Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

CÜMLE TÜRLER İ VE CÜMLEN İ N Ö Ğ ELER İ. CÜMLE TÜRLER İ Yüklemlerine Göre Cümleler Ö ğ e Dizili ş lerine Göre Cümleler Anlamlarına Göre Cümleler Yapılarına.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "CÜMLE TÜRLER İ VE CÜMLEN İ N Ö Ğ ELER İ. CÜMLE TÜRLER İ Yüklemlerine Göre Cümleler Ö ğ e Dizili ş lerine Göre Cümleler Anlamlarına Göre Cümleler Yapılarına."— Sunum transkripti:

1 CÜMLE TÜRLER İ VE CÜMLEN İ N Ö Ğ ELER İ

2 CÜMLE TÜRLER İ Yüklemlerine Göre Cümleler Ö ğ e Dizili ş lerine Göre Cümleler Anlamlarına Göre Cümleler Yapılarına Göre Cümleler

3 YÜKLEMLER İ NE GÖRE CÜMLELER Fiil Cümlesi : Yüklem durumunda bulunan söz, çekimlenmi ş bir fiilse, cümle fiil cümlesidir. Örnek: “So ğ uk günler artık geride kaldı.” cümlesinde “kaldı” yüklemdir. Bu yüklem “kalmak” fiilinin bilinen geçmi ş zamanda çekimlenmesiyle olu ş tu ğ undan, cümle, yüklemine göre fiil cümlesi olur. Örnek: “So ğ uk günler artık geride kaldı.” cümlesinde “kaldı” yüklemdir. Bu yüklem “kalmak” fiilinin bilinen geçmi ş zamanda çekimlenmesiyle olu ş tu ğ undan, cümle, yüklemine göre fiil cümlesi olur.

4 İ sim Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil dı ş ında (isim, fiilimsi vb.) olan cümlelerdir. Örnek: “Bu roman, yazarın okudu ğ um ilk kitabıydı.” cümlesinde yüklem “kitabıydı” sözü üzerine kuruludur ve “kitap” ismi “idi” ekfiilini alarak yüklem olmu ş tur. Elbette yüklem bu cümlede “yazarın okudu ğ um ilk kitabıydı” ş eklinde bir isim ve sıfat tamlamasından olu ş an söz öbe ğ idir. Örnek: “Bu roman, yazarın okudu ğ um ilk kitabıydı.” cümlesinde yüklem “kitabıydı” sözü üzerine kuruludur ve “kitap” ismi “idi” ekfiilini alarak yüklem olmu ş tur. Elbette yüklem bu cümlede “yazarın okudu ğ um ilk kitabıydı” ş eklinde bir isim ve sıfat tamlamasından olu ş an söz öbe ğ idir.

5 Ö Ğ E D İ Z İ L İŞİ NE GÖRE CÜMLELER Kurallı Cümle: Yüklemi sonda bulunan, yani ö ğ elerin Türkçe’ nin kurallarına göre sıralandı ğ ı cümlelerdir. Örnek: “Buralarda eskiden çok güzel evler vardı.” cümlesinde “vardı” yüklemi sonda bulundu ğ u için cümle kurallıdır. Örnek: “Buralarda eskiden çok güzel evler vardı.” cümlesinde “vardı” yüklemi sonda bulundu ğ u için cümle kurallıdır.

6 Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelerdir. Örnek: “Bu kitabı iki yıl önce okumu ş tum ben.”cümlesinde yüklem “okumu ş tum” ö ğ esidir. Ondan sonra “ben” öznesi geldi ğ inden yüklem sonda de ğ ildir. Öyleyse cümle devriktir.

7 Eksiltili Cümle: Yüklemi bulunmayan cümlelerdir. Yargının ne oldu ğ u okuyucunun yorumuna bırakılır. Örnek: “Kar ş ımızda geni ş ve yemye ş il bir ova… Onun tam ortasında küçük ama çok güzel bir göl…” cümlelerinde yüklem yoktur. Üç noktalar yüklemin eksik oldu ğ unu gösterir. Ancak biz cümlede “vardı, görünüyordu, bulunuyordu” gibi bir yargının verilmek istendi ğ ini anlıyoruz. Öyleyse bu cümleler eksiltili cümlelerdir. Örnek: “Kar ş ımızda geni ş ve yemye ş il bir ova… Onun tam ortasında küçük ama çok güzel bir göl…” cümlelerinde yüklem yoktur. Üç noktalar yüklemin eksik oldu ğ unu gösterir. Ancak biz cümlede “vardı, görünüyordu, bulunuyordu” gibi bir yargının verilmek istendi ğ ini anlıyoruz. Öyleyse bu cümleler eksiltili cümlelerdir.

8 ANLAMINA GÖRE CÜMLELER Haber Cümlesi : Bir yargıyı olumlu ya da olumsuz biçimde aktaran cümlelerdir. Bir eylemin yapıldı ğ ını, yapılabilece ğ ini, bir varlı ğ ın bulundu ğ unu ifade eden cümleler olumlu, tersini ifade edenler olumsuzdur. Olumlu cümlelerde mantıkça istenen bir durumun bulunması gerekir. Olumlu: geldi, ko ş malı, var, paralı, güzel Olumlu: geldi, ko ş malı, var, paralı, güzel Olumsuz: gelmedi, ko ş mamalı, parasız, güzel de ğ il Olumsuz: gelmedi, ko ş mamalı, parasız, güzel de ğ il

9 Soru Cümlesi: Cevap almak amacıyla hazırlanan cümlelerdir. Bunlar de ğ i ş ik soru sözcükleriyle sa ğ lanır. Örnek: “Siz de bizimle gelir misiniz?” Örnek: “Siz de bizimle gelir misiniz?” “Sana bu ceketi kim almı ş tı?” “Sana bu ceketi kim almı ş tı?” “Ne zaman bizi ziyaret edeceksiniz?” cümleleri birer soru cümlesidir. “Ne zaman bizi ziyaret edeceksiniz?” cümleleri birer soru cümlesidir.

10 Ünlem Cümlesi : Yargıyı bir duygu aktararak ortaya koyan cümlelerdir. Ço ğ u zaman kızgınlık, sevinme, alınma, heyecan gibi bir duygu aktarır ya da seslenme bildirir. Örnek: “Ne güzel bir kitap bu!” Örnek: “Ne güzel bir kitap bu!” Örnek: “Hey, bana baksana sen!”cümleleri ünlem cümlesidir. Örnek: “Hey, bana baksana sen!”cümleleri ünlem cümlesidir.

11 YAPILARINA GÖRE CÜMLELER Temel Cümle: Bir cümlenin yüklemi temel cümledir. Cümlenin bildirmek istedi ğ i asıl yargı da bu cümleyle verilir. Di ğ er ö ğ eler temel cümleyi açıklayan tamamlayıcı ö ğ elerdir. Örnek: “Ak ş ama gelece ğ im.” cümlesinde “gelece ğ im” yüklemi temel ö ğ e, “ak ş ama” sözü de onun tamamlayıcı ö ğ esidir. Örnek: “Ak ş ama gelece ğ im.” cümlesinde “gelece ğ im” yüklemi temel ö ğ e, “ak ş ama” sözü de onun tamamlayıcı ö ğ esidir.

12 Yan Cümle: Tam bir yargı bildirmeyen, temel cümlenin bir ö ğ esi durumunda bulunan ve kendi içinde de ğ i ş ik tamamlayıcı ö ğ eler de alabilen söz öbe ğ idir. Yan cümleler iki ş ekilde yapılabilir: Fiilimsilerle ve çekimli fiillerle. Fiilimsilerle yapılanlar: Cümle içinde temel cümlenin bir ö ğ esi olan ya da bir ö ğ enin tamamlayıcısı olan fiilimsiler yan cümlecik yapar. Örnek: “Ö ğ retmen sınıfa girince herkes aya ğ a kalktı.”cümlesinde “aya ğ a kalktı” yüklemdir.

13 Çekimli Fiillerle yapılanlar : Fiilin yüklem olabilmesi için çekimli olması gerekti ğ ini söylemi ş tik. Ancak her çekimli fiil yüklem olmaz, bazen cümlenin tamamlayıcı ö ğ esi olur. İş te bu durumda, yani çekimli bir fiilin bir ö ğ e oldu ğ u durumda, bu fiil yan cümlecik olur. Örnek: “O da gelirse gideriz.”cümlesinde “gideriz” yüklemdir; “O da gelirse” zarf tümlecidir. Bu tümleci olu ş turan “gelirse” sözü “gelmek” fiilinin geni ş zamanının ş artıyla çekimlenmi ş tir. Görüldü ğ ü gibi çekimli bir fiil temel cümlenin ö ğ esi durumundadır ve yan cümlecik olu ş turmu ş tur. “O da gelirse gideriz.”cümlesinde “gideriz” yüklemdir; “O da gelirse” zarf tümlecidir. Bu tümleci olu ş turan “gelirse” sözü “gelmek” fiilinin geni ş zamanının ş artıyla çekimlenmi ş tir. Görüldü ğ ü gibi çekimli bir fiil temel cümlenin ö ğ esi durumundadır ve yan cümlecik olu ş turmu ş tur.

14 Basit Cümle : İ çinde yan cümlecik bulunmayan cümlelerdir. Bu cümleler tek bir yargı bildirir. Örnek: “Bu sıcakta evde oturulur mu?” cümlesi basit bir cümledir. Çünkü “oturulur mu” yükleminden ba ş ka yargı bildiren ö ğ e yoktur. Yan cümlecik kullanılmayan bir cümle basit demektir. Örnek: “Bu sıcakta evde oturulur mu?” cümlesi basit bir cümledir. Çünkü “oturulur mu” yükleminden ba ş ka yargı bildiren ö ğ e yoktur. Yan cümlecik kullanılmayan bir cümle basit demektir. Örnek: “Bahçenin ana kapısından, üstü ba ş ı peri ş an, zavallı bir adam, elinde eski, yırtık bir torbayla içeriye girdi.” cümlesi uzun bir cümledir. Ancak tek bir yargı bildirdi ğ inden, yani içinde yan cümlecik bulunmadı ğ ından basittir. Örnek: “Bahçenin ana kapısından, üstü ba ş ı peri ş an, zavallı bir adam, elinde eski, yırtık bir torbayla içeriye girdi.” cümlesi uzun bir cümledir. Ancak tek bir yargı bildirdi ğ inden, yani içinde yan cümlecik bulunmadı ğ ından basittir.

15 Bile ş ik Cümle: Tek bir yüklemi olan ve içinde yan cümlecik bulunan cümlelerdir. Yan cümlenin özelli ğ ine ve yükleme ba ğ lanı ş ına göre de ğ i ş ik gruplara ayrılır. a. Giri ş ik Cümle: Yan cümleci ğ in fiilimsi oldu ğ u cümlelerdir. a. Giri ş ik Cümle: Yan cümleci ğ in fiilimsi oldu ğ u cümlelerdir. Örnek: “Kimsenin kalbini kırmadan görevini yaptı.” cümlesinde “yaptı” yüklem, “kimsenin kalbini kırmadan” zarf tümlecidir. “Kırmadan” fiilimsi oldu ğ undan yan cümleciktir. Örnek: “Kimsenin kalbini kırmadan görevini yaptı.” cümlesinde “yaptı” yüklem, “kimsenin kalbini kırmadan” zarf tümlecidir. “Kırmadan” fiilimsi oldu ğ undan yan cümleciktir.

16 b. Ş art Cümlesi: Temel cümleye ş art ko ş an bir yan cümlecikten olu ş an cümlelerdir. Yan cümle daima -se, -sa ş art kipiyle çekimlenir. Örnek: “Bir ki ş i daha olursa kadroyu tamamlıyoruz.” cümlesinde “tamamlıyoruz” yüklemdir. “Bir ki ş i daha olursa ” ö ğ esi ise ş art bildiren yan cümleciktir. Örnek: “Bir ki ş i daha olursa kadroyu tamamlıyoruz.” cümlesinde “tamamlıyoruz” yüklemdir. “Bir ki ş i daha olursa ” ö ğ esi ise ş art bildiren yan cümleciktir. Ş art anlamı veren her cümle yapıca ş art cümlesi de ğ ildir. Ş art anlamı veren her cümle yapıca ş art cümlesi de ğ ildir. Örnek: “Yarın gelmek üzere ş imdi da ğ ılabilirsiniz.” cümlesinde ş art anlamı olmasına ra ğ men cümle yapısına göre ş art cümlesi de ğ ildir. “Gelmek” sözü fiilimsi oldu ğ undan cümle giri ş ik bile ş ik cümledir. Örnek: “Yarın gelmek üzere ş imdi da ğ ılabilirsiniz.” cümlesinde ş art anlamı olmasına ra ğ men cümle yapısına göre ş art cümlesi de ğ ildir. “Gelmek” sözü fiilimsi oldu ğ undan cümle giri ş ik bile ş ik cümledir.

17 c. İ lgi Cümlesi : Çekimlenmi ş bir fiilden olu ş an yan cümleci ğ in, temel cümleye “ki” ba ğ lacıyla ba ğ landı ğ ı cümlelerdir. Temel cümle ço ğ u zaman “ki” den önceki ö ğ edir. Örnek: “Anladım ki o da beni seviyormu ş.” cümlesinde “anladım” yüklemdir. “Neyi anladım?” diye sorarsak “o da beni seviyormu ş ” sözü gelir; bu nesnedir. Aslında bir cümle olabilen söz öbe ğ i nesne görevinde kullanıldı ğ ı için yan cümlecik olu ş turmu ş tur. Yükleme “ki” ba ğ lacıyla ba ğ landı ğ ı için cümle ilgi bile ş ik cümlesidir.

18 d. İ ç İ çe Bile ş ik Cümle: Cümle içinde bulunan ba ş ka bir cümlenin yüklemin bir ö ğ esi durumunda bulundu ğ u ya da bir ö ğ enin tamamlayıcısı oldu ğ u cümlelerdir. Örnek: “ İ çeriye girerken duydu ğ um, dı ş arıda bekle, sözü beni korkuttu.” cümlesinde “korkuttu” yüklemdir. “Korkutan ne?” sorusuna “dı ş arıda bekle, sözü” cevap veriyor. Özne olan bu ö ğ enin içinde bulunan “dı ş arıda bekle” söz öbe ğ i aslında bir cümle olabilir; çünkü “bekle”, çekimlenmi ş bir fiildir. Cümle olabilecekken temel cümlenin ö ğ esi durumunda bulunan bu ö ğ e, bir yan cümleciktir. Örnek: “ İ çeriye girerken duydu ğ um, dı ş arıda bekle, sözü beni korkuttu.” cümlesinde “korkuttu” yüklemdir. “Korkutan ne?” sorusuna “dı ş arıda bekle, sözü” cevap veriyor. Özne olan bu ö ğ enin içinde bulunan “dı ş arıda bekle” söz öbe ğ i aslında bir cümle olabilir; çünkü “bekle”, çekimlenmi ş bir fiildir. Cümle olabilecekken temel cümlenin ö ğ esi durumunda bulunan bu ö ğ e, bir yan cümleciktir.

19 Sıralı - Ba ğ lı Cümle: En az iki yüklemi bulunan cümlelerdir. Örnek: “Kalktı, gitti.” cümlesinde “kalktı” ve “gitti” yüklemleri birbirinin ö ğ esi durumunda bulunmayan ayrı yüklemlerdir ve sıralı cümle olu ş turmu ş lardır. Örnek: “Kalktı, gitti.” cümlesinde “kalktı” ve “gitti” yüklemleri birbirinin ö ğ esi durumunda bulunmayan ayrı yüklemlerdir ve sıralı cümle olu ş turmu ş lardır. E ğ er yüklemler birbirlerine bir ba ğ laçla ba ğ lanmı ş larsa buna ba ğ lı cümle denir. E ğ er yüklemler birbirlerine bir ba ğ laçla ba ğ lanmı ş larsa buna ba ğ lı cümle denir. Örnek: “Seni ça ğ ırdım, çünkü sana bir haberim var.” Örnek: “Seni ça ğ ırdım, çünkü sana bir haberim var.”

20 CÜMLEN İ N Ö Ğ ELER İ YüklemÖzneNesne Dolaylı Tümleç Zarf Tümleci

21 Yüklem İş, kılı ş, olu ş, hareket, durum bildiren; haber veren; cümleyi bir yargıya ba ğ layan çekimli ö ğ edir. Cümlenin temel ö ğ esidir. Cümle yargı bildiren bir söz; yüklem de yargıyı üstlenen ö ğ e oldu ğ una göre yüklemsiz bir cümle olamaz. Yüklem, tek kelimeden de olu ş abilir bir kelime grubundan da. Cümle olu ş turmaya yeterli olan tek ö ğ e yüklemdir. Di ğ er unsurlar, yüklemin anlamını desteklemek üzere cümlede bulunur

22 Özne Yüklemde bildirilen i ş i, olu ş u, hareketi, durumu, kılı ş ı yerine getiren; hakkında bilgi ve haber verilen ö ğ edir. Yani yapanı veya olanı kar ş ılayan unsurdur. Özne, yükleme sorulan “ne?, kim?” sorularının cevabıdır.

23 Gerçek Özne: i ş i yapan ya da i ş ten etkilenen öznedir. Sözde Özne: i ş e etki etmeyen öznedir. Yüklem “n ve l” eklerini alır.

24 Nesne Yüklemde bildirilen ve öznenin yaptı ğ ı i ş ten do ğ rudan etkilenen ö ğ e nesnedir. Belirtili ve belirtisiz olmak üzere ikiye ayrılır. Belirtme hâl eki alanlara (i hali) belirtili; yalın hâlde olanlara da belirtisiz nesne denir. Belirtisiz nesneyi bulmak için; Ne? Belirtili nesneyi bulmak için Kimi? Neyi? Soruları yükleme sorulur. Belirtisiz nesneyi bulmak için; Ne? Belirtili nesneyi bulmak için Kimi? Neyi? Soruları yükleme sorulur. Her gün gazete okuyorum. Her gün gazete okuyorum. Gazeteyi her gün okuyorum. Gazeteyi her gün okuyorum.

25 Dolaylı Tümleç “-e, -de, -den” eklerini alarak cümlenin, dolayısıyla yüklemin anlamını, “fiilin, çıkma (uzakla ş ma), bulunma ve yönelme (yakla ş ma) bakımlarından ilgili oldu ğ u yer” yönünden tamamlayan ö ğ edir. Yer tamlayıcısı da denir. Dolaylı tümleç, yükleme sorulan “nereye?, nerede?, nereden?, kime?, kimde?, kimden?, neye?, nede?, neden?” sorularının cevabıdır.

26 Zarf Tümleci Yüklemin anlamını zaman, durum, yön, miktar, tarz, vasıta, ş art, sebep, birliktelik yönlerinden tamamlayan kelimeler ve kelime gruplarıdır. Edat tümleci (edatlı tümleç) olarak adlandırılan tümleçler de birer zarf tümlecidir. Zarf tümlecini bulmak için yükleme “nasıl?, ne zaman?, ne kadar?, nereye?” ve “kiminle?, neyle?, niçin?, neden?, niye?” soruları sorulur.

27 Cümle Dı ş ı Unsurlar Cümlenin kurulu ş una katılmayan, yani öge olmayan ve dolaylı olarak cümlenin anlamına yardımcı olan unsurlardır. Ba ğ laçlar, ünlemler, ünlem grupları, hitaplar, ara sözler cümle kurulu ş unun dı ş ında kalan unsurlardır.


"CÜMLE TÜRLER İ VE CÜMLEN İ N Ö Ğ ELER İ. CÜMLE TÜRLER İ Yüklemlerine Göre Cümleler Ö ğ e Dizili ş lerine Göre Cümleler Anlamlarına Göre Cümleler Yapılarına." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları