Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Hazırlayan SES BİLGİSİ Prof. Dr. Muhsin Macit Okt. Olcay Saltık.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Hazırlayan SES BİLGİSİ Prof. Dr. Muhsin Macit Okt. Olcay Saltık."— Sunum transkripti:

1 Hazırlayan SES BİLGİSİ Prof. Dr. Muhsin Macit Okt. Olcay Saltık

2 TÜRK ALFABESİ VE YAZIM SİSTEMİNE GENEL BİR BAKIŞ Bir dildeki ses ya da ses birimlerini gösteren harflerden oluşan dizgeye alfabe denir. Yazı ise sözün harfler aracılığıyla kaydedilmesidir. Bir dilin genellikle yasalarla kabul edil­miş ölçünlü alfabesinden başka, özellikle dil bilimcilerce, sözlük hazırlanması, dil öğretimi vb. amaçlarla o dilin ses sistemine özgü özel sesleri­ni göstermek üzere çevriyazı alfabesi adı verilen alfabeler de kullanılır. Türk alfabesi, ses birim-yazı birim karşılıklığı ilkesini esas alır. Ses birimler (= ünlüler ve ünsüzler) kısaca, iki sözcüğü ayırt eden en küçük birim; yazı birim (= harfler) ise yazım sistemindeki en küçük birimdir. Türk alfabesinde yer alan harf­lerin her biri genel olarak tek ses değerini gösterir. Ses Bilgisi

3 SESLER VE KONUŞMA SESLERİNİN OLUŞUMU Konuşmaya yarayan seslere konuşma sesleri adını veriyoruz. Konuşma sesleri­nin üretimini ve algılanmasını şu üç aşamada değerlendirebiliriz: Söyleyiş ses bilgisi Akustik ses bilgisi Üretim, iletim, algılama ve de­ğerlendirme Ses Bilgisi

4 TÜRKÇE SES BİLGİSİNE GİRİŞ Bir dilin en küçük yapı taşı sestir. Her dilin kendine özgü bir ses dizimi vardır. Ses bilgisi, bir dilin seslerini oluşmaları, boğumlanma özellikleri, kelimelerdeki sıralanışları, yüklendikleri görevler ve uğradıkları türlü değişmeler açısından ince­ leyen gramer dalıdır. Ses sisteminin temel birimlerini ses, ses bi­rim ve alt ses birim olmak üzere üç kategoriye ayırabiliriz: Ses, fiziksel bir olgu, işit­me organının algıladığı titreşimler olarak çok genel bir anlam taşır. Ses birim, söz­cükleri oluşturan, anlam ayırt edici konuşma sesidir. Alt ses birim, ses birimin, birbirleri arasında anlam ayırt edici özelliği olmayan, ancak tamamlayıcı dağılım adı verilen belirli çevrelerde bulunabilen üyeleridir. Ses Bilgisi

5 TÜRKÇENİN ÜNLÜLERİ Düz Yuvarlak GenişDarGenişDar Art a /a ı /l o /o u /u Ön e /e i/â ö /ö ü /u e/e Ses Bilgisi

6 TÜRKÇENİN ÜNSÜZLERİ ÖtümlüÖtümsüz SürekliSüreksizSürekliSüreksiz AkıcıSızıcıPatlayıcıSızıcıPatlayıcı Çift-dudak m, (v) - b - P Diş-dudak -v-f- Diş nzdst Diş-damak - icşç Ön damak l, r, yğ2ğ2 g-k Art damak 1 I1I1 g- k Gırtlak h Yarı ünlü y Çarpmalı r Ses Bilgisi

7 TÜRKÇENİN HECE TÜRLERİ V (ünlü) o, a CV (ünsüz + ünlü) bu; bu/nu, sa/rı VC (ünlü + ünsüz) al, ol CVC (ünsüz + ünlü + ünsüz) bil, bul; top/tan VCC (ünlü + ünsüz + ünsüz) alt, üst CVCC (ünsüz + ünlü + ünsüz + ünsüz) kalk, Türk Ses Bilgisi

8 TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ Türkçe kökenli sözlerde istisnai birkaç sözcüğün dışında, artlık-önlük uyumu vardır. Birinci heceden sonra o/ö ünlüleri bulunan sözcükler yabancı kökenli­dir. Türkçe kökenli sözlerde istisnai birkaç sözcüğün dışında, dudak uyu­mu vardır. Türkçe kökenli sözlerde istisnai birkaç sözcüğün dışında birincil uzun ünlü bulunmaz. Aynı hecede ya da farklı hecelerde iki ünlü yan yana gelemez. ikiz ve üçüz ünlü yoktur. Ünlü-ünsüz uyumu vardır. Türkçede iki ünsüz hatta üç ünsüz yan yana gelebilir. Sözcük kökünde ya da hece sonunda yan yana üç ünsüz bulunmaz. Ses Bilgisi

9 TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ Yazılışta söz başında iki ünsüz bulunan sözcükler yabancı kökenlidir. /y, ş, s, n/ kaynaştırma harfleri değildir. Sözcük ya da hece sonunda belirli ünsüz çiftleri bulunabilir. Söz başında /c, f, ğ, h, j, l, m, n, n, p, r, ş, v, z/ ünsüzleri bulunmaz. Sözcük sonunda /b, c, d, g, g/ ünsüzleri bulunmaz. Sözcük kökünde ikiz ünsüz/uzun ünsüz yoktur. Ünsüz uyumu vardır. Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan /c, f, ğ, h, v/ ikincil ünsüzlerdir. Türkçe kökenli sözlerde /j/ bulunmaz. Ayın ( c ) ve hemze ( 5 ) işareti bulunan sözcükler Türkçeye Arapçadan kopyalanmıştır. Çok heceli sözcüklerin sonunda /p/ bulunmaz Ses Bilgisi

10 ÜNLÜLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI Ses Bilgisi Ünlü düşmesi Ünlü türemesi Hece kaynaşması (Büzülme) Daralma Genişleme Ön damaksıllaşma Art damaksıllaşma Düzleşme Yuvarlaklaşma Kısalma Uzama ve uzatma Ünlü birleşmesi Ünlü benzeşmeleri

11 ÜNLÜ DÜŞMESİ Ses Bilgisi Ünlü düşmesi, sözcüğü oluşturan ünlülerden birinin çeşitli seslik nedenlerle kaybolmasıdır. Kadıköyü > Kadıköy emir > emri yalınız > yalnız keşif > keşfi

12 ÜNLÜ TÜREMESİ Ses Bilgisi Ünlü türemesi, sözcüğün özgün biçiminde bulunmayan bir ünlünün sonradan çeşitli seslik nedenlerle ortaya çıkmasıdır. Rumeli > Urumeli devirim > devrim sabr > sabır station >istasyon

13 HECE KAYNAŞMASI (BÜZÜLME) Ses Bilgisi Bu ses olayında önce ünsüz erir, daha sonra yan yana bulunan iki ünlü kaynaşarak tek ünlü hâline gelir ne için > niçin ne asıl > nasıl ne ara > nere posta + hane >postane

14 DARALMA Ses Bilgisi Daralma; benzeşme, daraltıcı ünsüzlerin etkisi vb. seslik nedenlerle geniş ünlülerin dar ünlü hâline gelmesidir. dış git- güvercin il uğra-

15 ÜNSÜZLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI Ses Bilgisi Türeme Düşme Göçüşme (Yer Değiştirme, Metatez) Benzeşme (Asimilasyon) Aykırılaşma (Başkalaşma, disimilasyon) Hece düşmesi (Haploloji) İkizleşme Tekleşme Ötümlüleşme Ötümsüzleşme Süreklileşme Süreksizleşme Eklenmelerdeki nöbetleşmeler

16 TÜREME Ses Bilgisi Ünsüz türemesi, sözcüğün özgün biçiminde bulunmayan bir ünsüzün sonradan çeşitli seslik nedenlerle ortaya çıkmasıdır. örküç > h örgüç öyük >höyük ut- >yut- ur- >vur aslan > arslan kılıç > kılınç tüfek > tüfenk

17 DÜŞME Ses Bilgisi Ünsüz düşmesi, sözcüğü oluşturan ünsüzlerden birinin herhangi bir seslik nedenle veya nedensiz olarak kaybolmasıdır. ufak-rak > ufarak ufakçık > ufacık yumuşak-çık > yumu­şacık

18 HECE DÜŞMESİ (HAPLOLOJİ) Ses Bilgisi Hece düşmesi, sözcükte birbirinin ardından yer alan ve birbirine benzeyen veya birbiriyle özdeş olan hecelerden birinin ses ve he­ce tekrarlarını önlemek, vurgusuzluk vb. nedenlerle düşmesidir. başlayayım > başlayım dirilik > dirlik ilerile- > ilerle- oyuna- > oyna-

19 İKİZLEŞME Ses Bilgisi İkizleşme, sözcük kökündeki herhangi bir sesin, çeşitli nedenlerle yan yana iki kez yer almasıdır. ana > anne elig > elli hadd > had > hadd-i

20 PARÇALARÜSTÜ SES BİRİMLER Ses Bilgisi Vurgu Tonlama Durgu ve durak Herhangi bir sözcenin parçasının diğer parçalara göre daha baskılı ve güçlü biçimde söylenmesidir. Konuşma sırasında sesin perdesinin değişmesiyle oluşan melodik modeldir. Konuşma esnasından tümceler veya sözcükler arasında verilen kısa aralıklardır.


"Hazırlayan SES BİLGİSİ Prof. Dr. Muhsin Macit Okt. Olcay Saltık." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları