Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Birinci Basamakta Laboratuvar Kullanımı Doç. Dr. Dilek TOPRAK ŞİŞLİ ETFAL EAH AİLE HEKİMLİĞİ KLİNİĞİ.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Birinci Basamakta Laboratuvar Kullanımı Doç. Dr. Dilek TOPRAK ŞİŞLİ ETFAL EAH AİLE HEKİMLİĞİ KLİNİĞİ."— Sunum transkripti:

1 Birinci Basamakta Laboratuvar Kullanımı Doç. Dr. Dilek TOPRAK ŞİŞLİ ETFAL EAH AİLE HEKİMLİĞİ KLİNİĞİ

2 1 RUTİN ARAŞTIRMA (FM + Anamnez) 2 YÖNLENDİRİLMİŞ ARAŞTIRMA (Laboratuvar + Radyolojik tetkikler)

3 NEDEN LABORATUVAR? Fazla kare nereden geliyor?

4 NEDEN LABORATUVAR ???? LABORATUVAR TEŞHİS PROGNOZ TARAMA TEDAVİ

5 Günümüz hekimlik uygulamalarında doktorun kanaatine bağımlı klasik yöntem yerine, kanıta dayalı yöntemler tercih edilmektedir.

6 Yurtdışı kaynaklarına göre 932 ICD kodunun: 721 kod (%77.4) Aile Hekimliği 705 kod (%75.6) Genel Dahiliye 537 kod (%57.6) Periatrist Tarafından kullanılmakta ve yaklaşık 1 milyon hastaya laboratuvar testi yapılmaktadır Ve %62’si AH tarafından tanı konmuş (1996 ABD)

7 Bir bazal oluşturmak için. Hastayı rahatlatmak için. Tıbbi/kanuni konular için. Belirgin bir hastalığı sağlıklı görünenlerden ayırmak için. Asemptomatik, yüksek riskli bireyleri belirlemek için. Ayırıcı tanıda hastalıkları ekarte edebilmek için. Tanı hipotezini doğrulamak için. Tedaviye cevabı takip edebilmek için. Hastalığın durumunu belirlemek için. (prognoz açısından) Neden bir test isteyelim ?

8 Birinci Basamak sağlık kuruluşlarında minimum teknolojik bir donanımla gerçekleştirilebilecek maliyet etkin bazı laboratuvar tetkikleri, birçok hastalığın tanı ve izleminde hekimlere yol göstericidir.

9 Hatalı laboratuvar sonucu/kullanımı Hasta ölümü Hospitalizasyon gerekirken yatırılmaması Gecikmiş tanı ve tedavi Hasta ve yakınlarının zarar görme riskinde artış Hastanın doktoruna/sağlık merkezine olan güveninin azalması Hastanın para, zaman ve manevi kaybı Doktorun para, zaman ve manevi kaybı Sağlık sisteminin gereksiz/fazla kullanımı

10 Tam kan sayımı Sedimentasyon Kan grubu Tam idrar tahlili Kan şekeri Gaita Vajinal akıntı Deri testleri Boğaz testleri Periferik yayma Kanama ve pıhtılaşma zamanı BB’da YAPABİLECEĞİMİZ TESTLER SIKLIKLA DAHA AZ

11 17-hidroksiprogesteron Alanin aminotransferaz (SGPT) Albümin Alkalen fosfataz Amilaz ASO(lateks aglütinasyon) Aspartat transaminaz (SGOT) Beta-hCG Bilirubin(total-direkt) CRP(lateks) CRP(türbidimetrik) Demir Demir bağlama kapasitesi Ferritin Fosfor Gamma glutamil transferaz (GGT) Gebelik testi(idrarda) Glikozile hemoglobin (HbA1C) Glukoz(AKŞ) Glukoz tolerans testi HDL Hematokrit(manüel) Tam kan(hemogram) B-vitamin düzeyi Brucella tüp aglütinasyon HBsAg Anti HBs Salmonella tüp aglütinasyon(grubel widal testi) BB’da İSTEYEBİLECEĞİMİZ TESTLER

12 BB’da İSTEDİĞİMİZ TESTLER Glukoz Hemogram BUN Kreatinin AST ALT ASO CRP RF Lipid profili TİT

13 Kalsiyum BUN Klor Na LDL Kreatin kinaz Kreatinin LDH Mg Periferik yayma Potasyum RF Sedimentasyon sT3 sT4 TSH Trigliserid Ürik asit aPTT Hb elektroforezi Pıhtılaşma zamanı Boğaz kültürü İdrar kültürü Balgam kültürü Direkt parazit incelemesi Gaita da amip,giardia GGK VDRL Anti HAV ıgG Anti HCV Brusella aglütinasyon testi(rose bengal) BB’da İSTEYEBİLECEĞİMİZ TESTLER

14 BİRİNCİ BASAMAKTA RADYOLOJİK TETKİKLER El bilek grafisi Sinüs grafisi Uzun kemikler grafisi Akciğer grafisi Bacak uzunluk grafisi Direkt batın grafisi Eklem grafisi Kafa grafisi Pelvis grafisi Vertebra grafisi

15  Tanı testlerine bağlı harcamalar giderek artıyor  Sağlık durumunda aynı oranda yükselme izlenemiyor SONUÇ 1 Tanı testleri gereksiz kullanımı SONUÇ 2  İnvaziv tetkiklerde artış  Tanı testlerinin gereksiz kullanımında artış  Gereksiz ilaç tüketimi  Tanı tetkiklerine ve ilaçlara bağlı YE artış  Sağlık harcamalarında daha da artış  Hekimlerde yetersizlik duygusu

16 Ne zaman tanı testi kullanalım ? TEST TEDAVİ EŞİĞİ Test yapma Test yap ve tedaviyi test sonuçlarına göre uygula Tedavi yapmaTedavi ile devam et A B

17 Tanı testinin bu değerini yani test öncesi olasılığı ne kadar arttıracağını nasıl bilebiliriz? Bunun içi tanı testinin sağlamları ve hastaları ayırt etme gücüne bakabiliriz.

18 Validite (geçerlilik): Kullanılan yöntemin gerçek sağlam ve gerçek hastaları saptama gücü. Validitenin bileşenleri: sensitivite spesifitedir. Testlerin tanısal doğruluk ölçütleri

19 Sensitivite(duyarlılık): Testin gerçek hasta olanlardan ne kadarını saptayabildiğini gösterir. Tarama programında tespit edilmiş vakaların bütün vakalara oranıdır. Sensitivite = Gerçek pozitif / (Gerçek pozitif + Yalancı negatif) Testlerin tanısal doğruluk ölçütleri

20 Spesifite(özgüllük): Testin gerçekten sağlam olanlardan ne kadarını saptayabildiğini gösterir. Tarama programıyla doğru olarak tanımlanmış hastalık bulunmayan kişilerin tüm hastalık bulunmayan kişilere oranıdır. Spesifite = Gerçek negatif / (Gerçek negatif + Yalancı pozitif) Testlerin tanısal doğruluk ölçütleri

21 D-Dimer, akut trombozda yükselir. sensitivitesi yüksek(%95) spesifitesi düşüktür(malignite,KRY,enf,gebelik). Testlerin tanısal doğruluk ölçütleri

22 Pozitif prediktif değer, uygulanan testte pozitif sonuç görülen tüm kişilerden ne kadarının gerçekten hasta olduğunu gösterir. PPD = Gerçek pozitif / (Gerçek pozitif + Yalancı pozitif) Negatif prediktif değer, uygulanan testte negatif sonuç görülen tüm kişilerden ne kadarının gerçekten sağlam olduğunu gösterir. NPD = Gerçek negatif / (Gerçek negatif + Yalancı negatif) Testlerin tanısal doğruluk ölçütleri

23 DUYARLILIK (SENSİTİVİTE) Hastalığın bulunduğu kişilerde testin pozitif çıkma oranı Aile Hekimliği 1. Aşama Eğitimi23 Hastalık Var Hastalık Yok Test pozitif a (gerçek pozitif) b (yalancı pozitif) Test negatif c (yalancı negatif) d (gerçek negatif) a / a + c

24 ÖZGÜLLÜK (SPESİFİSİTE)  Hastalığın bulunmadığı kişilerde testin negatif çıkma oranı Hastalık Var Hastalık Yok Test pozitif a (gerçek pozitif) b (yalancı pozitif) Test negatif c (yalancı negatif) d (gerçek negatif) Aile Hekimliği 1. Aşama Eğitimi24 d / b + d

25 POZİTİF PREDİKTİF DEĞER  Testin pozitif çıktığı kişilerde hastalığın bulunma oranı Hastalık Var Hastalık Yok Test pozitif a (gerçek pozitif) b (yalancı pozitif) Test negatif c (yalancı negatif) d (gerçek negatif) Aile Hekimliği 1. Aşama Eğitimi25 a / a + b

26 NEGATİF PREDİKTİF DEĞER  Testin negatif çıktığı kişilerde hastalığın bulunmama oranı Hastalık Var Hastalık Yok Test pozitif a (gerçek pozitif) b (yalancı pozitif) Test negatif c (yalancı negatif) d (gerçek negatif) 26 d / c + d

27 Biyokimyasal testler %100 sensitivite ve spesifiteye sahip değildir. Laboratuvar test sonuçlarındaki beklenmeyen sonuçlardan birçoğu laboratuvar test prosedüründen değil diğer dış faktörlerden kaynaklanmaktadır.

28 Biyokimyasal analizler, hastadan alınan numunenin test sonuçlarının hasta için bir yarar oluşturmasına kadar üç evrede incelenir: o Preanalitik evre, o Analitik evre o Postanalitik evre

29 TEST SÜRECİ  Preanalitik değişkenler: - Hastanın hazırlanması. - Örneğin alınması. - Örneğin taşınması.  Analitik değişkenler: - Örneğin analizi. - Kalite kontrol testleri.  Postanalitik değişkenler: - Kayıt. - Rapor.

30 A.Kontrol edilemeyen faktörler (internal faktörler) 1. Kişisel değişimler 2. Yaş 3. Cinsiyet 4. Irk B.Kontrol edilebilen faktörler (eksternal faktörler) 1. Egzersiz 2. Gebelik 3. Diyet 4. Kahve, sigara, alkol alımı 5. Postür 6. Örnek alımı  Örnek alınan yer ve alınma şekli  Kan alınan tüp, kullanılan antikoagülan  Örneğin alındığı zaman  Örneğin etiketlenmesi 7. Örneğin laboratuvara iletilmesi 8. Örneğin labovatuarda gördüğü işlemler PREANALİTİK DEĞİŞKENLER

31 A.Kontrol edilemeyen faktörler (internal faktörler) 1. Kişisel Değişimler: Açlık-tokluk, fiziksel aktivite, stres, uyku-uyanklık siklusları diurnal varyasyona neden olabilmektedir. * Diürnal varyasyon gösteren en önemli analitler hormonlardır. Bazı analit konsantrasyonlarında ise mevsimsel değişimler gözlenir (1,25-dihidroksikolekalsiferol)

32 2. Yaş Cinsel gelişim ve kas kitlesi değişimi dikkate alınır. 4 grupta değerlendirilir: a)Yenidoğan Dönemi b)Çocukluk Dönemi c)Erişkin Dönemi d)Yaşlılık Dönemi

33 a) Yenidoğan Dönemi: Doğum travmasının (asidoz) ve dış ortama adaptasyonun bulguları gözlenir. Hb ve eritrosit sayısı Bilirubin (1. hf, Eritrosit yıkımı) GGT, yüksek CK AST Glikoz düşüktür (glikojen rezervleri az). TSH ve T4 yüksekliğine bağlı fizyolojik hipertiroidi yaşamın birinci yılında normale döner.

34 b) Çocukluk dönemi Plazma albümin ve protein konsantrasyonu yavaş yavaş yükselir. Albümin 3 yaş, protein 10 yaş civarında erişkin düzeye erişir.

35 c) Erişkin Dönemi Genellikle çocukluk ve yaşlılık dönemi değerleriyle karşılaştırma yapılırken referans olarak alınır. Total kolesterol,trigliserid ve LDL- kolesterol yaşa bağlı olarak artar. Orta yaş civarlarında serum protein ve albumin seviyelerinde düşüş görülmeye başlar. Her iki cinste de düşüş eğilimi gösteren fosfor kadınlarda menopoz sonrasında hızla artmaya başlar. Postmenopozal dönemde ALP aktivitesi artar

36 d) Yaşlılık Dönemi dekatlarda renal konsantrasyon kabiliyeti düşer, idrarda kreatinin düşer, plazma üre ve kreatinin artar ilaç kullanımına dikkat

37 3. Cinsiyet Puberte sonrasında değişen seks hormonu konsantrasyonlarıyla birlikte büyük farklar olur. ALT, AST, ALP ve CK, Serum kreatinin, üre, ürik asit, albumin, kalsiyum, magnezyum, kolesterol, LDL, Hb, ferritin ve demir konsantrasyonu erkeklerde daha yüksek iken gama globulin ve bakır kadınlarda daha yüksektir.

38 4. Irk Siyah ırkta kas kitlesinin fazlalığı nedeniyle kreatinin kinaz ve laktat dehidrogenaz aktiviteleri yüksektir. Serum protein konsantrasyonu özellikle gama-globülinler siyah ırkta daha yüksek iken albümin seviyeleri ve glikoz toleransı beyaz ırka göre daha düşüktür.

39

40 B. Kontrol Edilebilen Faktörler: 1. Egzersiz Üre, kreatinin, HDL-kolesterol T4 CK ve CK-MB Glukagon GH LDL T. Kolesterol TG İnsulin salınımı Kan pH’sı Oksijen satur. venöz HCO3

41 2. Gebelik Protein Hb, eritrosit sayısı hematokrit faktör V ve XII Glukozüri Seruloplazmin ve tiroksin baðlayýcý protein serum bakır ve T4 seviyeleri Akut faz reaktanları, fibrinojen, faktör VII, VIII, IX ve X, kolesterol ve trigliserid Artan glomerular filtrasyona baðlý olarak kreatin klerensi de artmaktadır, Hemodilüsyon

42 3. Diyet Toklukta plazma glukoz, demir, TG, ALP ve insülin düzeyleri artar. Yüksek protein diyetinde dört gün içinde plazma üre konsantrasyonunda dört kat bir artış ve beraberinde kolesterol, fosfat, ürat ve amonyak seviyelerinde de artış olmaktadır. Yağdan zengin diyette serum üre ve amonyak konsantrasyonu azalır. Nişastalı ve sükrozdan zengin diyette ALP ve LDH artar. Karbonhidrattan zengin beslenmede ise TG, kolesterol, VLDL ve protein konsantrasyonları düşer.

43 4. Kahve, sigara ve alkol alımı KAFEİN: adrenal medulla stimülasyonu ile katekolamin ve metabolitlerinin artmaşına neden olur Hafif glukoz intoleransına da yol açarak plazma glukoz seviyesinde de artışa neden olur Kafein fizyolojik diürnal kortizol değişimini baskılayabilmekte, serbest yağ asitleri, gliserol, lipoprotein düzeylerinde artışa sebep olabilmektedir.

44 SİGARA: kafein gibi adrenal medulla üzerindeki stimulan etkisi sebebiyle plazma katekolamin seviyesini artırır. Günlük 1-5 adet sigara içimi, plazma yağ asidi, aldosteron ve kortizol düzeyini artırır, glukoz konsantrasyonunu artırır. Uzun dönemde total kolesterol, TG, LDL-C, eritrosit sayısıve karboksi Hb düzeyinde artma, immunglobulin, HDL-C seviyesinde de azalma görülmektedir. ALKOL: Orta derecede alkol alımı kan glukoz konsantrasyonunu %20-50 artırabilir. Bu etki diyabetiklerde daha da fazladır. ürik asit, TG, GGT, AST ve ALT artırır.  Kahve, sigara ve alkolün OGTT sırasında tüketilmemelidir

45 5. Postür  Yatar pozisyondan dik konuma geçince, total damariçi hacim azalır (konsantrasyon artar)  Kalp atIm sayısı kan basıncı ayaktayken daha yüksektir. Yatar pozisyondan ayakta pozisyona geçmekle katekolamin ve aldesteron, anjiyotensin II, renin, ve ADH salımı artar. Epinefrin ve norepinefrin konsantrasyonu iki katına çıkabilir.  Birkaç günlük yatak istirahatinde plazma ve ekstrasellüler sıvı azalır, dört gün içinde hematokrit %10 kadar artar. İdrarda nitrojen, kalsiyum, sodyum, potasyum, fosfat ve sülfat atımı artar.

46 6. Örnek alımı  İğneler arasında değişmekte (Erişkinler için 21,çocuklar için 20)  Kemoterapi uygulanan hastalar gibi pek çok İV enjeksiyon gerektiren kişilerde hastanın tedavisi için ana venleri korumak amacıyla alternatif kan alma bölgelerini tercih etmeli.  Kan alınacak İV hat üzerinde hematom veya yoğun skar varsa başka bir yerden kan alınmalıdır.  Mastektomi geçirmiş bir kadının diğer kolundaki ven tercih edilmelidir.(Cerrahi lenfositoz)

47 Açılmış damar yolundan kan alınacaksa giden sıvı 5 dk kapatılır, sonra kan alınmalı. Turnikenin üç dakikadan fazla tutulması lokal anoksiye ve venöz basınç artışına sebep olarak AST, total protein, total lipit, kolesterol, bilirubin ve potasyum düzeylerinin %5-10 artmasına sebep olabilmektedir Turnike,1 dakikadan fazla tutulmamalýıdır. Hastanın yumruğunu sıkıp bırakmasına engel olunmalıdır (potasyum, fosfor, laktat, iyonize kalsiyum artarken pH düşer)

48 Kapiller kan kompozisyonu arteriyel kana yakındır. Glukometreler kapiller kandan ölçüm yaparlar. Glukoz ölçümünde açlıkta fazla fark olmazken, postprandiyal ölçümde %15 kadar bir fark oluşabilir Kan alma yerinin temizliği %70 lik izopropanol veya etil alkol ile yapılmalı.

49 Uygun tüp ve uygun iğne ucu  Kullanımı kolay ve kontaminasyon ihtimali daha az olduğundan vakumlu kan tüpü enjektörlere tercih edilir.  Vakumlu tüpler yaşlandıkça vakum yetersiz kalır ve etkili çekme azalır.

50 KAN TÜPLERİ Klinik KimyaKoagulasyon TüpleriHematoloji Tüpleri Kan Sedimantasyonu Glikoz Tespiti Moleküler Diagnostik Özel Diagnostik Tüpleri

51 Kan alınmaması gereken yerler: Intravenöz kanül olan koldan Yaygın skar dokusu veya hematom olan bölgeden Lenfostaz nedeniyle mastektomi yapılmış taraftan Arteriyovenöz fistül olan koldan Ülsere alandan Tedavi için gerekli olan büyük damarlardan

52 Etiketleme  Herhangi bir örnek alınmadan önce mutlaka hastanın adı ve soyadı doğrulamalıdır.  Örnek kabına hastanın ismi, protokol numarası, örneğin alınma tarih ve zamanı etiketlenmelidir.  Örnek alınmadan önce tek kullanımlık plastik eldiven takılmalı, hasta bilinen bir enfeksiyon hastalığına sahip ise özel önlemler alınmalıdır.

53 Hasta hazırlanması  Hastanın aç olduğu doğrulanmalıdır. (Glikoz ve lipid paneli vb.)  Kan almadan önce 15 dakika dinlendirilmelidir  Kan alım saati uygun mu? dikkat edilmelidir. (OGTT)

54 Venöz kan,serum veya plazma Arteriyel kan Kapiller kan İdrar Feçes BOS Tükrük Aspire edilen sıvılar

55  Antekubital fossadaki medial kübital ven tercih edilir.  Diabetiklerde ve sirkülasyonu zayıf olan kişilerde El sırtındaki veya ayak bileğindeki venlerden sakınılmalıdır.  Alkol kalıntıları hemolize neden olabileceğinden kuruması beklenmelidir.  Temizleme solüsyonu olarak povidone-iodine kullanılmamalıdır Kan Alınacak Bölge

56  Kan almadan önce yumruk yaparak pompalamadan kaçınılmalıdır. (Plazma laktat, fosfat ve potasyum artışına sebep olabilir, kan pH’sı düşmesi iyonize Ca ++ da artışa sebep olur)  Stres durumunda Kortizol ve GH’nun plazma konsantrasyonları artabilir.  Özellikle çocuklarda korku, çabalama ve tutularak fiziki kısıtlama kan glukoz konsantrasyonunda artışa yol açan adrenal uyarıya sebep olabilir. Ayrıca iskelet kası orijinli enzimlerin aktivitelerinde artış meydana getirir.

57 Hemoliz Eritrositlerden salınım sonucu artanlar PotasyumMagnezyum LDH AST T.ProtDemir İ.Fosfor Amonyak Analitik interferans sonucu artanlar T.KolesterolCK Trigliserid CK-MB Analitik interferans sonucu azalanlar BilirubinKaroten Albuminİnsülin

58 Örnek transportu ve saklanması  Uygun koşullarda  Oda sıcaklığı / buz üzerinde  Ağzı kapalı  En kısa-uygun sürede  Travmatize etmeden

59 Tam Kan Sayımı Normal hemoglobin/hematocrit values ( Hillman, Robert S.; Ault, Kenneth A.; Rinder, Henry M. Hematology in Clinical Practice, 4th Edition Copyright ©2005 McGraw-Hill Part I - Red Blood Cell Disorders > Chapter 2 - Clinical Approach to Anemia) Age/SexHb (g/dl)Htc (%) At birth1752 Childhood1236 Adolescence1340 Adult man16 (±2)47 (±6) Adult woman (menstruating) 13 (±2)40 (±6) Adult woman (postmenopausal) 14 (±2)42 (±6) During pregnancy12 (±2)37(±6)

60 Normal lökosit dağılımı;  %50-70 nötrofil  %20-40 lenfosit,  %2-6 monosit,  %2-4 eozinofil,  %0-1 bazofil şekillerindedirler.

61 Sedimantasyon ESH normal değerleri  Erkeklerde=Yaş/2  Kadınlarda=(Yaş+10)/2  1-12 yaş arası çocuklar için=10-20mm/saat  12 yaşından büyük kızlarda 0-20 mm/saat, erkeklerde 0-15 mm/saat

62 KAN GRUBU TAYİNİ Anti-A serumu,anti-B serumu ve,anti-D serumu ile kan hücrelerinin kümelenip kümelenmediği bakılır

63 İdrar Analizi  Stik Testi: Uygulaması kolay, ucuz, etkin ve çabuk sonuç veren bir yöntemdir. Bu yöntemle idrar PH’sı, özgül ağırlığı, glukoz düzeyi, proteini, keton düzeyi, bilurubin, ürobilinojen, nitrit analizleri yapılabilir.  İdrar direk bakısı  Gebelik testi

64 Gaita İncelenmesi Gaitanın parazit ve yağ açısından direk bakısı  Parazit (askaris, oksiyür …)  Steatorhe (koku, görünüm).  Renk (Tipik camcı macunu renkli dışkı safra tıkanıklığına bağlıdır) Açık kırmızı renkl (aşağı kısımlarındaki bir kanama) katran renkli (melena)  Pirinç suyu görünümü (Kolera, bacillus cereus, Clostridium perfiringens, E.colinin VS)

65 Gaitada lökosit bakılması  Dışkıda lökositler; Salmonella, Shigella, Yersinia, İnvaziv E.coli gibi barsak enfeksiyonlarında görülür.  Lökosit araştırması için; dışkı mukuslu ise mukuslu kısımdan değilse sıvı dışkıdan bir miktar alınarak temiz bir lam üzerine bırakılır.  Üzerine aynı miktarda Löeffler’in metilen mavisi damlatılarak üzeri temiz bir lamel ile kapatılır. 2-3 dakika bekletildikten sonra büyütme ile boyalı lökositler aranır.

66 Gaitada gizli kan aranması Sindirim sistemindeki kanama ve kanserlerin tanısında kullanılır. Hazır slide test ile gerçekleştirilir. Reaktif çubuğu ile gaitanın 5 farklı yerinden örnek alınıp reaktif kabına alınıp çalkalanarak iyice karışması sağlanır. Gaitada gizli kan kasetinin numune yuvasına 3-4 damla damlatılarak 3-5 dk. bekletilir. Bant oluşmasına bakılır. Tek Çizgi (Kontrol) ………………………………….. Negatif Sonuç Çift Çizgi (Numune) …………………………………...Pozitif Sonuç Eğer hiç çizgi oluşmamışsa test geçersiz olup tekrarlanmalıdır.

67 Vaginal akıntı örneği incelenmesi Makroskopik görünüm Boyasız mikroskopik inceleme Boyalı mikroskopik inceleme

68 Glukometre ile kan şekeri ölçümü  Bu işlem birinci basamak sağlık kuruluşlarında, parmak ucu kapiller açlık kan şekeri düzeylerine striple bakılarak çok basit bir şekilde gerçekleşmektedir.

69 Boğaz Testleri  Boğaz kültürü alınması ve RADT testi birinci basamakta yapılabilecek basit ve etkin yöntemlerdir.  RADT testinin Spesifitesi %95-98, sevsivitesi % dk’da cevap alınır.  Preparatın incelenmesi;doğrudan alınan sürüntüden yapılan preparatların birisi gram boyama ile boyanır. Egemen bakteri olarak streptokoklar, stafilokoklar görülebilir.

70 BB’da KULLANILAN TARAMA TESTLERİ

71 Tarama Kriterleri  Taraması yapılacak hastalık öncelikle toplum için önemli bir sağlık sorunu olmalıdır.  Bir toplumda en sık görülen, en çok ölüme yol açan, sakat bırakan ve iş gücü kaybına yol açan hastalıklar önemli halk sağlığı sorunu olarak kabul edilir.  Taraması yapılacak hastalığın tanısı için latent veya erken semptomatik bir dönemi olmalıdır. Semptomlar gelişmeden önce verilen tedavi, geliştikten sonra verilen tedaviden daha yararlı sonuçlar sağlayabilmelidir.  Hastalık tedavi edilmezse ağır hasar oluşturmalıdır.  Taranacak hastalığın doğal seyri iyice bilinmelidir.  Taraması yapılacak hastalık için, etik, güvenli, uygun ve pratik test ve muayene yöntemleri olmalı ve bunlar toplum tarafından kabul edilmelidir.  Taramada kullanılacak tanı yöntemlerinin validitesi (geçerliliği) ve sensitivitesi (hassasiyeti) mümkün olduğunca yüksek olmalıdır.  Taraması yapılacak hastalığın uygun ve etkili bir tedavi yöntemi olmalıdır.  Taramanın maliyeti düşük, yararı yüksek olmalıdır.  Toplumda yeni vaka bulma işi sürekli olmalıdır.

72 WHO tarafından kabul edilen ve Wilson-Jungner tarafından geliştirilen kriterler:  Neonatal dönemde tanısı konulmamış hastalığın ciddi morbidite ve mortaliteye neden olması  Zamanında yapılmış ciddi müdahalenin mortalite, morbidite ve eşlik eden bozukluklarda önemli bir azalmaya neden olması  Hastalığın prevalansının rölatif olarak yüksek (1/ ’den büyük) olması  Düşük maliyetli, sensitivitesi ve spesifitesi uygun bir testin olması  Numune alma işleminin basit olması, örneklerin transportunun kolay olması

73 TARAMA KARARI Taranacak hastalığın  Mortalite ve morbiditesi yüksek  Prevalansı yüksek  Erken tanısı mümkün  Etkin tedavisi olmalı Tarama testinin  Sensitivitesi ve spesifitesi yüksek  Düşük riskli ve kabul edilebilir  Maliyet etkin olmalı Aile Hekimliği 1. Aşama Eğitimi73 Diabeti tarayalım mı? Hipertansiyonu tarayalım mı? Fenilketonüriyi tarayalım mı?

74 TARAMA TESTİ UYGULAMA ZAMANI 74 Biyolojik başlangıç noktası Erken tanının mümkün olduğu nokta Klinik belirtilerin çıktığı nokta SONUÇ iyileşme ya da ölüm

75 Aile Hekimliği 1. Aşama Eğitimi75 4 yıl Başlangıç BelirtilerÖLÜM 2 yıl BaşlangıçBelirtilerÖLÜM 1 yıl6 ay Agresif bir kanser türü Aynı kanserin daha az agresif bir türü Yılda bir yapılan tarama testi

76 İdeal tarama programının özellikleri 1- Hastalığın özelliği  Toplum sağlığına önemli bir etkisi olmalı  Asemptomatik dönemde saptanması mümkün olmalı  Asemptomatik dönemde tedaviyle iyileşebilmeli 2- Testin özelliği  Asemptomatik dönemde hastalığın saptanmasında yeterli duyarlılığı olmalı  Yalancı pozitif sonuçları en aza indirecek özgüllüğü olmalı 3- Taranan popülasyonun özelliği  Hastalığın sıklığı, taramayı haklı çıkaracak kadar yüksek düzeyde olmalı  Yeterli tıbbi bakıma ulaşılabilir olmalı  Hastalar önerilecek ileri tetkik ve tedaviye razı olabilmeli

77 EVLİLİK ÖNCESİ TARAMA TESTLERİ İl Sağlık Müdürlüğü Bulaşıcı Hastalıklar Şubesi ve AÇSAP Şubesi ile Hemoglobinopati Tanı - Tarama Merkezi Halk Sağlığı Lab. işbirliği ile yürütülmektedir. hemogram, anti-HIV, HBsAg, VDRL, HPLC ile hemoglobin elektroforezi; +PA Akc gr, kan grubu hemogram, anti-HIV, HBsAg, VDRL Erkekte hemoglobinopati tespitinde veya tek başvurularda HPLC ile hemoglobin elektroforezi +PA Akc gr, kan grubu

78 PRENATAL TARAMA TESTLERİ  hf kan testleri ve/veya ultrason (1. trimestr)  hf kan testleri (2. trimestr)  trimestr = “birleşik test”  pozitif çıkan hastalara diagnostik testler (koryonik villus örneklemesi veya amniosentez) yapılır.

79 Birinci Trimester Testleri İKİLİ TEST: hf kan testleri ve/veya ultrason, fetal anomalilerin yaklaşık yüzde 50'sini tanımak mümkündür. Kanda iki proteine bakılır (ikili test). serbest beta hCG PAPP-A (Pregnancy Associated Plasma Protein-A) isimli proteinlerdir.

80 ÜÇLÜ TEST Down sendromu (Beta HCG artar, AFP azalır, E3 azalır) Canlı doğumların 1/800’ünde görülür. Risk, anne yaşıyla birlikte artar; 35 yaşında 1/385 ve 40 yaşında 1/105. Trizomi 18 (Edwards Send.): (Beta HCG azalır, AFP azalır, E3 azalır) Genellikle olarak bebekler anne karnında veya doğumdan hemen sonra ölür. Nöral tüp defekti (NTD) (AFP artar) Canlı doğumların 2.5/1000 görülür. (Ölümcül anöploidi – Asemptomatik spina bifida) DÖRTLÜ TEST + Dimerik inhibin-A

81 TOPUK KANI hipotroidi, fenilketonüri biyotinidaz eksikliği taraması 1994 yılında ulusal tarama programına dönüştürülmüştür.

82

83

84

85 Topuk Kanı alma zamanı: İdeal olarak doğumdan sonraki 3.-5’inci günler arası alınmalıdır. Fenilketonüri taraması için bebeğin en az 24 saat beslenmiş olması gerekir. Yeterince beslenmeden kan örneği alınmışsa, ilk hafta yeni kan örneği alınmalıdır Bebek gönderilmeden önce hiç beslenmemiş bile olsa mutlaka tarama için topuk kanı örneği alınması ve örnek alındığının hastaneden verilen çıkış özetinde belirtilmesi gerekmektedir.

86 Hastaneler, kendi kurumlarında doğan ve topuk kanı ilk 24 saatten önce alınan bebeklerin ikinci topuk kanlarının alımını sağlamak üzere aileleri birinci basamak sağlık kuruluşlarına (sağlık ocağı, aile hekimi veya aile sağlığı merkezleri, AÇSAP merkezleri ile toplum sağlığı merkezleri) gitmelerini sağlamak ile yükümlülerdir. Birinci basamak sağlık kuruluşları da bölgelerinde bulunan veya kendilerine kayıtlı olan yeni doğmuş bebekleri izlemek ve topuk kanlarının uygun koşullarda alınıp alınmadığını sorgulamak, alınmadıysa topuk kanını alarak İl Sağlık Müdürlüklerine göndermekle yükümlüdürler.

87 Aşağıda belirtilen durumlar söz konusu olduğunda mutlaka 2. kan örneği alınmalıdır (ilk kan örneği olarak); Hastanelerde doğan ve topuk kanı ilk 24 saatten önce alınan bebeklerden ikinci kan örneği mutlaka doğumu takip eden günler arası, İntravenöz mayi ile tedavi edilen yenidoğanlarda ağızdan beslenmeye başladıktan 24 saat sonra, Prematüre bebeklerde doğumu takip eden günlerde, Antibiyotik tedavisindeki bebeklerden, ilaç kesildikten en az 48 saat sonra. Kan değişimi yapıldıysa beslenmeyi takiben saat sonra.

88 Klinik olarak hipotiroidi şüphesi uyandıran (örneğin uzamış sarılığı olan) bebeklerde de konjenital hipotiroidi taramasının klinik şüphenin önüne geçemeyeceği unutulmamalı ve bu bebeklerde tarama yapılmış olsun veya olmasın mutlaka koldan kan alınarak serum T4 ve TSH düzeyleri ölçülmelidir..

89 Topuk Kan Örneği Filtre kâğıdının doldurulması Çoğul bebeklerde (ikiz, üçüz vb) kaçıncı bebek olduğu yazılmalıdır. Elle, okunaklı olarak ve tükenmez kalem ile doldurulmalıdır. Anneye ait TC Kimlik Numarası zorunludur. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmayan annelerin TC Kimlik Numarası olamayacağından yerine bebeğin babasının kimlik bilgileri yazılmalı ve bu durum belirtilmelidir. Her iki ebeveyni de TC vatandaşı olmayan bebeklerin filtre kâğıdı üzerine Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğünün belirteceği kodlama sistemi ile giriş yapılmalıdır. Filtre kâğıdının arkasında yer alan Ebeveyn Rıza Beyanı bölümü de mutlaka kanı alınan veya alınamayan her bebek için doldurularak ailelere imzalatılmalıdır

90 Kan alma bölgesi Topuğun plantar (taban) yüzlerinin medial (iç) veya lateral (dış) kısımları kullanılmalıdır.

91 Kan alma işlemi Kan akışını arttırmak için, kan alınan bölge ılık bir havlu veya avuç içi ile ısıtılabilir, bebeğin bacağı kalp seviyesinin altında tutulabilir. Kan almadan önce deri % 70’lik isopropil alkol ile temizlenmeli, daha sonra kuruması beklenmeli veya steril bir gazlı bez ile kurulanmalıdır. İlk kan damlası silinmelidir. Daha sonra, Guthrie kâğıdının tek yüzüne ve işaretli alanın tamamını kaplayacak şekilde kan örneği alınmalıdır. Kan alma kâğıdının her iki yüzünden de eşit büyüklükte kan lekesi izlenecek şekilde kan örneği alınmalıdır. Bu şekilde her dört işaretli alan doldurulmalıdır.

92 Kan alımı sırasında, kan alma kâğıdı bastırılmamalıdır. Kanın hemoliz olmaması veya doku sıvısıyla dilüe olmaması (seyrelmemesi) için topuk sağılmamalı veya aşırı derecede sıkılmamalıdır. Kan alındıktan sonra yapılacaklar: Kan alındıktan sonra, Guthrie kâğıdı üzerindeki kan damlalarına dokunulmamalı, birbirleri ya da ıslak yüzeylerle temas ettirilmemeli ve kan diğer yerlere bulaştırılmamalıdır.

93 Kan alındıktan sonra kuruması için düz bir zemin üzerinde oda sıcaklığında (18-22 °C) 2-3 saat bekletilmelidir. Bu esnada kan damlasının doğrudan ısı ve ışık ile teması engellenmelidir. Örnek kuruduktan sonra nem almayacak şekilde zarf içine konularak il müdürlüğüne ulaştırılana kadar kurumdaki bir buzdolabında kutu içinde bekletilmelidir. Bekletilme işlemi için aşı dolabı dışında bir buzdolabı kullanılmalıdır. Zorunlu hallerde aşı dolabı kullanılabilir, aşı soğuk zincirinin kırılmaması için aşı dolabının kapağı bu amaçla günde bir kez açılmalıdır.

94 Neonatal tarama programında kan örneği toplama ve gönderilmesi İldeki tüm sağlık birimlerinden toplanacak kan örnekleri İl Sağlık Müdürlüğü AÇSAP Şubesi’nde toplanacaktır. Nakil sırasında soğuk zincir uygulamasına gerek yoktur. İller, nakledilecek örnekleri bağlı bulunduğu Refik Saydam Hıfzıssıhha Tarama Merkezlerine haftanın belirlenen günlerinde göndereceklerdir. Tarama laboratuarına gelen kanlar öncelikle kontrol edildikten sonra çalışmaya izin vermeyecek şekilde uygunsuz alınmış kanlar ayrılmakta ve bunlar çalışmaya alınmamaktadır. TSH ve fenilalanin analiz sonuçları web üzerinden ilgili sağlık kuruluşlarına iletilmektedir.

95 DİĞER ….  Portör muayenesi Bogaz kültürü Burun kültürü Gaita mikroskobisi/kültürü  Tek Hekim İşe Giriş Raporu

96 İZLEM

97 Tedaviye bağlı Retikülositoz DEA’de 5-10 gün, MBA’de 2-3. günlerde olur, 5-8. günlerde maksimum düzey (3-5. günlerde olur ve günlerde pik yapar.) Hb düzeyi 1-2 ayda normale döner Demir depoları 6-9 ayda dolar

98 CRP erken yükselip erken düşer (gün/saat), Sedimantasyon daha geç yükselir ve düşer (haftalar) HbA1c : 3 ay aralarla takip GGK yılda bir Lipid profiline 2 aydan erken yapılması uygun değil (tedavi takibinde).

99 INR takibi ayda 1-2 (Varfarin kullanımı) İdeali INR=2-3 olması

100 KAYNAKLAR Öngel K, Türker Y. Birinci basamakta laboratuar kullanımı. Aile Hekimliği Dergisi. 2008; 2: Birinci Basamak Sağlık Kuruluşlarında Yapılabilecek Laboratuvar Ve Radyolojik Görüntüleme İşlemleri.2007 yılı Tedavi yardımına ilişkin uygulama Tebliği tarihli mükerrer Resmi gazete. EK 8/A. VE DİĞERLERİ ….

101

102


"Birinci Basamakta Laboratuvar Kullanımı Doç. Dr. Dilek TOPRAK ŞİŞLİ ETFAL EAH AİLE HEKİMLİĞİ KLİNİĞİ." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları