5 Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği Sağlık ve Güvenlik Dokümanı 6 Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 7 Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik 8 Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 9 Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik 10 Titreşim Yönetmeliği 11 Gürültü Yönetmeliği 12 Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 8 8

KANUN VE YÖNETMELİKLER MEVZUATTA RİSK DEĞERLENDİRME SN KANUN VE YÖNETMELİKLER 13 Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği 14 İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 15 Sondajla Maden Çıkarılan İşletmelerde Sağlık Ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 16 Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik 17 Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik 18 Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 19 Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği 20 İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık Ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik 21 Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik 22 İşyeri Hekimlerinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik 23 İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin 161 Numaralı ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) Sözleşmesi 24 Kalite Yönetim Sistemleri (9001, 14001, 18001) 10 9 9

RİSK DEĞERLENDİRME 1 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-10 (1. Fıkra) İşveren (tüm işyerlerinde), iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapılırken, aşağıdaki hususlar dikkate alınır; Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi İşyerinin tertip ve düzeni Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu 1 DRUZ 4 10 10

RİSK DEĞERLENDİRME 1 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-10 (2.3.4 Fıkra) İşveren, yapılacak risk değerlendirmesi sonucu alınacak İSG tedbirleri ile kullanılması gereken koruyucu donanım veya ekipmanı belirler. İşyerinde uygulanacak İSG tedbirleri, çalışma şekilleri ve üretim yöntemleri; çalışanların sağlık ve güvenlik yönünden korunma düzeyini yükseltecek ve işyerinin idari yapılanmasının her kademesinde uygulanabilir nitelikte olmalıdır. İşveren, İSG yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar. 1 DRUZ 11 11

RİSK DEĞERLENDİRME 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-18 (2 Madde - C-Fıkrası) İşveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin «Risk değerlendirmesi yapılarak, alınması gereken koruyucu ve önleyici tedbirlerin ve kullanılması gereken koruyucu donanım ve ekipmanın belirlenmesi.» konularında önceden görüşlerinin alınmasını sağlar: 1 DRUZ 12 12

RİSKLERDEN KORUNMA PRENSİPLERİ (6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-5) RİSK DEĞERLENDİRME SN RİSKLERDEN KORUNMA PRENSİPLERİ (6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-5) 1 Risklerden kaçınmak 2 Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek 3 Risklerle kaynağında mücadele etmek 4 İşin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek 5 Teknik gelişmelere uyum sağlamak 6 Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek 7 Teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek 8 Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek Çalışanlara uygun talimatlar vermek 13 13

RD Yapılmadığında İş Durdurma; Hayati Tehlike Oluştuğunda RİSK DEĞERLENDİRME İş Durdurma RD Yapılmadığında İş Durdurma; Çok tehlikeli sınıfta yer alan; Maden Metal (döküm….) Yapı işleri (inşaat işleri) Tehlikeli kimyasallar Büyük endüstriyel kazaların …………….olabileceği işyerlerinde ….…risk değerlendirmesi yapılmamış olması durumunda iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] 1 İş Durdurma Hayati Tehlike Oluştuğunda İş Durdurma; İşyerindeki bina ve eklentilerde Çalışma yöntem ve şekillerinde İş ekipmanlarında çalışanlar …..için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde; bu tehlike giderilinceye kadar, hayati tehlikenin niteliği ve bu tehlikeden doğabilecek riskin etkileyebileceği alan ile çalışanlar dikkate alınarak, işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] 2 ZİNDE 2 14 14

risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik (29.12.2012) İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden; risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. 3 DRUZ 15 15

RİSK DEĞERLENDİRME İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik (29.12.02/28512) Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; Tehlike tanımlama Riskleri belirleme ve analiz etme Kaza kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması Dokümantasyon Yapılan çalışmaların güncellenmesi Gerektiğinde yenileme …..aşamaları izlenerek gerçekleştirilir. 3 DRUZ 1 16 16

Risk değerlendirme esnasında çalışma ortamında bulunan; İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik (29.12.2012) Risk değerlendirme esnasında çalışma ortamında bulunan; Fiziksel Kimyasal Biyolojik Psikososyal Ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan veya bunların etkileşimi sonucu ortaya çıkabilecek tehlikeler belirlenir ve kayda alınır. 3 DRUZ 2 17 17

RİSK DEĞERLENDİRME 2 Yönetim; RD her işyeri için ayrı ayrı yapılır RD çalışmalarının koordinasyonu yürütür Gerekli tedbirleri almaları için işverenleri uyarır Bu uyarılara uymayanları Bakanlığa bildirir Toplu İşyerleri; İş merkezleri (AVM) İş hanları Sanayi bölgeleri-siteleri Aynı mekanı birden çok işverenin paylaştığı RD her işyeri için ayrı ayrı gerçekleştirilir RD çalışmalarını koordinasyon içinde yürütürler Birbirlerini ve çalışan temsilcilerini tespit edilen riskler konusunda bilgilendirirler Asıl işveren – Alt işveren İlişkisi Her alt işveren yürüttükleri işlerle ilgili olarak RD çalışmalarını yapar veya yaptırır. Alt işverenlerin RD çalışmaları konusunda asıl işverenin sorumluluk alanları ile ilgili ihtiyaç duydukları bilgi ve belgeler asıl işverence sağlanır. Asıl işveren, alt işverenlerce yürütülen RD çalışmasını denetler ve çalışmaları koordine eder. Alt işverenler hazırladıkları RD’nin bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren; bu RD çalışmalarını kendi çalışmasıyla bütünleştirerek, risk kontrol tedbirlerinin uygulanıp uygulanmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. 2 18 18

(Tehlike, Risk, Olay, Kaza, …vb. ) 3 Tanımlar (Tehlike, Risk, Olay, Kaza, …vb. ) DRUZ 19 19

TANIMLAR Tehlike nedir? Risk nedir? SORU --------------------------------------------------------------------------- ‘‘İnsanların hastalanmasına neden olan durum’’ ‘‘Bir kimyasal maddenin yapısal özelliği nedeni ile zarar verme durumu’’ ‘‘Zararlı sonuç oluşma ihtimali’’ ‘‘Zararlı sonucun zarar verme derecesi’’ DRUZ 20 20

İşyerinde var olan = İşyeri + Çalışanlar TANIMLAR TEHLİKE İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, işyerini, çalışanı veya çevreyi etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli --------------------------------------------------------------------------- İşyerinde var olan = İşyeri + Çalışanlar İşyerinden (1), çalışandan (2), dışarıdan (3) gelebilecek, işyerini (1), çalışanı (2), çevreyi (3) etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli 1 DRUZ 21 21

Potansiyel Benzeri Kavramlar; Potansiyel=Uygulama=Kaynak=Durum=İşlem TANIMLAR POTANSİYEL NEDİR? Potansiyel; Gerçekleşme ihtimali bulunan, fakat gerçekleşmemiş durumdur. Ortada zarar veya hasar yok, sadece (gelecekte-ilerde-gerçekleştiğinde) zarar veya hasar verme olasılığı (gücü-potansiyeli) vardır. Potansiyel Benzeri Kavramlar; Potansiyel=Uygulama=Kaynak=Durum=İşlem DRUZ 22 22

TEHLİKE KAYNAKLARI/NEDEN TEHLİKEYE MARUZ KALAN/SONUÇ TANIMLAR / TEHLİKE NEDİR? TEHLİKE KAYNAKLARI/NEDEN (Zarar Verme Potansiyeli) TEHLİKEYE MARUZ KALAN/SONUÇ (Zarar-Hasara Uğrayan) 1 2 1 2 1 2 3 2 3 1 2 3 1 1 2 3 2 3 1 2 3 1 2 3 1 2 1 2 2 1 3 2 1 1 3 2 3 3 1 2 3 3 1 2 3 1 2 2 1 3 2 1 1 3 İŞYERİ ÇALIŞAN ÇEVRE İç Çevre Unsurları: Çalışanı etkileyebilecek maddi olan (sıcaklık, nem, aydınlatma, gürültü, toz, zemin, giriş-çıkışlar, korkuluklar, merdiven Makine-Ekipman; Bakımsızlık, Kontrolsüzlük, Yıpranma, Koruyucuların olmaması, Eski teknoloji, Hatalı yerleşim, Yetersiz koordinasyon Süreçler-Alt Süreçler-İşlemler; Yetersiz yönetim organizasyonu, Yetersiz kurallar ve talimatlar, Yetersiz güvenlik yönetim planı, Eğitim ve öğretim yetersizliği, Yetkin olmayan personel istihdamı, Psikolojik Nedenli; Unutkanlık, sıkıntı, üzüntü, keder, çevre etkileri, istem dışı davranış, ihmalci davranış, hatalı davranış vb. Fiziksel Nedenli; Yorgunluk, uykusuzluk, alkol, hastalık vb. İşyeri Nedenli; İnsan ilişkileri, takım çalışması, iletişim vb. Dış Çevre Unsurları; Jeolojik riskler (deprem vb.), coğrafi riskler (sel, vb.), atmosferik riskler (don, fırtına, çevre işyerlerinden gelen gazlar), çevreden gelen biyolojik, kimyasal riskler. 23 23

TANIMLAR TEHLİKE Çalışma çevresinin fiziki kusurları ve uygun olmayan şartları ile insanların hatalı davranışları gibi, çalışma ortam ve koşullarında var olan ve/veya dışarıdan gelebilecek; ama kapsamı belirlenmemiş; maruz kimselere, işyerine ve çevreye zarar ya da hasar verme potansiyelidir. --------------------------------------------------------------------------- Çalışma çevresinden, insanlardan veya dışarıdan gelebilecek; maruz kimselere, işyerine ve çevreye zarar ya da hasar verme potansiyelidir. 2 1 2 3 1 2 3 DRUZ 1 24 24

TANIMLAR TEHLİKE (İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği-2012) İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli 3 1 2 3 1 2 DRUZ 1 25 25

TANIMLAR 4 1 2 TEHLİKE (TS 18001-2004 Versiyonu) İnsanların yaralanması, hastalanması, malın veya malzemenin hasar görmesi, işyeri ortamının zarar görmesi veya bunların gerçekleşmesine sebep olabilecek kaynak, durum veya işlem 4 1 2 DRUZ 1 26 26

TANIMLAR 5 1 TEHLİKE (TS 18001-2007 Versiyonu) İnsanların yaralanması veya sağlığının bozulması veya bunların birlikte gerçekleşmesine sebep olabilecek kaynak, durum veya işlem 5 1 DRUZ 1 27 27

TANIMLAR TEHLİKE Çalışanların yaralanma ve sağlık sorunlarına neden olabilen güvenli olmayan iş ortamı ve uygulamalarıdır. 6 1 DRUZ 2 28 28

Zarar verme potansiyeli olan her şey TANIMLAR TEHLİKE Zarar verme potansiyeli olan her şey Her şey? İşyeri Çalışan Çevre --------------------------------------------------------------------------- Kime Zarar Verir? 7 1 2 3 DRUZ 29 29

TANIMLAR 8 Bir şeyin zarar (veya hasar) verme potansiyeli 1 2 3 TEHLİKE Bir şeyin zarar (veya hasar) verme potansiyeli Bir şey? (İşyeri, Çalışan, Çevre) 8 1 2 3 DRUZ 1 30 30

‘‘Büyük zarar veya yok olmaya yol açabilecek durum’’ TANIMLAR TEHLİKE TANIM ÖRNEKLERİ ‘‘Bir kimyasal maddenin yapısal özelliği nedeni ile zarar verme potansiyeli’’ ‘‘Bir maddenin, makinanın veya ekipmanın hasar, yaralama ve zarar verebilme potansiyeli’’ ‘‘Büyük zarar veya yok olmaya yol açabilecek durum’’ 9 DRUZ 4 31 31

TANIMLAR Ö TEHLİKE SINIFI / İSG Kanunu & RD Yönetmeliği Az tehlikeli işyerleri Tehlikeli işyerleri Çok tehlikeli işyerleri İSG açısından, yapılan işin özelliği, işin her safhasında kullanılan veya ortaya çıkan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntem ve şekilleri, çalışma ortam ve şartları ile ilgili diğer hususlar dikkate alınarak yapılan işyeri sınıflamasıdır. Ö DRUZ 32 32

TANIMLAR RİSK Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar verme şiddetinin bileşkesidir. 1 DRUZ 33 33

TANIMLAR RİSK NEDİR? Risk; Gerçekleşmiş bir olayın olasılık ve şiddeti Ortada zarar ve hasar vardır. Olay gerçekleşmiştir. Benzer kavramlar; Olasılık=İhtimal Şiddet=Zararın Derecesi DRUZ 34 34

meydana gelme olasılığı TANIMLAR Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı OLASILIK TEHLİKE Zarar Verme Potansiyeli Riskin Kaynağı Kazanın Nedeni KAZA Zararın Oluştuğu Olay Riskin Geçekleştiği Olay Zararlı Sonuç RİSK ŞİDDET Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddeti Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar verme şiddetinin bileşkesidir. DRUZ 35 35

TANIMLAR 2 RİSK / İSG Kanunu & RD Yönetmeliği Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. --------------------------------------------------------------------------- Tehlikeden kaynaklanan zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Zararlı sonuç oluşma ihtimali 2 DRUZ 4 36 36

meydana gelme olasılığı TANIMLAR Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı OLASILIK TEHLİKE Zarar Verme Potansiyeli Riskin Kaynağı Kazanın Nedeni KAZA Zararın Oluştuğu Olay Riskin Geçekleştiği Olay Zararlı Sonuç RİSK Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Tehlikeden kaynaklanan zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Zararlı sonuç oluşma ihtimalidir. DRUZ 37 37

TANIMLAR RİSK Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların derecesidir. --------------------------------------------------------------------------- Tehlikeli bir olayın zarar verme derecesidir. Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddetidir. 3 DRUZ 38 38

TANIMLAR TEHLİKE KAZA ŞİDDET RİSK DRUZ Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların derecesidir. Tehlikeli bir olayın zarar verme derecesidir. Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddetidir. TEHLİKE Zarar Verme Potansiyeli Riskin Kaynağı Kazanın Nedeni KAZA Zararın Oluştuğu Olay Riskin Geçekleştiği Olay Zararlı Sonuç RİSK ŞİDDET Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddeti DRUZ 39 39

Bir olayın sonuçlarının ve karşılık gelen olma ihtimalinin birleşimi TANIMLAR RİSK İşyerinde meydana gelebilecek, maruz kimselere veya çalışma çevresine zarar ya da hasar verici nitelikteki bir olayın; meydana gelme ihtimali ile, zarar verme derecesinin bileşkesidir. --------------------------------------------------------------------------- Bir olayın sonuçlarının ve karşılık gelen olma ihtimalinin birleşimi 4 DRUZ 2 40 40

TANIMLAR RİSK Tehlikeli bir olayın oluşma olasılığı ile zarar verme derecesinin birleşimidir. 5 DRUZ 1 41 41

TANIMLAR 6 RİSK (TS 18001-2007 Versiyonu) Tehlikeli bir olayın veya maruz kalma durumunun meydana gelme olasılığı ile olay veya maruz kalma durumunun yol açabileceği yaralanma veya sağlık bozulmasının ciddiyet derecesinin birleşimidir. 6 DRUZ 1 42 42

TANIMLAR RİSK Belirli bir tehlikeli olayın meydana gelme olasılığı ile bu olayın sonuçlarının ortaya çıkardığı zarar, hasar veya yaralanma şiddetinin bileşimidir. 7 DRUZ 1 43 43

Tehlikenin gerçekleşme olasılığı TANIMLAR RİSK Bir kimyasal maddenin zarar verme potansiyelinin çalışma ve/veya maruziyet koşullarında ortaya çıkma olasılığı --------------------------------------------------------------------------- Tehlikenin maruziyet koşullarında ortaya çıkma olasılığı Tehlikenin gerçekleşme olasılığı 8 DRUZ 2 44 44

TANIMLAR 9 RİSK Bir olayın meydana gelme olasılığı (TDK Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü) --------------------------------------------------------------------------- İnsan sağlığına zararlı olma olasılığının ölçüsü (Veteriner Hekimliği Terimleri Sözlüğü) Zarara uğrama tehlikesi (TDK Büyük Türkçe Sözlük) Çalışanın yaralanma veya zarar görme ihtimali 9 DRUZ 2 45 45

TANIMLAR = x RİSK OLASILIK ŞİDDET OLASILIK VE ŞİDDET BİLEŞKESİ Olasılık 5 4 Vektörel Bileşke 3 2 1 Şiddet 1 2 3 4 5 RİSK = OLASILIK x ŞİDDET Pratik Kullanımı (Gerçekte yanlıştır. Olasılık veya şiddet sıfır olunca risk sıfır olur. DRUZ 46 46

TANIMLAR TEHLİKE – RİSK – KONTROL ÖNLEMLERİ İLİŞKİSİ Bir tehlike kaynağından birden çok tehlike, her bir tehlikeden de birden çok risk ortaya çıkabilir. Her bir riskte birden çok yöntemle kontrol edebilir. DRUZ 47 47

RİSK KONTROL TEDBİRLERİ TANIMLAR TEHLİKE – RİSK VE KONTROL TEDBİRLERİ İLİŞKİSİ TEHLİKE KAYNAĞI TEHLİKELER RİSKLER RİSK KONTROL TEDBİRLERİ Torna Tezgahı Gürültü Fiziksek Kaynakta kontrol Mekanik Fizyolojik Ortamda kontrol Buhar Psikolojik Kişide kontrol Gazlar Performans Kulak Koruyucu Basınç İşitme Kaybı Elektrik Kimyasallar 1.Tehlike kaynağından bir çok (başka) tehlike çıkabilir 2.Tehlikelerin sonucu olarak risk/riskler ortaya çıkar 3.Tehlike, işyerinde her bölümde ve evrede çıkar/çıkabilir 4.Tehlikeler kaza olmayana kadar fark edilmeyebilir DRUZ 1 48 48

3 SN TEHLİKELER RİSKLERİ 1 Torna tezgahında 220 volt seyyar lamba var Elektrik çarpması 2 Kapalı ortamlarda çalışma Zehirli gazlardan etkilenme 3 Elektrik enerjisi İzolesi bozuk iletkene dokunma ile elektrik çarpması 4 Yüksekte çalışma Düşme 5 Kimyasal madde Zehirlenme 6 Yetersiz aydınlatma İş kazası – Göz bozulması 7 Asma kat platform korkuluğu yok Yüksekten düşme 8 Preste açık kalıpla çalışma yapılıyor El - parmak kopması 9 İşyerinde solvent içeren cila kullanılıyor Solvent buharlarından etkilenme-Buharın parlaması 10 Tezgahların altında yağ, bez vb. birikintiler var Yangın 11 Çöp bidonları dolu bırakılıyor 12 İşyerinde rahatsız edici seviyede gürültü var İşitme kaybı 13 İşyerinde kırık fiş-priz var Elektrik çarpması-Kısa devre-Yangın 14 Mutfak kısmı temiz değil Enfeksiyon 15 Seyyar kablolar yerlerde ve kontrolsüz Kaçak akım-Takılıp düşme 16 Kaynakhanede havalandırma sistemi yok Kaynak dumanları sonucu solunum sistemi hastalığı 17 Ekranla çalışmada ekran koruyucu yok Göz rahatsızlıkları 18 Ekranla çalışmada koltuklar uygun değil Kas ve iskelet sistemi hastalıkları 19 Ara mamuller düzensiz stoklanıyor Acil durumda tahliye zorluğu-Çalışma engeli 20 Kompresör atölye içinde, korumasız-kontrolsüz Patlama riski 21 Çalışanların sağlık muayeneleri yapılmıyor Meslek hastalıklarına yakalanma 22 23 Titreşim Beyaz el 3 49 49

TANIMLAR 1 RİSK DEĞERLENDİRMESİ / İSG Kanunu&RD Yönetmeliği İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır. 1 DRUZ 1 50 50

TANIMLAR 2 RİSK DEĞERLENDİRMESİ / İSG Kanunu&RD Yönetmeliği "Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirilir." 2 DRUZ 2 51 51

Tehlikelerden kaynaklanan riskin büyüklüğünü tahmin TANIMLAR RİSK DEĞERLENDİRMESİ Tehlikelerden kaynaklanan riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve mevcut kontrollerin yeterliliğini dikkate alarak riskin kabul edilebilir olup olmadığına karar vermek için kullanılan bir süreçtir. 3 DRUZ 52 52

Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD TANIMLAR KABUL EDİLEBİLİR RİSK SEVİYESİ Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Kuruluşun yasal zorunluluklara ve kendi İSG politikasına göre tahammül edebileceği düzeye indirilmiş risktir. 1 İSG POLİTİKASI 1-10 Kabul edilebilir risk 11-20 Dikkate değer risk 21-25 Kabul edilemez risk DRUZ 4 53 53

Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD TANIMLAR KABUL EDİLEBİLİR RİSK SEVİYESİ / RD Yönetmeliği Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesidir. 2 DRUZ 1 54 54

TANIMLAR 1 RAMAK KALA OLAY / İSG Risk Değerlendirme Yönet. Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay --------------------------------------------------------------------------- Tehlikeden kaynaklanan ama zarara uğratmayan olay Zarara uğratmayan olay Kazayla sonuçlanmayan olay 1 DRUZ 3 55 55

Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay TANIMLAR RAMAK KALA OLAY (VAKA) Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay Oluşum tarzı itibariyle bir kaza olmasına rağmen sonuçları açısından bakıldığında; yaralanma, zarar veya hasarın meydana gelmediği durumdur. 2 DRUZ 2 56 56

KAZA ZİNCİRİNİN 5 TEMEL FAKTÖRÜ YAKLAŞIM Kaza zincirini oluşturan halkalardan biri olmadıkça diğeri oluşmaz ve kaza meydana gelmez! Kaza Olayı Yaralanmanın (zarar/hasar) meydana gelmesi ( Kaza) 5 Ramak Kala Olayı Zarar-Hasar oluşmamış (Ramak Kala Olay) 4 Tehlikeli Hareket Tehlike Durum %98 Tehlikeli hareket-durumun aynı anda olması 3 Kişisel Kusurlar %0,5-1 Zayıflığın Kişisel Boyutu Psikososyal ve Çevresel Faktörlere Bağlı Kişisel kusurların ne zaman ortaya çıkacağı bilinemeyeceği için, insanı kusurlu bir varlık olarak kabul eder. 2 İnsan Tabiat Şartları Karşısında Zayıftır «İnsanın Zayıflığı» %0,5-1 Kazalar tam önlenemez! Örneğin, bir pres kazasının temel nedeni, insan bedeninin pres karşısındaki zayıflığıdır. 1 DRUZ

Kazayla sonuçlanan olay TANIMLAR KAZA OLAYI / OHSAS 18001 Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara sebebiyet veren istenmeyen olay --------------------------------------------------------------------------- Kazayla sonuçlanan olay DRUZ 1 58 58

TANIMLAR OLAY / OHSAS 18001 Olay: Yaralanmaya, sağlığın bozulmasına veya ölüme sebep olan (kaza) veya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) olan işle ilgili olaylar --------------------------------------------------------------------------- «Kazaya sebep olan (kaza) veya kazaya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) oluşum" Olay = Kaza + Ramak Kala DRUZ 1 59 59

TANIMLAR İŞ KAZASI / İSG Kanunu & RD Yönetmeliği İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen özre uğratan olayıdır. DRUZ 60 60

TANIMLAR İŞ KAZASI İLO; Önceden planlanmamış, bilinmeyen ve kontrol altına alınamamış olan etrafa zarar verebilecek nitelikteki olaylardır. WHO; Önceden planlanmamış, çoğu kişisel yaralanmalara, makinelerin ve araç gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan bir olaydır. DRUZ 61 61

TANIMLAR ÖNLEM / ÖNLEME / İSG Kanunu Madde-3 İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür. Önlemlerin Temel Amacı; Riskleri ortadan kaldırmak & Riskleri azaltmak (KERD indirmek) DRUZ 1 62 62

Riskin KERD içerisinde kalması Kaza riskinin olmadığı durum TANIMLAR GÜVENLİK Risklerin tanımlanmış bir zaman aralığı süresince, kabul edilebilir düzey içerisinde kalmasına (kalma yeteneğine) güvenlik denir. --------------------------------------------------------------------------- Riskin KERD içerisinde kalması Kaza riskinin olmadığı durum DRUZ 2 63 63

TANIMLAR UYGUNSUZLUK / SAPMA Doğrudan ya da dolaylı olarak insan yaralanması ya da hastalığı, malın hasar görmesi, işyeri çevresinin zarar görmesi ya da bunların kombinasyonuna neden olabilecek iş standartları, pratikler, prosedürler, kurallar, yönetim sistemi performansı ve benzerlerinden herhangi bir sapmanın olmasıdır. --------------------------------------------------------------------------- KERD’den sapma olması / KERD dışına çıkma DRUZ 64 64

TANIMLAR GÜVENİLİRLİK / EOQC, 1972 Güvenilirlik; bir aletin veya sistemin verilen bir zaman süresi boyunca ve verilen çalışma koşulları altında kendisinden beklenen işlevleri uygun bir şekilde yerine getirmesi olasılığıdır. --------------------------------------------------------------------------- Bir sistemin veya aletin belirli koşullar altında kendinden beklenen fonksiyonları yerine getirme olasılığıdır. DRUZ 65 65

Sistemin gözden geçirilmesi için yapılan değerlendirme TANIMLAR TETKİK / SİSTEMATİK DEĞERLENDİRME Faaliyetlerin ve ilgili sonuçlarının planlanmış düzenlemelere uygunluğunu, bu düzenlemelerin etkili bir biçimde uygulandığını, politika ve hedefleri gerçekleştirmek için uygun olduğunu belirlemek amacıyla yapılan sistematik değerlendirmedir. --------------------------------------------------------------------------- Sistemin gözden geçirilmesi için yapılan değerlendirme DRUZ 66 66

Risk Yönetim Prosesi (Süreci)Risk (Risk Management Proses-RMP) 4 Risk Yönetim Prosesi (Süreci)Risk (Risk Management Proses-RMP) DRUZ 67 67

Tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK DEĞERLENDİRME / RD Yönetmeliği Tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; Tehlikeleri tanımlama, Riskleri belirleme ve analiz etme, Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, Dokümantasyon, Yapılan çalışmaların güncellenmesi ve Gerektiğinde yenileme ….…aşamaları izlenerek gerçekleştirilmesidir. DRUZ 3 68 68

1 2 3 4 5 10 50 DRUZ Tehlikeleri Belirlenme (Tanımlama) (Mevzuat-Standart-Rehber) (Fiziksel-Kimyasal-Biyolojik-Psikososyal-Ergonomik) (Kontrol, Ölçüm, İnceleme) Görevler 1 Tehlike Girdileri Risklerin Nicelik-Nitelik Maruziyet Seviyesi Riskleri Belirleme (Tahmin Etme) (Risk Haritası-İşyeri Bilgi Bankası) (Risk Algısı: Kişi-Toplum-Zaman Faktörü) 2 Risklerin Değerlendirilmesi Kontrollerin Etkisi (Sıklık, Kimi, Neyi, Nasıl, Hangi Şiddette Etkilediği) Risk İletişimi (Tüm taraflarla-sağlıklı) / Danışma (Çalışana Risk-Önlemler) Riskleri Derecelendirme (Analizi) (Ulusal/Uluslararası Standartlar-Kısıtlar-Riskin Niteliği-Faaliyetin Özelliği-Bölümlerin Etkileşimleri) 3 Risk Analiz Metot (Bir veya Birkaç Metot) Kıyaslama İzleme (Düzeltici-Önleyici Faaliyetleri) / Gözden Geçirme (DÖF) KERD Kaldırma/KERD Korunma Önceliği Kontrol Adımları 4 Kontrol Önlemlerinin Belirlenmesi [Seçenekler, Metotlar, Yanıtlama (4 Tip), Kontrol…] 5 Kontrol Önlemlerinin Uygulanması (Planlar-Uygulama-Denetleme ve Yeniden RD) Güvenlik (KERD İçinde Kalma) DRUZ 10 50 69 69

Tehlikeleri Tanımlama (Belirleme) 1 Tehlikeleri Tanımlama (Belirleme) [Girdiler; Kontrol, Ölçüm, İnceleme] DRUZ 70 70

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) TEHLİKELERİN TANIMLANMASI Çalışma ortamında bulunan; Fiziksel, Kimyasal, Biyolojik, Psikososyal, Ergonomik ………..ve benzeri tehlikelerin, nitelik ve niceliklerini ve çalışanların bunlara maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır. DRUZ 2 71 71

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) TEHLİKE GİRDİLERİ – 1 Benzer kuruluşlarda olmuş olan kaza ve olaylar, Diğer ilgili taraflardan alınan bilgiler, Çalışanlardan elde edilen İSG bilgileri, İşyerindeki gözden geçirme ve iyileştirme faaliyetleri (reaktif ya da proaktif olabilir) Denetim sonuçları, Elektrik kullanımı, En iyi uygulamalar hakkındaki bilgiler, İletişim belgeleri, İnceleme raporları, İSG politikası, DRUZ 1 72 72

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) TEHLİKE GİRDİLERİ – 2 İSG’ne ilişkin hukuki ve diğer şartlar (mevzuat), Kaza ve ramak kala olay kayıtları, Kimyasal ve biyolojik maddeler, Kuruluşa özgü tipik tehlike riskleri, Kuruluşun tesisleri, prosesleri ve faaliyetleri hakkındaki bilgiler, Makina, ekipman bilgileri, Malzeme envanterleri (ham maddeler, kimyasallar, atıklar, ürünler ve alt ürünler), Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS), Ön gözden geçirme sonuçları, DRUZ 1 73 73

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) TEHLİKELERİ GRUPLANDIRMA Mevzuat Bazlı Gruplama Kalite Yönetim Sistemleri (Proses Bazlı) Gruplama Yerleşim Bazlı Gruplama Bilimsel Bazlı Gruplama Karma Bazlı Gruplama Organizasyon Bazlı Gruplama DRUZ 1 74 74

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) SN MEVZUAT BAZLI 1 6331 Sayılı İSG Kanunu 2 İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği 3 Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda SGÖHY 4 Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 5 Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği YERLEŞİM BAZLI BİLİMSEL BAZLI PROSES BAZLI İdari Kazan Dairesi Kompresör Dairesi Sosyal Tesis Mutfak Yemekhane Soyunma-Duş Dökümhane İmalathane Montaj Bölümü Kaynak Atölyesi Trafo Dağıtım Mekanik Tehlikeler TS ISO 9001 TS ISO 14001 TS OHSAS 18001 Elektrik Tehlikesi Termal Tehlikeler Aydınlatma DRUZ 75 75

Riskleri Belirleme (Tahmin Etme) 2 Riskleri Belirleme (Tahmin Etme) DRUZ 76 76

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSKLERİ BELİRLEME / İSG RD Yönetmeliği Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin; Hangi sıklıkta oluşabileceği, Risklerden kimlerin, Nelerin, Ne şekilde, Hangi şiddette,…. zarar görebileceği belirlenir. Bu belirleme yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur. DRUZ 77 77

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK ALGILAMASI ETKİLEYEN FAKTÖRLER Kişiden kişiye Toplumdan topluma Zaman faktörüne ….göre değişmektedir. DRUZ 78 78

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) KİŞİSEL RİSK ALGILAMASINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER Riskin korkutuculuk düzeyi Riskin anlaşılabilirlik düzeyi Etkilenecek kişi sayısı Riskin ne derece eşit dağıldığı Riski kişinin ne derece önleyebileceği Riskin kişisel olarak kabullenilip kabullenilmediği DRUZ 1 79 79

Risk Algılama (Önem) Düzeyi Tehlikenin Kanıksanmasına RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK ALGILAMASINI ETKİLEYEN ZAMAN FAKTÖRÜ Risk Algılama (Önem) Düzeyi Ciddi Kaza (Risk Algılama Seviyesinde Artış/Kazanın ciddiyetiyle orantılı) Sürekli Eğitim İlk Risk Belirleme Noktası Zamanla Düşüş Tehlikenin Kanıksanmasına (Sistem Körlüğüne) Bağlı Zamanla Düşüş) Zaman DRUZ 80 80

Riski Derecelendirme (Analiz Etme) 3 Riski Derecelendirme (Analiz Etme) DRUZ 81 81

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSKLERİ ANALİZ ETME / İSG RD Yönetmeliği Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler; İşletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri, İşyerindeki tehlike veya risklerin nitelikleri, İşyerinin kısıtları (imkanları), Ulusal veya uluslararası standartlar, ………….esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. Bir başka ifadeyle; Yukarıda sayılanlar riskleri analiz ederken kullanılacak yöntemi seçerken esas alınacak faktörlerdir. DRUZ 2 82 82

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSKLERİ ANALİZ ETME / İSG RD Yönetmeliği Risk analizinin ayrı ayrı bölümler için yapılması halinde bölümlerin etkileşimleri de dikkate alınarak bir bütün olarak ele alınıp sonuçlandırılır. DRUZ 83 83

Riski Değerlendirmesi 2 3 Riski Değerlendirmesi [KERD ve Kontrol Tedbirlerine Karar Verme] DRUZ 84 84

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSKLERİ DEĞERLENDİRME / İSG RD Yönetmeliği Analiz edilen riskler, kontrol tedbirlerine karar verilmek üzere etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre en yüksek risk seviyesine sahip olandan başlanarak sıralanır ve yazılı hale getirilir. Derecelendirilen risklerin risk seviyelerinin kabul edilebilirliğinin önceden (yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına göre) oluşturulmuş kriterler ile kıyaslaması yapılır. DRUZ 85 85

Ancak bu tamamen yargılara dayanır. RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSKLERİ DEĞERLENDİRME Risk değerlendirmesi aşamasında, riskin kabul edilebilirliğine karar vermek için, riskin önemi üzerinde kapsamlı olarak karar verilir. Ancak bu tamamen yargılara dayanır. İSG POLİTİKASI 1-10 Kabul edilebilir risk 11-20 Dikkate değer risk 21-25 Kabul edilemez risk DRUZ 86 86

Kontrol Önlemlerini Belirleme 4 Kontrol Önlemlerini Belirleme [Kontrol Hiyararşisi, Güvenlik…] DRUZ 87 87

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK KONTROL ADIMLARI / İSG RD Yönetmeliği Analiz edilerek etkilerinin büyüklüğüne ve önemine göre sıralı hale getirilen risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır. Planlamadan sonra belirlenen tehlikelerin ortadan kaldırılması (bertaraf edilmesi), bu mümkün değil ise risklerin kabul edilebilir düzeye indirilmesi (güvenlik) için gerekli kontrol tedbirlerine karar verilir. DRUZ 2 88 88

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK KONTROL ADIMLARI / İSG RD Yönetmeliği Planlama Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması Tehlike veya tehlike kaynaklarının ortadan kaldırılması Tehlikelinin, tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi Riskler ile kaynağında mücadele edilmesi Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması Uygulamaların izlenmesi DRUZ 2 89 89

TEHLİKE (Kaynak-Ortam-Kişi) TANIMLAR TEHLİKE – ÖNLEM – RİSK – KAZA İLİŞKİSİ RİSK (Yok Etme) Alınan önlemler riski ortadan kaldırmalıdır. Risk ortadan kalkınca kaza da oluşmayacaktır. KAZA (Zarar-Hasar) TEHLİKE (Kaynak-Ortam-Kişi) ÖNLEMLER RİSK (KERD) TEHLİKE (Kaynak-Ortam-Kişi) Alınan önlemler riski KERD indirmelidir. Kaza olsa bile hafif atlatılacaktır. KAZA (Zarar-Hasar) ÖNLEMLER DRUZ 90 90

RİSK KONTROLÜNDE ÖNCELİK SIRALAMASI (HİYERARŞİSİ) RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ)*** RİSK KONTROLÜNDE ÖNCELİK SIRALAMASI (HİYERARŞİSİ) Üretimin planlanmasından sonra……. 1 Kaynakta Koruma 1 Elimine Etme (Eliminasyon-Yok Etme-Ortadan Kaldırma, Bertaraf Etme) 2 İkame Etme (Yerine Koyma-Değiştirme-Substitusyon) 2 Ortamda Koruma 3 Tecrit Etme (Yalıtım-Kontrol-İzolasyon) 4 Yönetsel Önlemler (Mühendislik Önlemleri-Proses) 3 Kişide Koruma 5 Toplu Önlemler (Korumalar) 6 Bireysel Önlemler (Kişisel Önlemler-Korumalar) En etkili korunma İlk başvurulacak korunma Daha öncelikli yaklaşım olan En etkisiz korunma En son başvurulacak korunma Diğerlerine göre daha önceliklidir Öncelik sıralaması nasıl olmalıdır DRUZ 25 91 91

Riskin Yanıtlanması DRUZ 92 92

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RİSK YANITLANMASI Risk yanıtlaması; kurum üst yönetimi tarafından, riske karşılık alınacak tutumun belirlenmesidir. Tüm riskler kontrol edilmek zorunda değildir. Yönetim, kontrol dışında da risk stratejileri belirleyebilir. 4 başlıkta risk yanıtlama planlaması yapılır; Kabullenme (Kabul Etmek – Kabul – Üstlenmek) Kaçınma (Kaçınmak) Azaltma Transfer Etme (Devretme) Basitleştirme Birleştirme DRUZ 5 93 93

Kontrol Önlemlerini Uygulama 5 Kontrol Önlemlerini Uygulama (Yerine Getirme) DRUZ 94 94

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) Kontrol Önlemlerini Uygulama / İSG RD Yönetmeliği Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi ya da işyeri bölümü, sorumlu kişi, başlama ve bitiş tarihi ile benzeri bilgileri içeren planlar hazırlanır. Bu planlar işverence uygulamaya konulur. Not; Ancak her risk azaltma ve kontrol önlemleri ile ilgili değişiklikler uygulamaya konulmadan önce mümkünse denenmelidir. DRUZ 1 95 95

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) Kontrol Önlemlerini Uygulama / İSG RD Yönetmeliği Risk kontrol adımları uygulanırken; Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi sağlanmalı Uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanmalı Belirlenen risklerin kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra; Yeniden risk seviyesi tespiti yapılmalı Yeni seviye kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise işlemler tekrarlanmalı DRUZ 1 96 96

Yeniden Risk Değerlendirme Zamanı 6 Yeniden Risk Değerlendirme Zamanı [İzleme ve Gözden Geçirme] DRUZ 97 97

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) RG YENİLEME / RD Yönetmeliği -12 Belirli durumlarda ortaya çıkabilecek yeni risklerin, işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkiliyor olması göz önünde bulundurularak, risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir. DRUZ 98 98

YENİDEN RİSK DEĞERLENDİRME ZAMANI (RD Yönetmeliği) RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) SN YENİDEN RİSK DEĞERLENDİRME ZAMANI (RD Yönetmeliği) 1 Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2 yılda bir yenilenir 2 Tehlikeli işyerlerinde en geç 4 yılda bir yenilenir 3 Az tehlikeli işyerlerinde en geç 6 yılda bir yenilenir 4 İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması 5 İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklikler meydana gelmesi 6 Üretim yönteminde değişiklikler olması 7 İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi 8 Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması 9 Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi 10 İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması 1 İSG ile ilgili teftişlerde gerekli görülmüş olması 2 Risk değerlendirme raporunda belirtilmiş olması Değil İşyeri dış denetimden geçtiğinde DRUZ 4 99 99

7 İletişim ve Danışma DRUZ 100 100

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) İLETİŞİM VE DANIŞMA Sonuçlar, düzeltici veya önleyici faaliyetlerin tanımlanması, konu ile ilgili gelişmeler, değişiklik yapılan veya yeni İSG amaçlarının oluşturulması için girdi sağlanması amacıyla yönetime bilgi verilmelidir. Ayrıca bilgi toplama aşamasında alt işverenlerde dahil olmak üzere tüm gruplarla (taraflarla) iletişim ve danışma kurulmalıdır. DRUZ 2 101 101

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) ÇALIŞANLARI BİLGİLENDİRME "İşyerinde çalışanlar, çalışan temsilcileri ve başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar ve bunların işverenleri; işyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri ile düzeltici ve önleyici tedbirle hakkında bilgilendirilir." DRUZ 1 102 102

8 Dokümantasyon DRUZ 103 103

RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) DOKÜMANTASYON Risk değerlendirmesi dokümanının sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanır ve işyerinde saklanır ve risk değerlendirmesi dokümanı elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir. DRUZ 2 104 104

DOKÜMANTASYON İÇERİĞİ RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) SN DOKÜMANTASYON İÇERİĞİ 1 İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı 2 Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile bunlardan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri 3 Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi 4 Risk değerlendirmesi işyerindeki farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı 5 Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler 6 Tespit edilen riskler 7 Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler 8 Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları 9 Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi DRUZ 2 105 105

Risk Analiz Metodunu Belirlemek Risk Ekibi Oluşturmak 5 Risk Analiz Metodunu Belirlemek Risk Ekibi Oluşturmak DRUZ 106 106

1 RD’nin Faydaları DRUZ 107 107

RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN GENEL FAYDALARI / NEDEN RD? RİSK YÖNETİM PROSESİ (SÜRECİ) SN RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN GENEL FAYDALARI / NEDEN RD? 1 İşyerinin yazılı prosedür ve politikalarının oluşmasını ya da olgunlaşmasını sağlar. 2 İşyeri çalışanlarının İSG konularında bilgi sahibi olmalarını ve İSG çalışmalarına katılımlarını sağlar. 3 İşyeri yönetiminin İSG konularında bilgi sahibi olmalarını ve bu konularda daha doğru ve rahat karar vermelerini sağlar. 4 Risk analizi prosesinden alınan ilk sonuçlar ile organizasyon yada işletmedeki olası tehlikeler ve alınacak tedbirler belirlenir. 5 İşyerindeki risklerin büyüklüğünün hesaplamasına ve riskin tolere edilebilir olup olmadığına belirler. 6 İşyerinde yanlış güvenlik tedbirleri ve insanlarda yanlış güvenlik bilinci oluşmuş olabilir. Tüm bu tedbirlerin ve güvenlik bilincinin gözden geçirilmesini sağlar. 7 İşyerinde yasal yükümlülükler ve İSG politikası çerçevesinde KERD indirilmiş riskle çalışılmasını sağlar. 8 İşyerindeki gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetlerin gerçekleştirilmesini sağlayacak verilerin kaydedilmesini, sonuçların izlenmesini ve ölçülmesini sağlar. DRUZ 1 108 108

RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN FAYDALARI Devlet Açısından 1 Çalışanlar Açısından 2 Tarafların katılımı ile devlet yükünün azalması Denetim kolaylığı Sürekli gelişme Uluslararası SG yönetim sistemine hazırlık Düzenli veri akışının sağlanması Çalışma barışına katkı Kayıpların azalması Risk kültüründe gelişme Katılım hakkı Haberdar olma imkanı Sorumlulukların belirlenmesi Kayıtlara ulaşabilme imkanı Bütün çalışanları kapsaması Kuralların önceden belirlenmesi Proaktif yaklaşım ve sürekli gelişim Acil durum hazırlığı İşveren Açısından 3 Tehlike ve risklerini önceden görebilme Uluslararası saygınlık, geçerlilik ve olumlu imaj Proaktif yaklaşımla acil durumlar için her an hazırlık Alınan önlemlerle kayıpların azaltılması Sorumlulukların-görevlerin belirlenmesi ve paylaşımı Güvenli teknoloji seçimi ile güvenli çalışma ortamı Çalışanların ve toplumun iyileştirilmesini Kaynakların etkin tahsisi ile katma değer artışı Yönetimin bilgi kalitesinin iyileşmesi, yasalarla uyum ZİNDE 1 109 109

Risk Değerlendirme Ekibi 2 Risk Değerlendirme Ekibi DRUZ 110 110

RİSK DEĞERLENDİRME 1 2 3 4 5 6 7 3 DRUZ İşveren veya işveren vekili (temsilcisi) 1 İş güvenliği uzmanı (A, B, C Sınıfı) 2 3 İşyeri hekimi İşyerindeki işçi temsilcileri 4 5 İşyerindeki destek elemanları 6 7 İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar İhtiyaç duyulduğunda bu ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlar DRUZ 3 Not: Diğer sağlık personeli, hemşire, mühendis, risk değerlendirmesi uzmanı, bakanlık temsilcisi vb. yer almaz 111 111

Risk Analiz Metodu Seçimi 3 Risk Analiz Metodu Seçimi DRUZ 112 112

RİSK DEĞERLENDİRME UYGUN METODU/METODLARI SEÇMEK Risk değerlendirmesinde hangi metodun seçileceği en büyük sorudur. Bu konuda uluslararası kabul görmüş eğilim şu yöndedir; Ön tehlike analizinin yapılması Tehlike analizi sonuçlarının gözden geçirilmesi Detaylı analizler için uygun analiz metodunun yada metotlarının seçilmesi DRUZ 113 113

Risk Metodolojileri (Yöntemleri) 6 Risk Metodolojileri (Yöntemleri) DRUZ 114 114

Analiz duruma göre 3 temel yöntem vardır. RİSK METODOLOJİLERİ (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLERİ) RİSK ANALİZ METODLARI (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLARİ) Analiz duruma göre 3 temel yöntem vardır. Bunlar; Kantitatif (Nicel-Sayısal-Rakamsal-Nümerik) Kalitatif (Nitel-Tanımlayıcı-Sıralı-Ordinal) Karma (Yarı Kantitatif) DRUZ 2 115 115

Kantitatif (Nicel–Sayısal–Rakamsal) 1 Kantitatif (Nicel–Sayısal–Rakamsal) Metotlar DRUZ 116 116

1 RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METODLAR 1 Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure Modes and Effects Analysis) 1 FMEA-HTEA Fine-Kinney Analiz Metodu 2 Jhon-Ridley Analiz Metodu 3 Risk Değerlendirme Karar Matrisleri (Risk Assessment Decision Matris) 4 4 L Tipi (5x5) Matris 5 Çok Değişkenli X Tipi Matris İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*B 6 JSA DRUZ 117 117

RİSK METODOLOJİLERİ (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLERİ) KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METOD Kantitatif (Quantitative-Nicel) risk analizinde, risk hesaplanırken rakamsal yöntemler kullanılır. Bu metotta tehdidin olma ihtimali ile tehdidin etkisine sayısal değerler verilir ve bu değerler matematiksel ve mantıksal metotlar ile proses edilip risk değeri bulunur. Nicel: Ölçülebilen, sayılabilen, miktarı tespit edilebilen, azlığı ya da çokluğu belirlenebilen DRUZ 1 118 118

Risk = Olasılık x Şiddet RİSK METODOLOJİLERİ (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLERİ) KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METOD Risk = Olasılık x Şiddet formülü kantitatif risk analizinin temel formülüdür. DRUZ 2 119 119

2 Kalitatif (Qualitative)Metotlar (Nitel-Sıralı-Ordinal-Tanımlayıcı) DRUZ 120 120

Nitel: Ölçülemeyen, sayılamayan, miktarı tespit edilemeyen RİSK METODOLOJİLERİ (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLERİ) KALİTATİF (NİTEL – SIRALI – ORDİNAL) METOD Kalitatif risk analizi riski hesaplarken sayısal-rakamsal değerler yerine tanımlayıcı (çok düşük, düşük, yüksek, çok yüksek gibi) değerler kullanır. Kaba veriler Ham veriler Konu başlıkları Nitel: Ölçülemeyen, sayılamayan, miktarı tespit edilemeyen DRUZ 2 121 121

2 RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ KALİTATİF (NİTEL–TANIMLAYICI–SIRALI–ORDİNAL) METODLAR 2 Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Analizi (Hazard and Operability Studies) 1 HAZOP Olursa Ne Olur Analizi (What İf…Analysis?) 2 WHAT IF Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis) 3 PHA Birincil Risk Analizi-Kontrol Listeleri (Preliminary Risk Analysis) 4 PRA İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*C 5 JSA DRUZ 122 122

RİSK METODOLOJİLERİ (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLERİ) KANTİTATİF ANALİZ METODLARININ AVANTAJLARI Risklerin kabul edilebilir olup olmadığının tespiti, Risklerin birbirleriyle kıyaslanması, Bir riskin zaman içinde alınan tedbirlerle azalıp azalmadığının kontrolü, …………daha kolaydır. DRUZ 1 123 123

3 Karma Metotlar DRUZ 124 124

3 RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ YARI KANTİTATİF (KARMA) METODLAR Olay Ağacı Analizi Yöntemi (Event Tree Analysis) 1 ETA Hata Ağacı Analizi Yöntemi (Fault Tree Analysis) 2 FTA Neden-Sonuç Analizi (Sebep-Sonuç Analizi) (Cause-Consequence Analysis) 3 PHA DRUZ 1 125 125

Kantitatif (Nicel-Sayısal) Yöntemler 1 Kantitatif (Nicel-Sayısal) Yöntemler DRUZ 126 126

1 RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METODLAR 1 Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure Modes and Effects Analysis) 1 FMEA-HTEA Fine-Kinney Analiz Metodu 2 Jhon-Ridley Analiz Metodu 3 Risk Değerlendirme Karar Matrisleri (Risk Assessment Decision Matris) 4 4 L Tipi (5x5) Matris 5 Çok Değişkenli X Tipi Matris İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*B 6 JSA DRUZ 127 127

(5 Yıllık Geçmiş Kazalar) METOTLARIN KULLANDIĞI PARAMETRELER KANTİTATİF ANALİZ METOTLARI Olasılık İhtimal Şans Şiddet Sonuçların Etkisi Potansiyel Frekans Sıklık Fark Edilebilirlik Tespit Edilebilirlik Saptanabilirlik Kayıp Önceki Benzer Kazalar (5 Yıllık Geçmiş Kazalar) Personel Sayısı (Kontrol Derecesi?) FMEA √ FİNE-KİNNEY JOHN-RİDLEY JSA L-TİPİ MATRİS X-TİPİ MATRİS DRUZ 10 128 128

RİSK DEĞERİNİ HESAPLAMA FORMÜLLERİ METOTLARIN RİSK DEĞERİ FORMÜLLERİ METODLAR RİSK RİSK DEĞERİNİ HESAPLAMA FORMÜLLERİ FMEA RÖS Olasılık x Şiddet x Farkedilebilirlik FİNE-KİNNEY RD Olasılık x Şiddet x Frekans JOHN-RİDLEY Frekans x (Olasılık + Potansiyel Kayıp) JSA Olasılık x Şiddet L-TİPİ MATRİS X-TİPİ MATRİS (Şiddet x Olasılık=A) + (Olasılık x 5 Yıllık Kazalar=B) + (5 Yıllık Kazalar x Personel Sayısı=C) + (Şiddet x Personel Sayısı=D) DRUZ 10 129 129

Failure Mode and Effects Analysis 1 Failure Mode and Effects Analysis Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi FMEA – HTEA DRUZ 3 130 130

RİSK DEĞERLENDİRME / FMEA -HTEA GELİŞTİREN VE KULLANILAN SEKTÖRLER ABD ordusunda geliştirilmiştir. FMEA üzerine prosedürler olarak adlandırılan Askeri Prosedür (MIL-P- 1629) 9 Kasım 1949 tarihinde başlatılmıştır. FMEA bütün teknoloji ağırlıklı sektörlerde; Uzay sektörü Kimya endüstrisi Otomobil sanayinde …………. çok popülerdir. DRUZ 131 131

RİSK DEĞERLENDİRME / FMEA -HTEA FNEA ÇEŞİTLERİ Sistem FMEA (HTEA) Tasarım FMEA (HTEA) Proses FMEA (HTEA) Servis FMEA (HTEA) Değil Kalite HTEA DRUZ 3 132 132

RİSK DEĞERİ VE İŞLEMLER / FMEA RÖS (RÖD) = OLASILIK X ŞİDDET X FARK EDİLEBİLİRLİK RÖS (RÖD) = P=1-10 X S=1-10 X D=1-10 RÖS (RÖD) DEĞERİ (1-1000) AÇIKLAMALAR 1 – 50 Düşük Riskli 50 – 100 Orta Riskli 100 – 200 Yüksek Riskli (düzeltici-önleyici faaliyet) 200 – 1000 Çok Yüksek Riskli RÖS (RÖD) DEĞERİ ÖNLEM RÖS < 40 Önlem almaya gerek yok 40 <= RÖS <= 100 Önlem alınmasında fayda var RÖS > 100 Mutlak önem alınması gereklidir DRUZ 10 133 133

2 FİNE-KİNNEY DRUZ * 134 134

FİNE-KİNNEY / RİSK DEĞERİ VE İŞLEMLER DEĞERİ-PUANI = OLASILIK DEĞERİ X FREKANS DEĞERİ X ŞİDDET DEĞERİ RD = 0,2 – 10 X 0,5 – 10 X 1 – 100 RD AÇIKLAMALAR 0, 1 – 10.000 En düşük ve en yüksek risk değer puanı RİSK DEĞERİ RİSK DERECELENDİRME SONUCU «Yapılacak İşlemler» R > 400 Tolerans Gösterilemez Risk Hemen gerekli önlemler alınmalı veya iş durdurulmalı, kapatılma gibi önlemler düşünülmelidir. 200 < R < 400 Esaslı Risk Kısa dönemde “birkaç ay içerisinde” iyileştirilmelidir. 70 < R < 200 Önemli Risk Uzun dönemde “yıl içerisinde” iyileştirilmelidir. 20 < R < 70 Olası Risk Gözetim altında uygulanmalıdır. R < 20 Önemsiz Risk Önlem öncelikli değildir. DRUZ 3 135 135

3 JOHN-RİDLEY DRUZ * 136 136

AKSİYONLARIN YERİNE GETİRİLME MÜDDETLERİ JOHN RİDLEY RİSK DEĞERİ-PUANI = FREKANS SIKLIK X MPKD + OÇİD RD = 1 – N X 1 – 50 + 1 – 50 RD AÇIKLAMALAR 1 – 2.500 En düşük ve en yüksek risk değer puanı AKSİYONLARIN YERİNE GETİRİLME MÜDDETLERİ Risk Değeri Aksiyon Aciliyeti >100 Derhal 80 – 100 Bugün 60 – 79 2 Gün İçerisinde 40 – 59 4 Gün İçerisinde 20 – 39 1 Hafta İçerisinde 10 – 19 1 Ay İçerisinde 0 – 9 3 Hafta İçerisinde DRUZ 137 137

JOHN RİDLEY RİSK DEĞERİ = 1 X (35 + 25) / RD=60 ÖRNEK Bir saha denetiminde 1 defa karşılaşılan, Maximum potansiyel kayıp değeri göz kaybı (35) olan ve Ortaya çıkma ihtimal değeri de günde bir (25) olan bir işyerinde risk değeri kaçtır? RİSK DEĞERİ = 1 X (35 + 25) / RD=60 DRUZ 138 138

4a L Tipi (5x5) RD Matris Diagramı DRUZ * 139 139

L- TİPİ (5x5) RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ SONUÇ OLASILIK Çok Küçük 1 Hemen hemen hiç Küçük 2 Çok az (yılda bir kez), sadece anormal durumlarda Orta 3 Az (yılda bir kez) Yüksek 4 Sıklıkla (ayda bir) Çok Yüksek 5 Çok sıklıkla (haftada bir, her gün), normal çalışma şartlarında SONUÇ ŞİDDET Çok Hafif 1 İş saati kaybı yok, ilkyardım gerektiren Hafif 2 İşgünü kaybı yok, kalıcı etkisi olmayan ayakta tedavi, ilkyardım gerektiren Orta 3 Hafif yaralanma, yatarak tedavi gerektiren Ciddi 4 Ciddi yaralanma, uzun süreli tedavi, meslek hastalığı Çok Ciddi 5 Ölüm, sürekli iş görememezlik DRUZ 140 140

L- TİPİ (5x5) RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ R = OLASILIK x ŞİDDET ŞİDDET Çok Ciddi İş Saati-İlkyardım Ciddi İş Günü-İlkyardım Orta Hafif Yara-Tedavi Hafif Ölüm-Ciddi Yar-MH Çok Hafif >1 Ölüm-SİG 5 4 3 2 1 OLASILIK Çok Yüksek «Günde Bir) 25 20 15 10 Yüksek «Haftada Bir» 16 12 8 «Ayda Bir» 9 6 Küçük «3 Ayda Bir» Çok Küçük «Yılda Bir» Düşük Risk Acil Tedbir Gerektirmeyebilir Orta Risk Bu Risklere Olabildiğince Çabuk Müdahale Edilmeli Yüksek Risk Bu Risklerle İlgili Hemen Çalışma Yapılmalı DRUZ 141 141

L- TİPİ (5x5) RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ SONUÇ EYLEM 25 Katlanılamaz Belirlenen risk kabul edilebilir bir seviyeye düşürülünceye kadar iş başlatılmamalı, eğer devam eden bir faaliyet varsa derhal durdurulmalıdır. Gerçekleştirilen faaliyetlere rağmen risk düşürmek mümkün olmuyorsa, faaliyet engellenmelidir. 15-16-20 Önemli Belirtilen risk azaltılıncaya kadar iş başlatılmamalı, eğer devam eden bir faaliyet varsa derhal durdurulmalıdır. Risk işin devan etmesi ile ilgiliyse acil önlem alınmalı ve önlem sonucunda faaliyetin devamına karar verilmelidir. 8-9-10-12 Orta Düzeyde Belirlenen riskleri düşürmek için faaliyetler başlatılmalıdır. Risk azaltma önlemleri zaman alabilir. 2-3-4-5-6 Katlanılabilir Belirlenen riskleri ortadan kaldırmak için ilave kontrol proseslerine ihtiyaç olmayabilir. Ancak mevcut kontroller sürdürülmeli ve bu kontrollerin sürdürüldüğü denetlenmelidir. 1 Önemsiz Belirlenen riskleri ortadan kaldırmak için kontrol prosesleri planlamaya ve gerçekleştirecek faaliyetlerin kayıtlarını saklamaya gerek olmayabilir. DRUZ 142 142

4b Çok Değişkenli X-Tipi RD Matris Diagramı DRUZ * 143 143

X-TİPİ RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ X TİPİ MATRİS Tecrübeli bir takım lideri önderliğinde disiplinli bir takım çalışması gerektiren bir yöntemdir. Mutlaka 5 yıllık geçmiş kaza araştırmasına ihtiyaç duyulan bir yöntemdir. DRUZ 1 144 144

X-TİPİ RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ Ö 5 10 15 20 25 ÖNCEKİ (5 Yıl) BENZER KAZA (Sonuç) UK 4 8 12 16 IGK 3 6 9 HY 2 KRK 1 B OLASILIK C PERSONEL SAYISI ÇOK CİDDİ ŞİDDET ORTA HAFİF ÇOK HAFİF A ÇOK KÜÇÜK KÜÇÜK YÜKSEK ÇOK YÜKSEK D 1 KİŞİ 1-3 KİŞİ 5 KİŞİ 5-10 KİŞİ 10 FAZLA A = Olasılık x Şiddet B = Olasılık x Önceki Kazalar C = Önceki Kaza x Pers. Sayısı D = Personel Sayısı x Şiddet 145 145

X-TİPİ RİSK DEĞERLENDİRME MATRİSİ B Daha önce olmuş bir olayın (kazanın) şiddetinin gerçekleşme olasılığı C Önceki bir olayın (kazanın) etkileyeceği personel sayısı A Bir olayın (kazanın) şiddetinin gerçekleşme olasılığı D Bir olayın (kazanın) etkileyeceği personelde bıraktığı şiddetin derecesi RDS = A + B C D Elde edilen değerler matris metodolojisi temelli risk değerlendirme tablosuna kaydedilir ve çıkan sonucun büyüklüğüne göre en büyük değerden başlayarak riskler için gerekli önlemler alınır. DRUZ 146 146

5 Job Safety Analysis (İş Güvenlik Analizi) JSA DRUZ * 147 147

RİSK DEĞERLENDİRME / İş Güvenlik Analizi - JSA Kişi veya gruplar tarafından gerçekleştirir İş görevleri üzerinde yoğunlaşır. Bir işletme veya fabrikada işler ve görevler iyi tanımlanmışsa bu metodoloji uygundur. Analiz, bir iş görevinden kaynaklanan tehlikelerin doğasını direkt olarak irdeler. İş Güvenlik Analizi (JSA) olarak adlandırılan analiz dört aşamadan oluşur. DRUZ 1 148 148

RİSK DEĞERLENDİRME / İş Güvenlik Analizi - JSA 1 Yapı Görev adımlarının veya alt görevlerin numaralandırılarak ayrıntılı olarak analiz edilmesi ve bu adımları bozacak durumların ve yapının belirlenmesi temel anlayışını içerir. Bu adım normal olarak işte çalışan ve denenen kişileri de içermelidir. Bundan başka normal standart iş prosedürlerinin yanında seyrek olarak üstlenilen sıra dışı görevlerde hesaba katılır. 2 Tehlikelerin Tanımlanması Alt görevler birer birer gözden geçirilir. Böylece alt görevleri bozabilecek tehlikelerin özellikleri daha kolay anlaşılabilir. Çeşitli sayıda sorular tehlikelerin tanımlanmasına yardımcı olmak amacıyla sorulabilir. (Hangi tip zarar gerçekleşebilir?, Zarar/tehlike için bir kontrol listesi hazırlanabilir mi?, Çalışma esnasında özel bir problem veya sapma meydana çıkabilir mi?, Görevi yapmak için diğer bir yol var mı?, Tehlikeli materyal, teçhizat, makine vb. içeriyor mu?, İş görevi zor mu?) 3 Risklere Değer Biçilmesi Tehlikelerin veya problemlerin her birinin tanımlamasından sonra şiddetin sonucuna göre, maruz kalabilecek kişi sayına ve meydana gelme olasılığına göre değer biçilir. 4 Güvenlik Ölçüsü Önerisi Analizi için önerilen güvenlik ölçümünün büyük bir avantajı uygun kontrol ölçümünün oldukça kolay üretilebilmesidir. Bu aşamada yapılabilecek bir çaba da riskin azaltılması için o görevde tehlike/riske giden yol boyunca kağıt üzerinde öneride bulunmaktır. Alışılagelmiş çalışma ve metotlara kullanışlı ise alternatif metotlar önerilir. 149 149

Kalitatif (Nitel-Sıralı) Yöntemler 2 Kalitatif (Nitel-Sıralı) Yöntemler DRUZ 150 150

Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Analizi RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ KALİTATİF (NİTEL–TANIMLAYICI–SIRALI–ORDİNAL) METODLAR 2 Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Analizi (Hazard and Operability Studies) 1 HAZOP Olursa Ne Olur Analizi (What İf…Analysis?) 2 WHAT IF Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis) 3 PHA Birincil Risk Analizi (Preliminary Risk Analysis) 4 PRA İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*C 5 JSA DRUZ 151 151

Hazard and Operability Studies 1 Hazard and Operability Studies Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Metodolojisi HAZOP DRUZ 3 152 152

RİSK DEĞERLENDİRME / HAZOP AÇIKLAMALAR Kimya endüstrisi tarafından (1963 İngiltere’de) geliştirilmiş bir yöntemdir. Günümüzde özellikle Kimya Petrokimya İlaç Nükleer prosesler ….için uygun bir analiz yöntemidir. DRUZ 1 153 153

Rehber-Anahtar Kelimeler RİSK DEĞERLENDİRME / HAZOP Belirli rehber ve kılavuz kelimeler kullanarak yapılan yapısal ve sistemli bir beyin fırtınası çalışmasıdır. Rehber-Anahtar Kelimeler Kılavuz Kelimler Yok Fazla Az Ayrıca Kısmen Ters Diğer Geç - Erken Önce – Sonra ...............................gibi Akış Basınç Sıcaklık Seviye Kompozisyon/Durum Reaksiyon Zaman Sıra ………………………………gibi Değil Ortalama DRUZ 1 154 154

HAZOP PROSES AKIM ŞEMASI  Sembol Aktivite  Çoğunlukla Sonucu OPERASYON* Ürün, başarılan adım, prosesteki ilerleme adımı, değişkenlik adımı DENETLEME Kantitatif veya kalitatif uygulanan TAŞIMA Nakliye veya taşıma GECİKME* Müdahale, çatışma, engel veya gecikme DEPOLAMA* Ambarda depolama, stoklama, bir bölümde tutma DRUZ 1 155 155

Olursa Ne Olur Analizi…? 2 What İf…? Olursa Ne Olur Analizi…? What if…? DRUZ 156 156

OLURSA NE OLUR…? Soru Sonuç Tavsiyeler Sorumlu Eylem Zamanı DRUZ 157 157

Preliminary Hazard Analysis 3 Preliminary Hazard Analysis Ön Tehlike Analizi PHA DRUZ 158 158

ÖN TEHLİKE ANALİZİ / PHA UYGULAMA Tesisin tasarımı aşamasında tehlikelerin analizi için kullanılan tehlike değerlendirme tekniğidir. Bir işletmede hangi tür tehlikelerin sıklıkla ortaya çıktığını ve hangi analiz metodunun uygulanacağını belirleyen metodolojidir. DRUZ 2 159 159

ÖN TEHLİKE ANALİZİ - PHA PHA R = OLASILIK x ŞİDDET ŞİDDET Katostrofik Felakete Yol Açan Tehlikeli Marjinal Pek Az Önemsiz 1 2 3 4 FREKANS Çok Sık Tekrarlanan A 1A 2A 3A 4A Muhtemel B 1B 2B 3B 4B Ara Sıra Olan C 1C 2C 3C 4C D 1D 2D 3D 4D İhtimal Dışı (Olanıksız) E 1E1E 2E 3E 4E DRUZ 160 160

Preliminary Risk Analysis 4 Preliminary Risk Analysis Çeklist Kulanılarak Birincil Risk Analizi PRA DRUZ 161 161

BİRİNCİL RİSK ANALİZİ - PRA PRA YARARLARI Bir işletmedeki/sistemdeki tesisatının/ekipmanının tam olup olmadığını/kusursuz işleyip işlemediğini saptar. Kontrol edilecek hususların atlanılmasını engeller. Listelerindeki sorular işletmeye özel hazırlandığı için, risk değerlendirmesi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır. Listelerde belirlenen noksanlıklar için «Birincil Risk Analizi» uygulanarak gerekli önlemler tespit edilir. DRUZ 162 162

BİRİNCİL RİSK ANALİZİ - PRA PRA ÇEKLİST Proses / Sistem Tarih Alt Sistem Revizyon No Formu Dolduran Sayfa No Formu Dolduranın Birimi / Görevi Doküman No TEHLİKELER EVET HAYIR AÇIKLAM A01 A02 A03 A04 A05 A06 A07 B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 C01 C02 C03 C04 DRUZ 163 163

Karma Yöntemler (Yarı Kantitatif) 3 Karma Yöntemler (Yarı Kantitatif) DRUZ 164 164

3 RİSK ANALİZ METODOLOJİLERİ YARI KANTİTATİF (KARMA) METODLAR Olay Ağacı Analizi Yöntemi (Event Tree Analysis) 1 ETA Hata Ağacı Analizi Yöntemi (Fault Tree Analysis) 2 FTA Neden-Sonuç Analizi (Sebep-Sonuç Analizi) (Cause-Consequence Analysis) 3 PHA DRUZ 1 165 165

1 Fault Tree Analysis Hata Ağacı Analizi FTA DRUZ * 166 166

HATA AĞACI RD METODU / FTA FTA GELİŞTİRME Hata ağacı analizi kavramı, 1962 yılında Bell Telefon Laboratuvarlarında, Mınutemen kıtalararası balistik füze hedefleme kontrol sisteminin güvenlik değerlendirmesini gerçekleştirmek maksadıyla dizayn edilmiştir. DRUZ 167 167

HATA AĞACI RD METODU / FTA AÇIKLAMA – 1 Tümdengelim mantığa kullanılır. Hem kalitatif hem de kantitatif bir analizdir. Süreci görsel sergilemek için grafik model kullanır. Olaylar arasındaki ilişkide ve/veya bağlacı kullanılır Görselliğe dayalı sebep-sonuç ilişkisi kurar. Sonuçları rakamlarla ifade eder. Tüm faktörleri değerlendirir. DRUZ 2 168 168

HATA AĞACI RD METODU / FTA  Olaylar Anlamı DİKDÖRGEN Mantık kapısı ile bağlı daha basit olayların elementlerin veya faktörlerin kombinasyonu ile ortaya çıkan olay DAİRE Esas olay (yaprak-başlatan olay). Bu sembol birinci durumdaki problem için kullanılır. Daha ileri bir gelişimi gerçekleştirmeyen, işleme gerek duyulmayan temel bir olaydır. ELİPS Mantık kapısı ile bağlı, yapılması zorunlu olay ÜÇGEN Aktarma sembolü, bağlantı ve birleştirme görevinde kullanılır. VE KAPISI* Sadece sembol altındaki tüm girdi olayların gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. DRUZ 1 169 169

Sebebi tanımlanmamış ve belirsiz bir son olayı tanımlamaktadır. HATA AĞACI RD METODU / FTA  Olaylar Anlamı VEYA KAPISI Sembol altındaki bir veya birden fazla girdi olaydan en az herhangi birinin gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. KOMBİNASYON N girdi olay içinden en az M tane gerçekleşirse baştaki olay gerçekleşir. KARE Sebebi tanımlanmamış ve belirsiz bir son olayı tanımlamaktadır. DARALTILMIŞ DAİRE Analizin bu bölümünde daha fazla ilerlemeye ihtiyaç olmadığını işaret eder. M N DRUZ 170 170

2 Event Tree Analysis Olay Ağacı Analizi ETA DRUZ * 171 171

OLAY AĞACI RD METODU / RTA ETA (Olay Ağacı Analizi) «Olay ağacı analizi başlangıçta nükleer endüstride daha çok uygulama görmüş ve nükleer enerji santrallerinde işletilebilme analizi olarak kullanılmıştır, daha sonra diğer sektörlerde de sıklıkla uygulanmaya başlanmıştır.» Kazayı kaydetmede başlatıcı zincirleme olaylar arasındaki ilişkileri inceleyen tehlike değerlendirme tekniğidir. DRUZ 1 172 172

Cause-Consequence Analysis 3 Cause-Consequence Analysis (Neden - Sonuç Analizi / Balık Kılçığı Diagramı) CCA DRUZ 2 173 173

RİSK DEĞERLENDİRME NEDEN - SONUÇ ANALİZİ «Neden-Sonuç Analizinde balık kılçığı diyagramı olarak da bilinen risk değerlendirme tekniği kullanır.» «Balık kılçığı diyagramı üzerinde kök nedenlere doğru keşif sağlaması açısından Hata Ağacı Analizine benzer.» «Hata ağacı analizi ve olay ağacı analizi yöntemlerini birlikte kullanan tehlike değerlendirme tekniğidir.» DRUZ 3 174 174

DALLANDIRMA OPERATÖRÜ PROSES AKIM ŞEMASI SEMBOLLER  Neden-Sonuç Analizi / Olaylar Anlamı DAİRE Esas olay (yaprak başlatan olay). Bu sembol birincil durumdaki problem için kullanılır. Daha ileri bir gelişimi gerektirmeyen, işleme gerek duyulmayan temel bir olaydır. VEYA KAPISI Sembol altındaki bir veya birden fazla girdi olaydan en az herhangi birinin gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. VE KAPISI Sadece sembol altındaki tüm girdi olayların gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. SONUÇ TANIMLAYICI Hata seviyesini belirten son olay veya koşul. DALLANDIRMA OPERATÖRÜ Eğer koşullar uygun ise çıktı «Evet’tir», eğer koşullar uygun değilse çıktı «Hayır’dır». Dallandırma operatörüne kusur ve başarı ifadelerinden her ikisi de yazılabilir. PY+PN=1 H E OLAY DRUZ 175 175

Teşekkür Ederim DRUZ 176 176