Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 1 ÜNLÜLER A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 1 ÜNLÜLER A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü."— Sunum transkripti:

1 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 1 ÜNLÜLER A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü

2 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 2 ÜNLÜLERİN ÖZELLİKLERİ Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir. Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir.

3 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 3 ÜNLÜLERİN NİTELİKLERİ DÜZYUVARLAK GENİŞDARGENİŞDAR KALINAIOU İNCEEİÖÜ

4 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 4 ÜNLÜLER ŞU BİÇİMDE SINIFLANDIRILIR A. ÇIKIŞ YERİ VE DİLİN DURUMUNA GÖRE 1. KALIN ÜNLÜLER: a,ı,o,u 2. İNCE ÜNLÜLER : e,i,ö,ü B. DUDAKLARIN DURUMUNA GÖRE 1. DÜZ ÜNLÜLER: a,e,ı,i 2. YUVARLAK ÜNLÜLER: o,ö,u,ü C. AĞZIN AÇIKLIĞINA GÖRE 1. GENİŞ ÜNLÜLER: a,e,o,ö 2. DAR ÜNLÜLER: ı,i,u,ü

5 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 5 ÜNLÜ UYUMLARI 1. BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU 2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

6 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 6 1- BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU 1- BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Türkçe bir sözcükte kalın ünlüler ile ince ünlüler bir arada bulunmaz. Bulunursa o sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Türkçe bir sözcükte kalın ünlüler ile ince ünlüler bir arada bulunmaz. Bulunursa o sözcük büyük ünlü uyumuna uymaz. Diğer bir ifade ile; Türkçe bir sözcüğün ilk hecesince kalın bir ünlü varsa sonraki ünlüler de kalın olur; sözcüğün ilk hecesinde ince bir ünlü varsa da sonraki ünlüler ince olur. Aksi halde o sözcük B.Ü.U’na uymuyor denir. Diğer bir ifade ile; Türkçe bir sözcüğün ilk hecesince kalın bir ünlü varsa sonraki ünlüler de kalın olur; sözcüğün ilk hecesinde ince bir ünlü varsa da sonraki ünlüler ince olur. Aksi halde o sözcük B.Ü.U’na uymuyor denir.

7 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 7 ÖRNEKLER "öğrenci, gözlem, diken, değirmen, bilgin, bülten, gemi, girişken " sözcüklerinin bütün ünlüleri ince, "başkanlık, kalabalık, koyu, boyunduruk, somurtkan" sözcüklerinin bütün ünlüleri kalındır. Her sözcük grubu da bu kurala uyar. "meraklı, kitap, dünya, hakim, misal" sözcüklerinde inceyle kalın ünlüler bir arada bulunduğu için kurala uymaz. "öğrenci, gözlem, diken, değirmen, bilgin, bülten, gemi, girişken " sözcüklerinin bütün ünlüleri ince, "başkanlık, kalabalık, koyu, boyunduruk, somurtkan" sözcüklerinin bütün ünlüleri kalındır. Her sözcük grubu da bu kurala uyar. "meraklı, kitap, dünya, hakim, misal" sözcüklerinde inceyle kalın ünlüler bir arada bulunduğu için kurala uymaz.

8 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 8 1 ☻ UYARI ! ! ! Tek heceli sözcüklerde, birleşik sözcüklerde ve özel isimlerde ünlü uyumları aranmaz. Tek heceli sözcüklerde, birleşik sözcüklerde ve özel isimlerde ünlü uyumları aranmaz. “tek, gel, bak, iç, kurt, yurt; bakabilmek, gecekondu, karaciğer “tek, gel, bak, iç, kurt, yurt; bakabilmek, gecekondu, karaciğer bilgisayar, hanımeli…” bilgisayar, hanımeli…”

9 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 9 2 ☻ UYARI ! ! ! Büyük ünlü uyumu Türkçe kelimeler için geçerlidir. Türkçe oldukları halde asılları değişmiş olduğu için bu kurala uymayan bazı sözcükler vardır: Büyük ünlü uyumu Türkçe kelimeler için geçerlidir. Türkçe oldukları halde asılları değişmiş olduğu için bu kurala uymayan bazı sözcükler vardır: elma (alma), anne (ana), kardeş (karındaş), hangi (kangı), ateş (ataş), gibi. elma (alma), anne (ana), kardeş (karındaş), hangi (kangı), ateş (ataş), gibi.

10 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 10 3 ☻ UYARI ! ! ! Türkçede ekler sözcüklerin son hecelerine uyar. Türkçede ekler sözcüklerin son hecelerine uyar. Örneğin; -ler, -lar çokluk eki ince ünlüyle biten sözcüğe eklendiğinde -ler, kalın ünlüyle biten sözcüğe eklendiğinde -lar şeklinde birleşir. Örneğin; -ler, -lar çokluk eki ince ünlüyle biten sözcüğe eklendiğinde -ler, kalın ünlüyle biten sözcüğe eklendiğinde -lar şeklinde birleşir. bilezik-ler, araba-lar… bilezik-ler, araba-lar… -de, -da kalma-bulunma hali ekleri de kendilerini eklendikleri kelimelerin son ünlüsüne uygun olarak kalın ya da ince olarak gelir. -de, -da kalma-bulunma hali ekleri de kendilerini eklendikleri kelimelerin son ünlüsüne uygun olarak kalın ya da ince olarak gelir. okul-da, ev-de, içer-de, dışarı-da… okul-da, ev-de, içer-de, dışarı-da… Bu durum Türkçenin hemen hemen bütün ekleri için geçerlidir. Yani eklerin hem ince hem de kalın ünlülü biçimleri vardır. Bu durum Türkçenin hemen hemen bütün ekleri için geçerlidir. Yani eklerin hem ince hem de kalın ünlülü biçimleri vardır.

11 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 11 4 ☻ UYARI ! ! ! Ancak bazı eklerin hem kalın hem de ince biçimleri yoktur. Bu sebeple bu ekler bazı durumlarda uyuma aykırı duruma düşerler. Ancak bazı eklerin hem kalın hem de ince biçimleri yoktur. Bu sebeple bu ekler bazı durumlarda uyuma aykırı duruma düşerler. Bu ekler şunlardır: - daş (-taş): gönüldaş, meslektaş - daş (-taş): gönüldaş, meslektaş - ken: bakarken, koşarken - gil: dayımgil, halamgil - gil: dayımgil, halamgil - ki: kapıdaki, akşamki - leyin: sabahleyin, akşamleyin - ımtrak: mavimtrak, yeşilimtrak - ımtrak: mavimtrak, yeşilimtrak - yor: geliyor, düşünüyor. - yor: geliyor, düşünüyor.

12 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 12 “-daş” eki “-daş” ekinin ünlüsü kalındır. Bu ek kalın ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, ince ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “-daş” ekinin ünlüsü kalındır. Bu ek kalın ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, ince ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “meslek-taş, gönül-daş, dert-taş” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “meslek-taş, gönül-daş, dert-taş” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “yol-daş, sır-daş, arka-daş” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “yol-daş, sır-daş, arka-daş” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

13 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 13 “-ken” eki “-ken” ekinin ünlüsü incedir. Bu ek ince ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, kalın ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “bakar-ken, alır-ken, satar-ken, yatar-ken” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “bakar-ken, alır-ken, satar-ken, yatar-ken” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “gelir-ken, sever-ken, güler-ken, verir-ken” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “gelir-ken, sever-ken, güler-ken, verir-ken” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

14 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 14 “-gil” eki “-gil” ekinin ünlüsü incedir. Bu ek ince ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, kalın ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “dayım-gil, halam-gil, amcam-gil, ” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “dayım-gil, halam-gil, amcam-gil, ” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “emmim-gil, teyzem-gil, yengem-gil” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “emmim-gil, teyzem-gil, yengem-gil” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

15 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 15 “-ki” eki “-ki” ekinin ünlüsü incedir. Bu ek ince ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, kalın ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “akşam-ki, sabah-ki, aşağıda-ki” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “akşam-ki, sabah-ki, aşağıda-ki” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “demin-ki, öğlen-ki, önce-ki” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “demin-ki, öğlen-ki, önce-ki” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

16 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 16 “-leyin” eki “-leyin” ekinin ünlüsü incedir. Bu ek ince ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, kalın ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “akşam-leyin, sabah-leyin, ” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “akşam-leyin, sabah-leyin, ” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “öğlen-leyin, gündüz-leyin ” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “öğlen-leyin, gündüz-leyin ” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

17 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 17 “-ımtırak” eki “-ımtırak” ekinin ünlüleri kalındır. Bu ek kalın ünlü bulunan sözcüklerde uyuma aykırı değilken, ince ünlü bulunan kelimelerde uyuma aykırı olur. “yeşil-imtırak, ekşi-mtırak” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. “yeşil-imtırak, ekşi-mtırak” sözcüklerinde uyuma aykırıdır. Ancak; Ancak; “sarı-mtırak, mor-umtırak, acı-mtırak” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir. “sarı-mtırak, mor-umtırak, acı-mtırak” sözcüklerinde uyuma aykırı değildir.

18 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 18 “-yor” eki -yor: ekinin durumu diğer eklere göre daha farklıdır. Türkçede geniş yuvarlak ünlüler “o,ö” sadece birinci hecede bulunur. Dolayısıyla –yor eki hangi sözcüğe gelirse gelsin uyuma aykırı olur. -yor: ekinin durumu diğer eklere göre daha farklıdır. Türkçede geniş yuvarlak ünlüler “o,ö” sadece birinci hecede bulunur. Dolayısıyla –yor eki hangi sözcüğe gelirse gelsin uyuma aykırı olur.

19 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU (DÜZLÜK-YUVARLAKLIK UYUMU) Türkçe sözcüklerdeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık ve genişlik-darlık yönünden uyumuna küçük ünlü uyumu denir.

20 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 20 KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU İKİ YÖNLÜDÜR 1. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa; (a,ı /e,i) sonraki hecelerdeki ünlüler de düz ünlü (a,ı /e,i) olmalıdır. 1. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz bir ünlü varsa; (a,ı /e,i) sonraki hecelerdeki ünlüler de düz ünlü (a,ı /e,i) olmalıdır. örnek: "incelik, sessizlik, arabacı, ılıklaşmak, çiçek" sözcüklerinde olduğu gibi. örnek: "incelik, sessizlik, arabacı, ılıklaşmak, çiçek" sözcüklerinde olduğu gibi.

21 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 21 2.Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü varsa; (O,U /Ö,Ü) sonraki hecelerdeki ünlüler ya dar yuvarlak (u / ü ) ya da geniş düz (a /e ) olur. ÖRNEK: "çocuk, yumurta, bozulmak, ufaklık" sözcüklerinde olduğu gibi.

22 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 22 ☻ UYARI ! ! ! - 1 Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyması için önce büyük ünlü uyumuna uyması gerekir. Yani bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa küçük ünlü uyumuna da uymaz. Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyması için önce büyük ünlü uyumuna uyması gerekir. Yani bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa küçük ünlü uyumuna da uymaz.

23 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 23 ☻ UYARI ! ! ! – 2 Büyük ünlü uyumunda bir sözcükteki ünlüler bir bütün olarak değerlendirilir. Yani bir sözcüğün ilk hecesindeki ince ya da kalın ünlü 2., 3., 4. hecelerdeki ünlüleri de etkiler. Büyük ünlü uyumunda bir sözcükteki ünlüler bir bütün olarak değerlendirilir. Yani bir sözcüğün ilk hecesindeki ince ya da kalın ünlü 2., 3., 4. hecelerdeki ünlüleri de etkiler. Küçük ünlü uyumunda ise hecelere sırayla bakılır. Hep bir önceki heceye bakılarak uyuma aykırı olup olmadığına bakılır. Küçük ünlü uyumunda ise hecelere sırayla bakılır. Hep bir önceki heceye bakılarak uyuma aykırı olup olmadığına bakılır.

24 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 24 ÖRNEK “yumurta” sözcüğünü ele alalım. İlk hecesinde “u” yuvarlak bir ünlü var. Bu heceden sonraki hecede ya dar yuvarlak olan “u” gelmeli ya da geniş düz olan “a” gelmelidir. Ki ikinci hecede zaten “u” gelmiş. İkinci heceden sonra da aynı sisteme göre baktığımızda “a” gelmesi de K.Ü.U.’na aykırı değildir. İkinci heceden sonra da aynı sisteme göre baktığımızda “a” gelmesi de K.Ü.U.’na aykırı değildir.

25 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 25 “yumurta” sözcüğü yukarıda belirtildiği gibi K.Ü.U.’na uymaktadır. Asıl sorun buradan sonra ortaya çıkar. Çünkü “yumurta” sözcüğünün son hecesinde “a” düz ünlüsü var; peki “yumurta” sözcüğü bundan sonra bir ek alırsa hangi ünlü ya da ünlüler gelebilir? U+U+A+? “yumurta” sözcüğü yukarıda belirtildiği gibi K.Ü.U.’na uymaktadır. Asıl sorun buradan sonra ortaya çıkar. Çünkü “yumurta” sözcüğünün son hecesinde “a” düz ünlüsü var; peki “yumurta” sözcüğü bundan sonra bir ek alırsa hangi ünlü ya da ünlüler gelebilir? U+U+A+?

26 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 26 CEVAP: “yumurta” sözcüğü bir ek alırsa küçük ünlü uyumuna göre, hep bir önceki heceye bakılır ve o heceye göre değerlendirilir. Dolayısıyla son hecede düz bir ünlü olduğundan bundan sonra gelebilecek ünlüler de düz “a veya ı” ünlü olmak zorundadır. Yumurta – lık U+U+A+I CEVAP: “yumurta” sözcüğü bir ek alırsa küçük ünlü uyumuna göre, hep bir önceki heceye bakılır ve o heceye göre değerlendirilir. Dolayısıyla son hecede düz bir ünlü olduğundan bundan sonra gelebilecek ünlüler de düz “a veya ı” ünlü olmak zorundadır. Yumurta – lık U+U+A+I

27 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 27 ÖRNEKLER Osmanlılar Ormanlığını Söyleşi Kolaylık Kuklacı Börekçi Korkuluk Sözcüklerinin hepsi de küçük ünlü uyumuna uyar. Sözcüklerinin hepsi de küçük ünlü uyumuna uyar.

28 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 28 ☻ UYARI ! ! ! Geniş yuvarlak ünlüler olan “o,ö” Türkçe sözcüklerde sadece birinci hecede bulunur. Bu ünlüler birinci heceden sonraki hecelerde bulunursa ünlü uyumlarının her ikisine de aykırı olur. Geniş yuvarlak ünlüler olan “o,ö” Türkçe sözcüklerde sadece birinci hecede bulunur. Bu ünlüler birinci heceden sonraki hecelerde bulunursa ünlü uyumlarının her ikisine de aykırı olur. Aşağıdaki sözcükler yukarıda belirtilen sebepten dolayı ünlü uyumlarına aykırıdır. Aşağıdaki sözcükler yukarıda belirtilen sebepten dolayı ünlü uyumlarına aykırıdır. “doktor, horoz, kamyon, kanyon, radyo, oto, psikolog... “doktor, horoz, kamyon, kanyon, radyo, oto, psikolog...

29 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 29 Aşağıdaki cümlelerdeki uyuma aykırı olan sözcükleri bulunuz. bir otel arıyorum. Ucuzca bir otel arıyorum. Başını öne eğdi. Başını hafifçe öne eğdi. Kente yağmur yağıyor ruhumun göklerinden. Kente yağmur yağıyor ruhumun göklerinden. Cankuşum, sel gidiyor bahtımın gözlerinden. Cankuşum, sel gidiyor bahtımın gözlerinden. Kuraklığa karşı alınacak önlemleri sabırla dinliyor. Kuraklığa karşı alınacak önlemleri sabırla dinliyor. Şoför, karşı kaldırıma kamyonu bırakıp gitti. Şoför, karşı kaldırıma kamyonu bırakıp gitti.

30 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 30 Aşağıdaki cümlelerdeki uyuma aykırı olan sözcükleri bulunuz. Umutlarımız bizi daima sonsuzluğa taşır. Umutlarımız bizi daima sonsuzluğa taşır. Çocukların çamurdan yaptıkları pastalar, salatalar, yemekler, onları hayata hazırlıyor. Çocukların çamurdan yaptıkları pastalar, salatalar, yemekler, onları hayata hazırlıyor. Dünkü yağmur sokakları harabeye çevirdi. Dünkü yağmur sokakları harabeye çevirdi. Doktorlar, havucun göze iyi geldiğini söylüyorlar. Doktorlar, havucun göze iyi geldiğini söylüyorlar. Ağaçların kabuklarından elde edilen boyaları kullanıyoruz. Ağaçların kabuklarından elde edilen boyaları kullanıyoruz.

31 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 31 Aşağıdaki cümlelerdeki uyuma aykırı olan sözcükleri bulunuz. bir otel arıyorum. Ucuzca bir otel arıyorum. Başını öne eğdi. Başını hafifçe öne eğdi. Kente yağmur yağıyor ruhumun göklerinden. Kente yağmur yağıyor ruhumun göklerinden. Cankuşum, sel gidiyor bahtımın gözlerinden. Cankuşum, sel gidiyor bahtımın gözlerinden. Kuraklığa karşı alınacak önlemleri sabırla dinliyor. Kuraklığa karşı alınacak önlemleri sabırla dinliyor. Şoför, karşı kaldırıma kamyonu bırakıp gitti. Şoför, karşı kaldırıma kamyonu bırakıp gitti.

32 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 32 Aşağıdaki cümlelerdeki uyuma aykırı olan sözcükleri bulunuz. Umutlarımız bizi daima sonsuzluğa taşır. Umutlarımız bizi daima sonsuzluğa taşır. Çocukların çamurdan yaptıkları pastalar, salatalar, yemekler, onları hayata hazırlıyor. Çocukların çamurdan yaptıkları pastalar, salatalar, yemekler, onları hayata hazırlıyor. Dünkü yağmur sokakları harabeye çevirdi. Dünkü yağmur sokakları harabeye çevirdi. Doktorlar, havucun göze iyi geldiğini söylüyorlar. Doktorlar, havucun göze iyi geldiğini söylüyorlar. Ağaçların kabuklarından elde edilen boyaları kullanıyoruz. Ağaçların kabuklarından elde edilen boyaları kullanıyoruz.

33 OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 33 ☻ UYARI ! ! ! İstisnalar dışında Türkçe sözcükler ünlü uyumlarına uyarlar. İstisnalar dışında Türkçe sözcükler ünlü uyumlarına uyarlar. Bir sözcük ünlü uyumlarına uymuyorsa, “Bu sözcük Türkçe kökenli değildir.” deriz. Bir sözcük ünlü uyumlarına uymuyorsa, “Bu sözcük Türkçe kökenli değildir.” deriz. Bir sözcük ünlü uyumlarına uyuyorsa, “Bu sözcük Türkçe kökenli olabilir.” deriz. Bir sözcük ünlü uyumlarına uyuyorsa, “Bu sözcük Türkçe kökenli olabilir.” deriz.


"OKYAY DAĞLAR DERSHANESİ 1 ÜNLÜLER A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü A,E,I,İ,O,Ö,U,Ü." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları