Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Selçuk ÖKSÜZ Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni. Bir dil “yazı dili” ve “konuşma dili” olmak üzere iki bölüme ayrılır. Konuşma dilinin temel ögesi ses,

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Selçuk ÖKSÜZ Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni. Bir dil “yazı dili” ve “konuşma dili” olmak üzere iki bölüme ayrılır. Konuşma dilinin temel ögesi ses,"— Sunum transkripti:

1 Selçuk ÖKSÜZ Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni

2 Bir dil “yazı dili” ve “konuşma dili” olmak üzere iki bölüme ayrılır. Konuşma dilinin temel ögesi ses, yazı dilinin ise harftir. Akciğerlerden gelen havanın ağız yoluyla çıkışı sırasında oluşan titreşimlere “ses”, bunları karşılayan işaretlere ise “harf” adı verilir. Türkler tarih boyunca “Göktürk, Uygur, Arap “ alfabelerini kullanmışlardır. Cumhuriyet döneminde ise 29 harften oluşan Latin alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. Bu harflerden 8’i ünlü( sesli) 21’i ünsüzdür(sessiz).

3

4 Oluşumu sırasında ses yolunda herhangi bir engele takılmadan çıkan seslerdir.

5 Türkçe bir kelimenin ilk hecesinde ince ünlü varsa daha sonraki hecelerde de ince; kalın bir ünlü varsa diğer hecelerde de kalın ünlü bulunur. Buna “büyük ünlü uyumu” denir. Dün gece gözlerine bir damla uyku girmemişti. Sağına soluna bakınarak ilerledi.

6  Elma-alma  Anne-ana  Hangi-kangı  Kardeş-karındaş  Hani-kanı

7 UYUMLUUYUMSUZ bakıyorgeliyor gülerkenbakarken seninkiokuldaki geceleyinakşamleyin sarımtırakyeşilimtırak teyzemgilbabamgil

8 hanımeli, alışveriş, cumartesi top, çam, dağ, kim

9  Türkçe sözcüklerde düz ünlülerden (a,e,ı,i) sonra sonraki hecede de düz ünlü (a,e,ı,i) bulunur.  kayıkçı, erik, bıraktı, sevinç …  Türkçe sözcüklerde yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) sonra ya dar yuvarlak (u,ü) ya da düz geniş (a,e) bulunur.  korkunç, gözlükçü, susuzluk, güzel, öğretim…

10 ağlıyor, bekliyor, biliyor, dinliyor, oynuyor

11 a-a,ı e-e,i ı-a,ı i-e,i o-u,a ö-ü,e u-u,a ü-ü,e

12 Türkçede 21 ünsüz harf bulunmaktadır.

13  Türkçede “o,ö” sesleri yalnızca ilk hecede bulunur.  Otobüs, doktor, horoz, koro (Türkçe kökenli değil)  Türkçe kelimelerde yansıma sözcükler dışında “j “ sesi yoktur.  Türkçe kelime başlarında genel olarak “c, ğ, l, m, n, r, v, z” sesleri bulunmaz.  Bir kelimede iki sesli harf yan yana gelmez.  Fiil, cemaat, seans,aile, şair

14  Türkçede kesmeli hece ve kelime yoktur.  San’at, te’sir, tâ’riz  Türkçe kelime ve hece sonunda genel olarak “b, c, d, g, ğ” sesleri bulunmaz.  Türkçede sözcük köklerinde ikiz ünsüz bulunmaz.  Dikkat, millet, bakkal, müeyyide  Türkçede uzun ünlü yoktur.  Şâir, numûne, cehâlet

15  Ünsüz ile biten ve ikinci hecesinde dar ünlü (ı,i,u,ü) bulunan bazı iki heceli sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. ▪ oğul-u > oğlu ▪ alın-ımız > alnımız ▪ karın-ı > karnı ▪ keşif-i > keşfi ▪ akıl-ın> aklın

16  Bazı birleşik fiillerin oluşumu sırasında ünlü düşmesine rastlanır. ▪ emir et->emret- ▪ sabır et->sabret- ▪ kayıp ol->kaybol- ▪ keşif et->keşfet-

17  Bazı birleşik isimlerin oluşumu sırasında ünlü düşmesine rastlanır. ▪ sütlü aş>sütlaç ▪ kahve altı>kahvaltı ▪ cuma ertesi>cumartesi ▪ kayın ana>kaynana ▪ biri biri>birbiri

18  Bazı sözcüklerde türeme sırasında ünlü düşmesi meydana gelir. ▪ evir-e>evre ▪ savur-uk>savruk ▪ ileri-le->ilerle- ▪ ayır-ıntı>ayrıntı ▪ sarı-ar->sarar- ▪ koku-la-> kokla- ▪ yumurta-la->yumurtla- ▪ devri-im>devrim

19  İkilemelerde ünlü düşmesi olmaz. ▪ burun buruna ▪ omuz omuza ▪ şehirden şehire ▪ gönülden gönüle

20  İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda ünlü düşmesi olmaz. ▪ yanıt-ı>yanıtı ▪ kesim-in>kesimin ▪ bilim-e>bilime ▪ Ömür’e hediye aldım. ▪ Ufuk’u dün okulda görmedim.

21  “a,e” düz geniş ünlüleriyle biten fiiller “-yor” ekiyle çekimlendiklerinde fiillerinin sonundaki “a,e” düz geniş ünlüleri daralarak “ı,i,u,ü” ye dönüşür. ▪ gözle+yor> gözlüyor ▪ bekle+yor>bekliyor ▪ oyna+yor>oynuyor ▪ ağla+yor>ağlıyor ▪ bil-me+yor>bilmiyor ▪ gel-me+yor>gelmiyor

22  ye+y-ecek>yiyecek  de+y-en>diyen  ne+y-e>niye  de+y-ecek>diyecek  ye+y-ici>yiyici

23  Kimi sözcüklerde “-cik” küçültme eki kullanıldığında ünlü türemesi görülür. az+cık>azıcık dar+cık>daracık bir+cik>biricik genç+cik>gencecik

24  “m,p,r,s” ile yapılan kimi ön sesli pekiştirmelerde sözcüklerde fazladan bir ünlünün türediği görülür. genç:gepgenç>gepegenç sağlam:sapsağlam>sapasağlam yalnız:yapyalnız>yapayalnız çevre:çepçevre>çepeçevre

25  Türkçede “p,ç,t,k” sert ünsüzleriyle biten sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek gelirse sözcüğün sonundaki bu sert ünsüzler yumuşayarak “b,c,d,g,ğ” şekline dönüşür.  dolap-a>dolaba  ağaç-a>ağaca  kap-ı>kabı  öğüt-ü>öğüdü  soğuk-a>soğuğa  kayıt oldu>kaydoldu

26  Bazı tek heceli sözcüklerde yumuşama olmayabilir.  top-u>topu  kaç-ımız>kaçımız  at-a>ata  Bazı yabancı kökenli sözcüklerde yumuşama olmayabilir.  hukuk-a>hukuka  hayat-ı>hayatı  sanat-ın>sanatın

27  Bazı “-t” yapım eki almış sözcüklerde yumuşama olmaz.  yazıt-ı>yazıtı  taşıt-ı>taşıtı  konut-u>konutu  Özel isimlerde ünsüz yumuşaması konuşma sırasında olur fakat yazıda gösterilmez.  Zeynep’inZeynebin  Zonguldak’aZonguldağa  Galip’inGalibin

28  Sert ünsüzlerle (f,s,t,k,ç,ş,h,p) biten sözcüklere “c,d,g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek gelirse bu eklerin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç,t,k” ye dönüşür.  saf-ca>safça  bit-gin>bitkin  sabah-cı>sabahçı  kitap-cı>kitapçı  sokak-da>sokakta

29  Rakamlara gelen ekler de bu kurala uygun yazılmalıdır.  1923-de>1923’te  de>21.45’te  TRT3-de>TRT3’te  Kısaltmalara gelen ekler de bu kurala uygun yazılmalıdır.  FİSKOBİRLİK-den>FİSKOBİRLİK’ten

30  “k” harfiyle biten bazı sözcüklere “-cik, -cek, -rak” küçültme eklerinden biri getirildiğinde sözcüğün sonundaki “k” sesi düşer.  minik-cik>minicik  sıcak-cık>sıcacık  çabuk-cak>sıcacık  büyük-cek>büyücek  ufak-rak>ufarak

31  Yapım eklerinden “-msı, -l “ ekleri de eklendiği sözcüğün sonundaki “k” sesinin düşmesine yol açar.  alçak-l->alçal-  küçük-l->küçül-  yüksek-l->yülsel-  küçük-ümse->küçümse-

32  “Ast, üst, rast” sözcükleriyle kurulan kimi birleşik sözcüklerde “t” ünsüzü düşer.  ast-teğmen>asteğmen  üst-teğmen>üsteğmen  rast-gele>rasgele

33  Dilimize Arapçadan girmiş kimi sözcüklere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde ya da bu sözcükler “etmek,olmak” gibi yardımcı eylemlerle birleştiğinde ünsüz ikizleşmesi olur.  his-i>hissi  sır-ımız>sırrımız  tıp-ı>tıbbı  red etmek>reddetmek  af etmek>affetmek  zan etmek>zannetmek

34  İki ünsüzün yan yana geldiği her sözcükte ünsüz türemesi olmayabilir.  hissiz  sessiz  cadde  madde  eller  güller

35  Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmaz. Ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelirse bu iki ünlü arasına “y,ş,s,n” koruyucu ünsüzlerinden biri girer. Buna kaynaştırma denir.  kimse+e>kimseye  git-e+im>gideyim  sev-se+idi>sevseydi  araba+ile>arabayla  iste+ince>isteyince

36  iki +er>ikişer  altı+ar>altışar  pencere+in>pencerenin  kol-u+a>koluna  kol-u+da>kolunda  bu+lar>bunlar  şu+lar>şunlar  o+da>onda

37  Ünsüzle biten sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük gelirse önceki sözcüğün sonundaki ünsüz, sonraki sözcüğün ilk hecesine bağlanarak söylenir. Buna ulama denir.  devlet adamı>dev-le-ta-da-mı  ayran için> ay-ra-ni-çin  Sözcüklerin arasında noktalama işareti varsa ulama olmaz.

38  “b” iki dudağın birbirine değdirilmesi ile çıkarılan bir dudak ünsüzüdür. Bir sözcükte dudak sesi olan “b” ünsüzünden önce “n” ünsüzü geldiğinde, bu ünsüz “b” sesinin de etkisiyle, yine bir dudak ünsüzü olan “m” ye dönüşür.  canbaz>cambaz  çenber>çember  zanbak>zambak  sünbül>sümbül  tenbel>tembel  Özel ad ve birleşik sözcüklerde bu benzeşme görülmez.  Safranbolu, İstanbul, binbaşı, sonbahar…

39  “Ben” ve “sen” zamirleri, yönelme eki (-e) aldıklarında ünlü değişimine uğrar.  ben+e>bana  sen+e>sana

40  Bazı sözcüklerde görülen iki sesin yer değiştirmesidir. Bu durum hem konulma hem de yazım yanlışıdır. doğruyanlış yanlışyalnış yalnızyanlız kirpikkiprik kibritkirbit ekşieşki

41

42

43

44

45

46

47

48

49


"Selçuk ÖKSÜZ Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni. Bir dil “yazı dili” ve “konuşma dili” olmak üzere iki bölüme ayrılır. Konuşma dilinin temel ögesi ses," indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları