Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

SES BİLGİSİ İnsanlar arasında iletişim kurmayı sağlayan, insanların duygu, düşünce ve isteklerini anlatmak amacıyla kullandıkları işaretlere dil denir.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "SES BİLGİSİ İnsanlar arasında iletişim kurmayı sağlayan, insanların duygu, düşünce ve isteklerini anlatmak amacıyla kullandıkları işaretlere dil denir."— Sunum transkripti:

1

2 SES BİLGİSİ

3 İnsanlar arasında iletişim kurmayı sağlayan, insanların duygu, düşünce ve isteklerini anlatmak amacıyla kullandıkları işaretlere dil denir. Söylenebilen ve işitilebilen en basit dil birimine ses denir. Sesleri yazıda göstermeye yarayan işaretlere de harf denir. Dilimizdeki harfler sesli ( ünlü ), sessiz ( ünsüz ) olmak üzere ikiye ayrılır. Ünlü harfler çıkışları sırasında dilin, dudakların ve ağzın durumuna göre gruplandırılır. DÜZYUVARLAK GENİŞDARGENİŞDAR KALINaıou İNCEeiöü ÜNLÜLER

4 BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Sesli harflerin kalınlık – incelik bakımından uyumudur. Bu uyuma göre bir sözcüğün ilk hecesindeki sesli harf kalınsa ondan sonra gelen sesli harf de kalın; ince ise ondan sonraki sesli harf de ince olmalıdır. KALINaıou İNCEeiöü öğretmenler sanatçısonsuzluk i i i i k k k k k k Büyük ünlü uyumuna uyar öykücüleriskeledenoyuncu i i i ii i i i k k k Büyük ünlü uyumuna uyar

5 kalemlikmahalle tarihimiz k i i k k i k i i i Büyük ünlü uyumuna uymaz gerdanlıkkitapçıdünya i k k i k k i k Büyük ünlü uyumuna uymaz Büyük Ünlü Uyumuyla İlgili Özellikler: elma ( alma ) anne ( ana ) hangi ( kangı ) kardeş ( karındaş ) ateş ( ataş ) kale ( kal’a) 1- Aslı Türkçe olup zamanla ses değişikliğine uğrayan bazı sözcükler büyük ünlü uyumuna aykırı olabilir.

6 3- Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz. tek Türk ilk çok az sert ak baş alev dört filmben gül… 2- Tek heceli kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz. gecekondu çekyathanımeliKadıköy denizaltısabretmekÇanakkaleyazabilmek 4- Türkçede eklerin sahip oldukları ünlü harfler, eklendikleri sözcüğün son ünlüsüne uyar. Bu özellik büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler için de geçerlidir. dünya – lar babam – lar ince – lik Kibar – lıkçiçek – çi oku – muş

7 5- Türkçede tek şekilli yani sadece kalın ya da sadece ince olarak kullanılan ekler, bazen büyük ünlü uyumunu bozabilir. EkUymazUyar -kiakşamkibendeki -kenkoşarkenseverken -yorgeliyorkalıyor -gilamcamgilteyzemgil -mtırakyeşilimtıraksarımtırak -daşgönüldaşvatandaş -leyinsabahleyingeceleyin

8 ( 1998 –DPY ) Aşağıdakilerin hangisinde büyük sesli uyumu kuralına uymayan bir kelime vardır? A) A) Sabahtan beridir ince bir yağmur B) B) Yağıyor soğuk bir sesle karışık C) C) Kafesler kapanmış, sokaklar çamur D) D) Dışarda ne bir ses, ne de bir ışık

9 ÜNLÜ ( ORTA HECE ) DÜŞMESİ Kimi iki heceli sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlünün düşmesine ünlü düşmesi denir. Değişik şekillerde ünlü düşmesi olabilir 1- Vücutla ilgili terimlerde görülebilir: alın ı – alnı burun u – burnu boyun u – boynuağız ı – ağzı 2-Yapım eki alan bazı sözcüklerde görülebilir: yanıl – ış - yanlış ayır- ım - ayrım sıyır- ık - sıyrık sarı – ar - sarar-

10 3- Arapçadan dilimize girmiş bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya “etmek, olmak, eylemek” gibi yardımcı fiillerle birleştiklerinde görülebilir: akıl – ı - aklı sabır + etmek – sabretmek kahır + olmak – kahrolmak seyir + etmek – seyretmek 5- Konuşma dilinde veya şiirde vezin gereği düşme görülebilir: ne + oldu – n’oldukaracaoğlan – karac’oğlan ne + ettin – n’ettin 4- Bazı sözcükler birleşirken iki sözcüğün arasında kalan hece veya ünlü düşebilir: kayın + ana – kaynanasütlü + aş – sütlaç ne + için – niçin cuma + ertesi – cumartesi

11 ( 2006 – DPY ) “İki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan ek aldıklarında, ikinci hecedeki ünlü düşer.” Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala uyulmamıştır? A) Şehrimizde olağanüstü bir kış oldu. B) Ağızdan ağıza ilginç bir haber yayıldı. C) Herkesin zihninde güzel günler canlandı. D) Hep birlikte nehri gezmeye gittiler.

12 ÜNLÜ DARALMASI Son hecesinde “-a,-e” düz-geniş ünlüleri bulunan bir sözcük “yor” ekini aldığında “-a,-e” ünlüleri daralarak “-ı,-i,-u,-ü”ye dönüşmesine ünlü daralması denir. bekle – yor - bekliyor anla – yor - anlıyor sevme – yor - sevmiyor söyle – yor - söylüyor kokla – yor - kokluyor de – yor - diyor ye – yor - yiyor sakla – yor - saklıyor görme – yor - görmüyor ütüle – yor - ütülüyor

13 ÜNLÜ TÜREMESİ Tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki getirildiğinde ünlü türemesi oluşur. az – cık - azıcık bir – cik - biricik genç – cik - gencecik dar – cık - daracık gül – cük - gülücük Pekiştirilmiş sözcüklerde de görülebilir: sağlam - sapasağlam yalnız - yapayalnız gündüz - güpegündüz

14 ÜNSÜZLER Ses yolundan engele uğrayarak çıkan 21 sestir. Ünsüzler söyleyiş özelliklerine göre gruplara ayrılır: SÜREKSİZSÜREKLİ SERTp, ç, t, kf, h, s, ş YUMUŞAKb, c, d, gğ, j, l, m, n, r, v, y, z ÜNSÜZ YUMUŞAMASI dolap – dolabıp – b ağaç – ağacıç – c kağıt – kağıdıt – d çiçek – çiçeğik – ğ renk – rengi k – g Süreksiz sert sessizle ( p,ç,t,k) biten kelimelere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde süreksiz sert sessizler ( p – b, ç – c, t – d, k – g ğ) yumuşar. Buna ünsüz yumuşaması denir.

15 grup – grubu p – b araç – aracı ç – c yiğit – yiğidi t – d tarak – tarağı k – ğ ahenk – ahengik – g Ünsüz Yumuşamasıyla İlgili Bazı Özellikler: 1- Tek heceli bazı sözcüklerde yumuşama olmaz. saat – i - saatihukuk – u - hukuku cumhuriyet – e - cumhuriyetemillet – i - milleti 2- Yabancı kökenli sözcüklerin bazıları yumuşamaz. saç – ı - saçı sap – ı - sapı tek – i - teki süt – ü - sütü 3- Özel isimlerde yumuşama yazıda gösterilmez. Ufuk – u - Ufuk’uSinop – u - Sinop’u Zonguldak – a - Zonguldak’aAhmet – i - Ahmet’i

16 ( 2004 – DPY ) Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünlüyle başlayan bir ek alırsa, sözcüğün sonundaki ünsüz yumuşar? A) Sanat B) Sınıf C) Nefes D) Bardak

17 ÜNSÜZ BENZEŞMESİ ( SERTLEŞMESİ ) Sert ünsüzle biten ( f,s,t,k,ç,ş,h,p) biten sözcüklere “c,d,g” yumuşak ünsüzüyle başlayan bir ek getirildiğinde “c,d,g” yumuşak ünsüzleri sertleşerek “ç,t,k” olur. Buna ünsüz benzeşmesi denir. FıSTıKÇı ŞaHaP’tan sonra yine FıSTıKÇı ŞaHaP gelir. ayak – da - ayaktadiş – den - dişten as – gı - askıbas – gın - baskın millet – ce - milletçesüt – cü - sütçü 1923 – de ’tedost – ca - dostça 13:45 – de - 13:45’teraf – dan - raftan değiş – gen - değişkensonuç – da - sonuçta

18 ( 2002 – DPY ) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sert ünsüzlerin benzeşmesini örnekleyen bir sözcük yoktur? A) A) Sütçünün oğlu bugün geç kaldı. B) B) Saat üçten sonra çarşıda buluşacağız. C) C) Pencereden bakarken onun geldiğini gördü. D) D) Bu çocuğun eli iş yapmaya yatkın.

19 ÜNSÜZ DÜŞMESİ Türeme ve birleşme sırasında sözcükler ünsüz kaybına uğrayabilir. Buna ünsüz düşmesi denir. sıcak – cık - sıcacık minik – cik - minicik ufak – cık - ufacık alçak – cık - alçacık küçük – cük - küçücük yüksek – l - yükselmek küçük – l - küçülmek üst- teğmen - üsteğmen ast – teğmen - asteğmen

20 ÜNSÜZ TÜREMESİ Bazı tek heceli sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında veya ünlü ile başlayan bir sözcükle birleştiklerinde bunların sonundaki ünsüzler ikizleşir. Buna ünsüz türemesi denir. hak – ımız - hakkımız şık – ı - şıkkı af + etmek - affetmek hal + olmak - hallolmak hal + etmek - halletmek red – etmek - reddetmek his + etmek - hissetmek zan + etmek -zannetmek

21 KAYNAŞTIRMA Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez. Bu nedenle ünlü ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde iki ünlü arasına “y,s,ş,n” ünsüzlerinden biri getirilir. Bu seslere kaynaştırma harfleri denir. masa – a - masaya su – u - suyu tepe – e - tepeye oku – acak - okuyacak başla – an - başlayan kapı – ı - kapısı anne – i - annesi kedi – i - kedisi okuma – ı - okuması anlama – ı - anlaması yedi – er - yedişer iki – er - ikişer altı – ar - altışar elli – er - ellişer yirmi – er - yirmişer o – u - onu kardeşi – e - kardeşine gözü – e -gözüne aklı – a -aklına gönlü – ü - gönlünü

22 ( 2000 – DPY ) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde kaynaştırma sesi yoktur? A) A) Ütüyü B) B) Bacası D) D) Kardeşi C) C) Kapının

23 ULAMA Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde ünsüzün ünlüye bağlanarak okunmasına ulama denir. Arap atı gibi o da sonradan açılır. Sönmeden yurdunun üstünde tüten en son ocak. Bir ay sonra buluşmak üzere ayrıldılar. Yiğitlere serdar oldu Genç Osman. Vezirlik isterse üç tuğ vereyim. NOT: Noktalama işaretleri ulamayı engeller. Artık, onu savunma. Annem, önce derslerine çalış, dedi.

24 ( 2002 – DPY ) Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ulama vardır? A) A) Birkaç günde dağın zirvesine ulaştık. B) B) Dostlarınıza gereğinden fazla güvenmeyiniz. C) C) Türk Edebiyatı dergisini zevkle okuyorum. D) D) Gemi fırtınası beşik gibi sallanıyor.

25 VURGU Bir sözcükte bir hecenin; bir cümlede ise bir sözcüğün diğerlerine göre daha kuvvetli ve baskılı okunmasına vurgu denir. İki çeşit vurgu vardır: SÖZCÜK VURGUSU 1- Türkçe kelimelerde vurgu genellikle son hecededir. Tek heceli sözcüklerde ise vurgu olmaz. küçük, yumurta, defter, baba 2- Pekiştirilmiş sözcüklerde, ünlemlerde,hitaplarda, iki heceli yer adlarında vurgu ilk hecededir. bembeyaz, kıpkırmızı, eyvah, arkadaş, Bursa 3- Olumsuzluk eki “-ma, -me” ve soru edatı “mı, mi, mu, mü” vurguyu kendinden önceyi heceye atar. okuma, anlatma, geldin mi, uyudu mu ?

26 CÜMLE VURGUSU Cümlede vurgu yüklemden önceki kelimenin üzerindedir. Öğretmen seni okulda çok aradı. yüklem Ailemle tatile yarın gideceğiz. yüklem Anne, Ahmet gelmiş. yüklem Onu bu saatlerde evde bulamazsın. yüklem Uzun yıllardır öğretmenimi görmedim. yüklem

27 Kavakların doruğuna bakarken Beni sarhoş eder o genişlik Düşünün aylardan nisan Sabah kalkıp bakıyorsunuz Ortalık günlük güneşlik T. Apaydın ( DPY ) Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisi yoktur? A) A) Büyük ünlü ( kalınlık-incelik) uyumuna uymayan sözcük B) B) Ulama C) C) Ünsüz benzeşmesi D) D) Sert ünsüz yumuşaması

28 YANLIŞ

29 TEBRİKLER

30 SBS'DE BAŞARILAR


"SES BİLGİSİ İnsanlar arasında iletişim kurmayı sağlayan, insanların duygu, düşünce ve isteklerini anlatmak amacıyla kullandıkları işaretlere dil denir." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları