Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

ISL 426 MALİYET ANALİZİ VE BÜTÇELEME YRD. DOÇ. DR. SERHAN GÜRKAN KARABÜK ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "ISL 426 MALİYET ANALİZİ VE BÜTÇELEME YRD. DOÇ. DR. SERHAN GÜRKAN KARABÜK ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ"— Sunum transkripti:

1 ISL 426 MALİYET ANALİZİ VE BÜTÇELEME YRD. DOÇ. DR. SERHAN GÜRKAN KARABÜK ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ

2 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN MAMULLERE YÜKLENMESİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI 1.Direkt Giderler; Mamul maliyetine doğrudan doğruya yüklenebilen giderlere direkt giderler denir. 2. Endirekt Giderler; Mamul maliyetlerine doğrudan doğruya yüklenemeyip, bir takım dağıtım ölçütleri yardımıyla yüklenebilen giderlerdir. Söz konusu giderleri de nitelikleri açısından iki gruba ayırma olanağı vardır. Bunlar;  Yapıldıkları yer bakımından endirekt sayılan giderler,  Nitelikleri veya kavranmalarındaki teknik güçlükler dolayısıyla endirekt sayılan giderlerdir.

3 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN ÜRETİM HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI Üretim veya çalışma (faaliyet) hacminde meydana gelen değişme karşısında giderlerin göstermiş olduğu davranışa maliyet (gider) davranışı adı verilir. Üretim, satış ve diğer çalışma hacimleriyle ilişkisi yönünden giderler temel olarak; Sabit giderler, Değişken giderler, Yarı değişken giderler, Yarı sabit giderler şeklinde sınıflandırılır. Görüldüğü gibi, bu tür bir sınıflandırmada giderlerin üretim veya çalışma hacmiyle ilgili olarak değişiklik gösterip göstermediği önem kazanmaktadır.

4 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN ÜRETİM HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI 1.Sabit Giderler; Belli bir faaliyet dönemi içinde üretim hacminde meydana gelecek değişmeden etkilenmeyen, toplam tutarı değişmeyen giderlerdir. Sabit giderler genellikle yapısal giderler ve programlanmış giderler olarak iki şekilde karşımıza çıkar. Yapısal giderler; işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmesi için gerekli olan ve işletme yöneticilerinin kısa dönem de alacakları kararlardan etkilenmeyen giderlerdir. Programlanmış giderler; belli bir faaliyet dönemi için harcanacak tutarları üst kademe yöneticileri tarafından saptanabilen giderlerdir.

5 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek; X üretim işletmesinde birim üretim kapasitesi olan bir makinenin yıllık amortisman gideri TL'dır. Amortisman giderlerinin farklı üretim hacimlerinde toplam ve üretim birimi başına düşen tutarları aşağıdaki gibidir. Üretim MiktarıToplam Sabit GiderBirim Sabit Gider

6 © 2011 IFRS Foundation Toplam Sabit Giderler

7 © 2011 IFRS Foundation Birim Başına Sabit Giderler

8 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN ÜRETİM HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI 2. Değişken Giderler; Üretim hacminde meydana gelen değişme karşısında toplam tutarı aynı yönde değişme gösteren giderlere değişken giderler denir. Değişken giderler üretim hacmiyle doğrudan doğruya ilişkili ve aynı oranda değişme gösterirler. Toplam Değişken Gider = Değişme Oranı * Üretim Hacmi

9 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek; bir üretim işletmesinde üretilen her birim mamul için 2 kg direkt ilkmadde tüketildiğini ve ilkmaddenin kg fiyatının da 10.-TL/kg olduğunu varsayalım. Bu durumda bir birim mamul için gerekli direkt ilk madde ve malzeme gideri 2 kg x 10.-TL= 20.-TL/birim olacaktır.. Örneğin birim üretim için toplam değişken gider; Toplam Değişken Gider = 20.-TL/birim *5.000 birim = TL Üretim Miktarı Birim Değişken GiderToplam Değişken Gider

10 © 2011 IFRS Foundation Toplam Değişken Giderler

11 © 2011 IFRS Foundation Birim Başına Değişken Giderler

12 © 2011 IFRS Foundation Eğrisel Toplam Değişken Giderler

13 © 2011 IFRS Foundation Bununla birlikte değişken giderler her zaman üretim hacmiyle doğru orantılı olarak değişmezler. İşletmelerde üretim hacminin artması sonucu ölçek ekonomisinin sağladığı tasarruflar ve artan verimlilik nedeniyle başlangıçta değişken giderlerde azalan bir oranda artış görülür. Örneğin; üretim hacminin artmasıyla azalan işçilik giderleri veya büyük partiler halinde yapılan malzeme satın alımları sonucu elde edilen indirimler nedeniyle azalan malzeme gideri gibi. Belirli bir üretim düzeyinden itibaren giderlerde düzenli bir artış görülür. Üretimin geniş bir aralığında geçerli olan bu aşamadan sonra, değişken giderler azalan verimler kanununun etkisiyle hızlanan bir oranda artış gösterir. normal çalışma bölgesi dışında çalışmadıklarından Genellikle işletmeler değişken giderlerin doğrusal bir artış gösterdiği normal çalışma bölgesi dışında çalışmadıklarından muhasebedeki doğrusallık varsayımı maliyet analizlerinde geçerlidir.

14 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN ÜRETİM HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI 3. Yarı Değişken Giderler; üretim hacmi sıfır olsa bile varlığını koruyan sabit kısım ve üretim hacmiyle aynı yönde değişen değişken kısımdan oluşan giderlere yarı değişken gider adı verilir. Bu tür giderler; ne tam anlamı ile değişken, ne de tam anlamı ile sabit gider niteliğindedir. Toplam Yarı Değişken Gider= Değişken Kısım + Sabit Kısım Toplam Yarı Değişken Gider = (Değişme Oranı * Üretim Hacmi)+ Sabit Kısım

15 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek; X üretim işletmesinin yıllık bakım-onarım giderlerinin sabit kısmı TL ve üretim hacmi birimi başına düşen payının da 10.-TL/birim olduğunu varsayalım. Örneğin birimlik üretim hacminde toplam değişken giderler; Toplam Yarı Değişken Gider = (10.-TL/birim * birim ) TL = TL TL= TL Üretim Miktarı Birim Değişken Gider Toplam Değişken Gider Toplam Sabit GiderToplam Gider Birim Başına Gider

16 © 2011 IFRS Foundation Yarı Değişken Giderler

17 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN ÜRETİM HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI 4. Yarı Sabit Giderler; Belirli bir faaliyet aralığında sabit, bu faaliyet aralığı aşıldığında basamaksal artış gösteren giderlerdir. Bu giderler basamak aralıkların genişliğine göre geniş basamaklı ve dar basamaklı sabit giderler olarak ikiye ayrılmaktadır. A- Geniş Basamaklı Sabit Giderler: Belli bir geniş üretim hacmi aralığında sabit olan ancak bu üretim hacmi aşıldığında basamaksal artış gösteren giderlerdir. B- Dar Basamaklı Sabit Giderler; Dar basamaklı sabit giderler dar bir faaliyet aralığında sabit kalan, ancak bu aralıkların aşılması durumunda basamaksal bir sıçrama gösteren giderlerdir.

18 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örneğin her bir vardiyada birim üretim yapılabildiğini ve her bir vardiya için bir vardiya amiri gereksinimi olduğunu ve her bir vardiya amiri ücretinin de TL'sı olduğunu varsayalım.

19 © 2011 IFRS Foundation Üretim Miktarı Eleman SayısıToplam Ücret Gideri Birim Başına Gider Örnek işletmemizde her birimlik üretim için bir kalite kontrol elemanına ihtiyaç duyulmaktadır, kalite kontrol elemanlarının her birisine TL ücret ödenmektedir. Dar Basamaklı Sabit Giderler

20 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Toplam Dar Basamaklı Sabit Gider = Değişme Oranı * Üretim Hacmi Geçerli faaliyet bölgesi

21 © 2011 IFRS Foundation 2. HAFTA 21

22 © 2011 IFRS Foundation GİDERLERİN SABİT VE DEĞİŞKEN KISIMLARINA AYRILMASI Genel üretim giderlerinin bütçelenebilmesi için gider fonksiyonunun saptanması gerekmektedir. Gider fonksiyonlarının saptanmasında saf değişken veya saf sabit giderler açısından bir sorun yoktur. Ancak bünyesinde sabit ve değişken giderleri bir arada bulunduran yarı değişken genel üretim giderlerin bir fonksiyonla ifade edilebilmesi için, bu tür giderlerin sabit ve değişken kısımlarının belirlenmesi gerekmektedir.

23 © 2011 IFRS Foundation Esnek bütçe denklemi; y = ax + b Denklemde; y = Genel üretim giderleri bütçe tutarını a = Birim değişken genel üretim giderlerini x = Çalışma hacmini b = Faaliyet dönemine ilişkin toplam sabit genel üretim giderleri

24 © 2011 IFRS Foundation MUHASEBE YÖNTEMİ Yöntem tarihi veriler, geçmiş deneyimler ve kişisel yargıya bağlı olarak uygulanır; Genel üretim giderlerini oluşturan gider kalemleri ya sabit ya da değişken olarak ikili ayırıma tabi tutulur. Yarı değişken giderler ise yaklaşık olarak sabit ve değişken kısmına ayrılır Değişken giderler için faaliyet hacmi birimi başına değişme oranı, sabit giderlerin tümü için sabit kısım saptanarak gider fonksiyonu oluşturulur. Esnek bütçe denklemi kurulur.

25 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Bir üretim işletmesinin yıllık üretim miktarı adet olan gider yerine ilişkin genel üretim giderlerinin yıllık tutarları aşağıda gösterildiği gibidir. GİDERLERDEĞİŞKEN (TL) SABİT (TL) TOPLAM (TL) Endirekt Malzeme Endirekt İşçilik Bakım Onarım Enerji Amortismanlar TOPLAM

26 © 2011 IFRS Foundation Birim Başına Değişken Gider = =3.-TL/birim br. Aylık Sabit GÜG= = TL/ay 12 Ay Buna göre aylık endirekt işçilik giderleri denklemi y = 3x TL

27 © 2011 IFRS Foundation MATEMATİKSEL VE İSTATİSTİKSEL TEKNİKLER YÖNTEMİ Grafik Tekniği En düşük ve en yüksek hacimler tekniği Yarı ortalamalar tekniği En küçük kareler tekniği

28 © 2011 IFRS Foundation GRAFİK TEKNİĞİ Bu teknikte geçmiş faaliyet dönemlerine ilişkin çalışma hacimleri ve giderler grafik üzerinde gösterilir. Daha sonra bu noktalara en yakın doğru çizilir. Doğru üzerindeki rastgele seçilecek iki nokta birbirlerine oranlanarak a ve b notasyonları saptanır.

29 © 2011 IFRS Foundation Örnek: İşletmenin son 6 aya ilişkin gözlenen direkt işçilik saatleri ve endirekt işçilik giderleri aşağıdaki gibidir. AYLAR Direkt İşçilik Saati Endirekt İşçilik Giderleri (TL)

30 © 2011 IFRS Foundation GRAFİK TEKNİĞİ Grafikte) yatay eksen (x) üzerinde faaliyet hacmi, dikey eksen (y) üzerinde giderler yer alır. Toplam gider tutarları ile faaliyet hacminin kesiştiği noktalar işaretlenir. Noktaları ortalayan bir doğru çizilir ve doğru (y) ekseniyle kesiştirilmek üzere uzatılır. Doğrunun y ekseniyle kesiştiği nokta sabit gider tutarını verir. Çizilen doğru üzerinde gelişi güzel bir nokta seçilir. Bu noktadaki toplam giderler ile doğrunun y ekseniyle kesiştiği noktadaki toplam gider arasındaki fark toplam değişken giderleri verecektir. Toplam giderdeki değişim ile üretim miktarındaki değişim birbirine oranlanır. Bulunan değişim oranı söz konusu doğrunun eğimi olup, toplam gider denkleminin değişken değeri olan (a)'yı verir. Bu değeri bütçe denkleminde yerine koyacak olursak (b) yani sabit gideri saptamış oluruz. Dolayısıyla GÜG’nin esnek bütçe denklemi saptanmış olur.

31 © 2011 IFRS Foundation

32 Örneğimizde çizilen doğru üzerinde seçtiğimiz noktanın koordinatlarının X ekseni için 1300 DİS ve Y ekseni için TL olduğu görülmektedir. Grafikte doğru y eksenini TL’da kesmektedir Buna göre; Faaliyet Hacmi Toplam Gider Doğru Üzerinde Seçilen Nokta1.300 DİS TL Doğrunun Y Eksenini Kestiği Nokta TL Fark1.300 DİS TL

33 © 2011 IFRS Foundation a = Δy = TL =5,14 TL/DİS Δx DİS Buna göre esnek bütçe denklemimiz; aylık y = 5,14x yıllık y = 5,14 x

34 © 2011 IFRS Foundation EN DÜŞÜK VE EN YÜKSEK HACİMLER TEKNİĞİ Matematiksel ve istatistiksel teknikler içinde uygulaması en kolay olan tekniktir. Bu teknikte, genel üretim giderlerini oluşturan gider kalemlerine ilişkin doğru denkleminin eğimi (a)'nın saptanmasında, faaliyet dönemine ilişkin en yüksek ve en düşük üretim miktarında yapılmış olan gider tutarı esas alınır. Sabit gider (b)'nin bulunmasında ise, saptanan (a) değeri yüksek veya düşük üretim miktarından birinde yerine konularak saptanır.

35 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Son altı ay içindeki en yüksek faaliyet hacmi DİS ve bu faaliyet hacmindeki endirekt işçilik gideri tutarı TL'dır. En düşük en düşük faaliyet hacmi ise 800 adet olup, bu hacimdeki endirekt işçilik giderlerinin de TL'sı olduğu görülmektedir. y = en yüksek üretim miktarı, d = en düşük üretim miktarı olarak alınırsa; x y = DİSy y = TL x d = 800 DİSy d = TL şeklinde olur. a = Δy = y y - y d Δx x y - x d a = TL TL = TL = 5.-TL/DİS DİS – 800 DİS 500 DİS

36 © 2011 IFRS Foundation En yüksek veya en düşük hacimleri içeren denklemlerin birinde "a" parametresini yerine koyarsak i) Yüksek faaliyet hacmi için; y y = a x y + b = 5 (1.300)+b b = ii) Düşük faaliyet hacmi için; y d = ax d + b = 5 (800) +b b = Buna göre endirekt işçilik giderlerinin bütçe denklemi; aylık y = 5 x yıllık y = 5 x

37 © 2011 IFRS Foundation YARI ORTALAMALAR TEKNİĞİ Yöntem en düşük ve en yüksek hacimler tekniğinin daha gelişmiş bir uygulamasıdır. Bu tekniğe göre, faaliyet dönemleri yüksek hacim ve düşük hacim şeklinde iki gruba ayrıldıktan sonra, grup toplamları dönem sayısına bölünerek ortalama x ve y değerleri bulunur. Daha sonra bulunan bu değerler (önceki yöntemlerde olduğu gibi) doğrunun eğiminin (a) saptanmasında kullanılan denklem de yerine konularak belirlenir.

38 © 2011 IFRS Foundation Örnek: Önceki örneğimizin verilerini dikkate alarak önce yüksek ve düşük üretim miktarları olarak iki gruba ayıralım. Aylar Direkt İşçilik Saatleri (X y ) Endirekt İşçilik Giderleri (y y ) Aylar Direkt İşçilik Saatleri (X d ) Endirekt İşçilik Giderleri (y d ) TL TL TL TL TL TL TL TL Ortalama= TL Ortalama= TL 3 Ay =1.200= TL=900= TL

39 © 2011 IFRS Foundation a = TL TL = TL 5.-TL/DİS DİS – 900 DİS 300 DİS =1.200= TL = 900= TL - - a = Δy = Δx

40 © 2011 IFRS Foundation i) Yüksek faaliyet hacmi için; = a = 5 (1.200) + b b = = a = 5 (900) + b b = b ii) Düşük faaliyet hacmi için; + b Buna göre genel üretim giderlerinin bütçe denklemi; aylık y = 5 x yıllık y = 5 x

41 © 2011 IFRS Foundation EN KÜÇÜK KARELER TEKNİĞİ İki değişken (gider ve üretim miktarı) arasındaki ilişkiyi belirlemede en çok kullanılan analiz tekniğidir. Bu analiz tekniğinde bağımlı değişken (gider) ile bağımsız değişken (faaliyet hacmi) arasındaki ilişkinin öngörümlemesi yapılır. Bu tekniğin amacı, grafik üzerindeki çeşitli faaliyet dönemlerine ilişkin olarak saptanan noktaların düşey uzaklıklarının karelerinin toplamı, en düşük olan doğru denkleminin bulunmasıdır. Dolayısıyla, söz konusu doğrunun üstünde ve altında kalan noktaların, doğruya uzaklıklarının karelerinin toplamı minimum olacaktır.

42 © 2011 IFRS Foundation En küçük kareler tekniğinde a ve b notasyonlarının bulunması için; Σy = aΣx + bn Σxy = aΣx 2 + bΣx formülleri kullanılır. Formüller de: a = değişken gider katsayısıΣ = toplam b = sabit gider toplamıy = toplam gider n = gözlem sayısıx = faaliyet ölçüsü miktarı

43 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: yukarıdaki örneğimizin verilerinden hareket ederek esnek bütçe denklemini en küçük kareler tekniğini uygulayarak saptayalım. Esnek bütçe denkleminin saptanması için yukarıda verilen formüllerde yer alan değerlerin hesaplanması gerekir. AYLAR Direkt İşçilik Saati x Endirekt İşçilik Giderleri (TL) yx2x2 xy Σx=6.300Σy=43.500Σx 2 = Σxy=

44 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Σy = aΣx + bn Σxy = aΣx 2 + bΣx 1) = a + 6 b 2) = a b Birinci denklem / 6 = katsayısı ile çarpıldığında ve bulduğumuz yeni denklemi ikinci denklemle topladığımızda a parametresini kolaylıkla bulabiliriz = a – b = a b = a a= 5,17 Bulduğumuz a parametresi değeri ilk denklemde yerine konulduğunda b parametresinin değerini bulabiliriz = (5,17) + 6 b b= TL Buna göre genel üretim giderleri esnek bütçe denklemi: aylık y = 5,17 x yıllık y = 5,17 x

45 © 2011 IFRS Foundation a = n Σxy – (Σx) (Σy) nx 2_ (x) 2 a = (6) – (6.300) (43.500) (6) _ (6.300) 2 a = – = =5,17 TL/DİS _

46 © 2011 IFRS Foundation b = Σy – aΣx N b = – (5,17 ) (6.300) = TL/ay 6 Buna göre genel üretim giderleri esnek bütçe denklemi: aylık y = 5,17 x yıllık y = 5,17 x

47 © 2011 IFRS Foundation MALİYET-HACİM-KÂR ANALİZLERİ VE KÂR PLANLAMASI

48 © 2011 IFRS Foundation BAŞABAŞ ANALİZLERİ Başa baş analizleri, işletmenin hangi seviyede kâra geçeceğinin analizidir. Başa baş noktası kâra geçiş noktası olup, işletmenin ne kâr ne de zarar ettiği satış miktarıdır. Başabaş noktası toplam gelirle toplam maliyetin birbirine eşit olduğu noktadır.

49 © 2011 IFRS Foundation Kâr, dönemin toplam geliri ile toplam maliyeti arasındaki farka eşittir Toplam Kâr = Toplam Gelir - Toplam Maliyet TG = Fx TM = ax + b K = TG – TM K = (Fx) - (ax + b) K = (F-a)x – b Katkı Payı: Birim Satış fiyatı ile birim değişken maliyet arasındaki farktır KP= F- a Satılan her birimin, o birime ait değişken giderleri karşıladıktan sonra kalan katkı payını gösterir. Sabit giderleri karşılayan ve kâra katkıda bulunan bu tutara "katkı payı", veya "marjinal kâr" denir.

50 © 2011 IFRS Foundation Başabaş noktası bilindiği gibi, toplam gelirle toplam maliyetin birbirine eşit olduğu noktadır. Fx = ax + b Fx - ax = b (F - a)x = b b x= F-a Toplam Sabit Maliyet BBN (miktar) = Katkı Payı

51 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X üretim işletmesinde üretilen mamulün birim satış fiyatı 10.-TL'dır. İşletme söz konusu mamulün her bir adedini 6.-TL'sı değişken maliyetle üretmekte olup, sabit maliyet toplamı ise TL'dır TL BBN (miktar) = TL/Ad. – 6.-TL/Ad. BBN (miktar) = Adet

52 © 2011 IFRS Foundation Gelir Tablosu Satışlar( Ad. X 10.-TL/Ad.) Toplam Değişken Maliyetler( Ad. X 6.-TL/Ad.)( ) Toplam Katkı Payı( Ad. X 4.-TL/Ad.) Toplam Sabit Maliyetler( ) Kâr-

53 © 2011 IFRS Foundation TUTAR OLARAK BAŞABAŞ NOKTASININ BULUNMASI Katkı oranı; satışlardan sağlanan her liranın sabit maliyetlere ve kâra olan katkısını gösterir. Katkı oranı, katkı payının birim satış fiyatına oranıdır. Katkı oranı, birim satış fiyatının ne kadar bir yüzdesinin sabit maliyetlere ve kâra katkı sağladığını gösterir. Br. Fiyat - Br. Değ. Maliyet Katkı Oranı = Birim Satış Fiyatı F-a Katkı Oranı= F

54 © 2011 IFRS Foundation Toplam Sabit Maliyet BBN (tutar) = Katkı Oranı b BBN (tutar) = (F-a)/F TL TL BBN (tutar) = = (10.-TL - 6.-TL) / 10.-TL 0,40 BBN (tutar) = TL

55 © 2011 IFRS Foundation BAŞABAŞ NOKTASININ GRAFİKLE SAPTANMASI

56 © 2011 IFRS Foundation BAŞABAŞ NOKTASININ GRAFİKLE SAPTANMASI

57 © 2011 IFRS Foundation ARZULANAN KÂRIN SAPTANMASI Kar + Toplam Sabit Maliyet AKN (miktar) = Katkı Payı Kar + Toplam Sabit Maliyet AKN (tutar) = Katkı Oranı

58 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Daha önceki örneğimizde işletmenin TL'sı kâr sağlamayı arzuladığını varsayarsak, gerekli satış miktarı veya satış tutarını aşağıda gösterildiği gibi hesaplayabiliriz TL TL AKN (miktar) = TL/Ad. – 6.-TL/Ad. AKN (miktar) = Adet TL TL AKN (tutar) = ,40 AKN (tutar) = TL

59 © 2011 IFRS Foundation Satışların Güvenlik Payı, Güvenlik Oranı, ve Kâr Marjı Plânlanan veya fiili satış hacmi ile başa baş noktasındaki satış hacmi arasındaki fark güvenlik payı olarak tanımlanır. Güvenlik payının satışların yüzdesi olarak gösterilmesine "güvenlik oranı" denir. Güvenlik Oranı (Tutar)= Güvenlik Payı (Tutar) Beklenen Satış Tutarı Güvenlik Payı (Tutar)= Beklenen Satış Tutarı - BBN Satış Tutarı = TL TL = TL Güvenlik Oranı (Tutar) = TL = TL Kâr Marjı= Güvenlik Oranı x Katkı Oranı = x 0.40 = 0.18

60 © 2011 IFRS Foundation HACİM - KÂR GRAFİĞİ

61 © 2011 IFRS Foundation KÂRI ETKİLEYEN PARAMETRELERDE MEYDANA GELEN DEĞİŞMELERİN BAŞABAŞ NOKTASI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Maliyet - hacim - kâr analizlerinin temel varsayımlarından hareketle işletmenin belirli bir dönemde birim satış fiyatlarında, birim değişken ve toplam sabit maliyetlerinde bir değişme olmadığı koşullarda analizlerimizi gerçekleştirdik. Ancak dinamik işletme koşullarında kârı etkileyen parametrelerde bir takım değişmeler meydana gelmektedir. Değişen bu koşullarda işletme yönetiminin kârların planlanması ve maliyetlerin kontrolü açısından kârı etkileyen bu parametrelerde meydana gelecek değişmelerin maliyetler, kârlar ve başabaş noktası üzerindeki etkilerinin bilinmesinin önemi büyük olacaktır.

62 © 2011 IFRS Foundation SATIŞ FİYATINDA DEĞİŞMELERİN ETKİLERİ Mamul satış fiyatında meydana gelebilecek değişimler doğrudan katkı payı ve katkı oranı üzerinde etkiye neden olacaktır. Satış fiyatındaki artışlar, katkı payı ve katkı oranını artırarak başabaş noktasının daha düşük bir seviyede elde edilmesini sağlar. Satış fiyatındaki azalışlar, katkı payı ve katkı oranını düşürerek başabaş noktasının daha yüksek bir seviyede oluşmasına neden olur.

63 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X işletmenin mamulünün birim satış fiyatı 10.-TL, birim başına değişken maliyeti 6.-TL ve toplam sabit maliyetleri TL idi. Mamulünün birim satış fiyatını % 10 artırma olanağı olduğunu varsayalım. Satış Fiyatında % 10 ArtışMevcut Durum Satışlar(11.-TL* br) = TL TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL) Katkı Payı(5.-TL* br) = TL TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı5.-TL4.-TL Katkı Oranı0,450,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,260,18

64 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Şimdi de işletmenin satış fiyatlarında % 10 azalış olması durumunda satış fiyatı birim başına 10.-TL’sından 9.-TL’sına düşecektir. Satış Fiyatında % 10 AzalışMevcut Durum Satışlar(9.-TL* br) = TL TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL) Katkı Payı(3.-TL* br) = TL TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı3.-TL4.-TL Katkı Oranı0,330,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,090,18

65 © 2011 IFRS Foundation BİRİM DEĞİŞKEN MALİYETLERDEKİ DEĞİŞMELERİN ETKİLERİ Birim değişken maliyetlerde meydana gelecek değişme doğrudan katkı payı ve katkı oranında direkt etkide bulunduğundan, satış fiyatındaki değişmenin ters yönünde olmak üzere başabaş noktası ve işletme kârlarını büyük ölçüde etkiler. Değişken maliyetlerde meydana gelecek bir artış katkı payını ve katkı oranını düşüreceğinden, işletmenin başabaş noktasındaki satış miktar ve tutarının yükselmesine ve dolayısı ile kârların da düşmesine neden olacaktır. Değişken maliyetlerde meydana gelecek bir azalış katkı payını ve katkı oranını yükselteceğinden, başabaş noktasındaki satış miktar ve tutarının düşmesine ve dolayısı ile kârların yükselmesine neden olacaktır.

66 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: İncelediğimiz örnekte işletmenin diğer koşullarda bir değişme olmaksızın birim değişken maliyetlerinde %10 artış olmasının beklendiğini varsayalım. Birim Değişken Maliyetlerde % 10 ArtışMevcut Durum Satışlar(10.-TL* br) = TL (-) Değişken Maliyetler (6,60 TL* br) =( TL)( TL) Katkı Payı(3,40 TL* br) = TL TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı3,40 TL4.-TL Katkı Oranı0,340,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,120,18

67 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Şimdi de birim değişken maliyetlerinde % 10 azalış olması durumunda birim başına değişken maliyetler 6.-TL’sından 5,40TL’sına düşecektir. Br. Değişken Maliyetlerde % 10 AzalışMevcut Durum Satışlar(10.-TL* br) = TL (-) Değ. Maliyetler(5,40 TL* br) =( TL)( TL) Katkı Payı(4,60 TL* br) = TL TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı4,60 TL4.-TL Katkı Oranı0,460,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,240,18

68 © 2011 IFRS Foundation TOPLAM SABİT MALİYETLERDEKİ DEĞİŞMELERİN ETKİLERİ Diğer koşullar değişmemek koşulu ile yalnızca sabit maliyetlerde meydana gelen değişimler satış fiyatı ve birim değişken maliyetlerde meydana gelen değişmelerin yol açtığı sert etkiden farklı olacaktır. Çünkü, katkı payı ve katkı oranı değişmeyeceği için başa baş noktası hesabında paydadaki tutar değişmeyecek ancak pay değeri değişeceğinden bunun başabaş noktası üzerindeki etkisi sınırlı olacaktır.

69 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: İncelediğimiz örnekte işletmenin diğer koşullarda bir değişme olmaksızın toplam sabit maliyetlerinde %10 artışla TL olmasının beklendiğini varsayalım. Toplam Sabit Maliyetlerde % 10 ArtışMevcut Durum Satışlar(10.-TL* br) = TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL) Katkı Payı(4.-TL* br) = TL (-) Sabit Maliyetler( TL)( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı4.-TL Katkı Oranı0,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,160,18

70 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Şimdi de işletmenin toplam sabit maliyetlerinde % 10 azalış olması durumunda toplam sabit maliyetler TL’sından TL’sına düşecektir. Toplam Sabit Maliyetlerde % 10 AzalışMevcut Durum Satışlar(10.-TL* br) = TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL) Katkı Payı(4.-TL* br) = TL (-) Sabit Maliyetler( TL)( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı4.-TL Katkı Oranı0,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,200,18

71 © 2011 IFRS Foundation SATIŞ FİYATI DEĞİŞMELERİ KARŞISINDA SATIŞ MİKTARINDA MEYDANA GELEN DEĞİŞMELERİN ETKİLERİ İşletmenin maksimum kârın elde edebilmesi, mamulün çeşitli satış fiyatından satış olanaklarının ne olduğunun bilinmesi koşuldur. Talep elastik ise; fiyat değişmeleriyle satış miktarı arasında ters yönlü bir ilişki vardır. Fiyatlar arttıkça satış miktarı düşerken, fiyatlarda indirim yapıldıkça satış miktarı artar. Bu nedenle işletme yönetimi kârını arttırmak için;  ya yüksek fiyatla az mamul satmak,  ya da düşük fiyatla çok mamul satmak, alternatiflerinden birine göre karar vermek zorundadır.

72 © 2011 IFRS Foundation Örnek: İşletme yönetimi mamulün talep elastikiyetinden yararlanarak mevcut işletme karının artırılma olanağının olup olmadığını bilmek istemektedir. Pazarlama servisinin yaptığı piyasa araştırması sonucu mamulün birim satış fiyatını % 10 artırılması durumunda, satış miktarında %20 azalış olacağı veya satış fiyatını %10 düşürülmesi halinde ise mamule olan talebin %20 artacağı tahmin edilmektedir. Bu durumda alternatifler Mevcut satış fiyatıyla devam edilmesi Satış fiyatında %10 artış yapılması Satış fiyatında %10 azalış yapılması

73 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Mamulün birim satış fiyatının %10 artırılması durumunda birim satış fiyatı 10.-TL’sından 11.-TL’sına yükselecek bu fiyatta ise mevcut birimlik satış hacmi birime düşecektir. Fiyatta % 10 Artış Miktarda %20 AzalışMevcut Durum Satışlar(11.-TL* br) = TL TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL)( TL) Katkı Payı(5.-TL* br) = TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL Katkı Payı5.-TL4.-TL Katkı Oranı0,450,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,210,18

74 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Mamulün birim satış fiyatının %10 azaltılması durumunda birim satış fiyatı 10.-TL’sından 9.-TL’sına düşecek mevcut birimlik satış miktarı %20 artışla birime yükselecektir. Fiyatta % 10 Azalış Miktarda %20 ArtışMevcut Durum Satışlar(9.-TL* br) = TL TL (-) Değişken Maliyetler (6.-TL* br) =( TL)( TL) Katkı Payı(3.-TL* br) = TL TL (-) Sabit Maliyetler( TL) Kâr veya Zarar TL TL Katkı Payı3.-TL4.-TL Katkı Oranı0,330,40 BBN (miktar) br br. BBN (tutar) TL TL Kâr Marjı0,130,18

75 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Z üretim işletmesi halen birim satış fiyatı 15.-TL'sı olan mamulünü 8.-TL'lık birim değişken ve TL'lık sabit maliyetle üretmekte olup, TL'sı kâr elde etmektedir. Ancak gelecek faaliyet döneminde pazarda rekabetin artması nedeni ile mevcut satış fiyatlarının sürdürülemeyeceği beklenmektedir. Bu kapsamda yapılan pazar araştırması sonuçları aşağıda görüldüğü gibidir. Alternatifler Satış Fiyatından İndirim %’si Satış Miktarındaki Artış %’si

76 © 2011 IFRS Foundation VerilerMevcut Durum ALTERNATİFLER 123 Satış Fiyatı (TL)15,0014,2513,5012,75 Satış Miktarı (Ad.) Satışlar Değişken Giderler( )( )( )( ) Katkı Payı Sabit Giderler( ) Toplam Kâr

77 © 2011 IFRS Foundation BİRDEN FAZLA MAMUL ÜRETİLMESİ DURUMUNDA MALİYET-HACİM KÂR ANALİZLERİ Birden fazla mamul üretilip satıldığında yapılacak analiz satış karışımı maliyet-hacim-kâr analizidir. Satış karışımı maliyet-hacim-kâr analizi her bir mamulün satışlar içindeki oranının sabit olduğu koşullar altında yapılmaktadır. Satış karışımı değiştikçe başabaş noktası da değişecektir. Birden fazla mamul üretilip satıldığında başabaş noktasının miktar olarak hesabında ağırlıklı ortalama katkı payından hareket edilir. Ağırlıklı ortalama katkı payı; her bir mamulün bireysel katkı paylarının satış karışım miktarları ile çarpımları sonucu bulunan karışımdaki katkı paylarının toplamlarının alınması yolu ile hesaplanır.

78 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X üretim işletmesi temizlik malzemeleri üretmektedir. Lüks temizlik bezleri ikili paketler halinde, ekonomik temizlik bezleri beşli paketler halinde satılmaktadır. Lüks temizlik bezleri 3.-TL birim fiyatla, ekonomik temizlik bezleri 1.-TL birim fiyatla satılmaktadır. Lüks temizlik bezlerinin birim başına değişken maliyeti 1,80 TL ve ekonomik bezlerin birim başına 0,50 TL’sıdır. İşletmenin toplam sabit maliyetleri TL’sıdır. Dağıtımla gelen sabit genel üretim giderleri TL’sıdır. Birim Satış Fiyatı Birim Değişken Maliyetler Katkı Payı Satış Karışımı Paket Başına Katkı Payı Lüks Temizlik Seti3,001,801,202 Ad.2,40 Ekonomik Temizlik Seti1,000,50 5 Ad.2,50 TOPLAM4,90

79 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Birden fazla mamul üretilip satıldığında başabaş noktasının miktar olarak hesabında toplam sabit maliyetler ağırlıklı ortalama katkı payına bölünerek hesaplanır. Satış Karışımı BBN Satış Miktarı = Sabit Maliyetler Ağırlıklı Ortalama Katkı Payı Satış Karışımı BBN Satış Miktarı = TL = Paket 4,90 TL/Ad. Başabaş Noktası Miktarı Satış Karışımı Paket Başına Satış Miktarı Lüks Temizlik Seti Pk.2 Ad Ad. Ekonomik Temizlik Seti Pk.5 Ad Ad.

80 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation

81 Sonucu doğruluğunu aşağıdaki gelir tablosunda gösterebiliriz. Veriler Gelir Tablosu Lüks Temizlik Seti Ekonomik Temizlik SetiTOPLAM Satış Fiyatı (TL)3,001,00 Satış Miktarı (Ad.) Ad Ad. Satışlar - Değişken Giderler ( )( )( ) Katkı Payı Sabit Giderler( ) Toplam Kâr0

82 © 2011 IFRS Foundation Satış karışımı başabaş noktasının tutar olarak belirlenmesi Satış karışımı başabaş noktasının tutar olarak belirlenmesi halinde toplam sabit maliyetlerin ağırlıklı ortalama katkı oranına bölünmesi gerekmektedir. Ağırlıklı ortalama katkı oranı; ağırlıklı katkı payının, her bir mamulün satış karışımı satışlar toplamına bölümü yolu ile hesaplanabilir. Bunun için öncelikle her bir mamulün birim satış fiyatı ile karışımdaki miktarları çarpılarak paket satış fiyatı belirlenir, bunların toplamı alınarak karışımın satış değeri hesaplanabilir. Her bir mamulün fiyatı satış karışım değerine oranlanarak, mamullerin satışlar içindeki oranı hesaplanır.

83 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Birim Satış Fiyatı Satış Karışımı Paket Satış Fiyatı Toplam Satışlar İçindeki Oranı Lüks Temizlik Seti3,002 Ad.6,000,545 Ekonomik Temizlik Seti1,005 Ad.5,000,454 TOPLAM11,001,000 Ağırlıklı ortalama katkı oranı aşağıdaki gibi hesaplanabilir; Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı = Satış Karışımı Katkı Payı Toplamı Satış Karışımı Toplam Satışlar Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı = 4,90 TL =0, ,00 TL veya Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı = Toplam Katkı Payı Toplam Satışlar Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı = TL =0,

84 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Satış karışımı başabaş tutarı ise toplam sabit maliyetlerin ağırlıklı katkı oranına bölünmesi yolu ile hesaplanabilir. Satış Karışımı BBN Satış Tutarı = Sabit Maliyetler Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı Satış Karışımı BBN Satış Tutarı = TL = TL 0, Her bir mamulün satış karışımından alacağı pay ise; Satış Karışımı BBN Satış Tutarı Toplam Satışlar İçindeki Oranı Toplam Satışlar İçindeki Payı Lüks Temizlik Seti *0,545 = Ekonomik Tem. Seti *0,454 = TOPLAM1,

85 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Arzulanan kârı sağlayacak satış karışımı. Örneğin, işletmenin TL’sı kâr elde etmek istediğini varsaydığımızda; Satış Karışımı AKN Satış Miktarı = Kâr + Sabit Maliyet Ağırlıklı Ortalama Katkı Payı Satış Karışımı AKN Satış Miktarı = TL TL = Adet 4,90 TL/Ad. Satış Karışımı AKN Satış Tutarı = Kâr + Sabit Maliyet Ağırlıklı Ortalama Katkı Oranı Satış Karışımı AKN Satış Tutarı = TL TL = TL 0,445454

86 © 2011 IFRS Foundation Her bir mamulün satış karışımından alacağı pay; Başabaş Noktası Miktarı Satış Karışımı Paket Başına Satış Miktarı Lüks Temizlik Seti Pk.*2 Ad.= Ad. Ekonomik Temizlik Seti Pk.*5 Ad.= Ad. Satış Karışımı BBN Satış Tutarı Satışlar İçindeki Oranı Toplam Satışlar İçindeki Payı Lüks Temizlik Seti *0,545 = Ekonomik Temizlik Seti *0,454 = TOPLAM1,

87 © 2011 IFRS Foundation Sonuçların doğruluğunu gelir tablosunda aşağıdaki gibi gösterebiliriz. Veriler Gelir Tablosu Lüks Temizlik Seti Ekonomik Temizlik SetiTOPLAM Satış Fiyatı (TL)3,001,00 Satış Miktarı (Ad.) Ad Ad. Satışlar Değişken Giderler( )( )( ) Katkı Payı Sabit Giderler( ) Toplam Kâr

88 © 2011 IFRS Foundation MAKİNE YENİLEME KARARLARI Eski makinenin yenilenmesi konusunda karar alınırken; eski makineyi kullanmakla sağlanacak kârlılık oranı ile yeni makinenin satın alınması durumunda kârlılıkta meydana gelecek değişmenin göz önünde bulundurulması gerekir. Yeni bir makinenin alımı, – eskisinden daha fazla bedel ödenerek satın alınması nedeniyle amortisman giderlerinin yüksek olmasına, dolayısıyla sabit giderlerin artışına neden olur. – Buna karşılık, gerek yeni makinenin daha verimli oluşu, gerekse eski makineye göre daha az bakım ve onarım giderlerine neden olacağı için değişken giderlerde azalma olur. İşte sözü edilen giderlerdeki bu iki farklı değişmenin kârlılık üzerindeki etkilerinin analiziyle; eski veya yeni makine arasında akılcı bir seçim yapılması olanaklı olacaktır.

89 © 2011 IFRS Foundation MAKİNE YENİLEME KARARLARI Örnek : X üretim işletmesi halen 5 yıllık yararlı ömrü bulunan bir makineyi hurdaya ayırarak, yerine teknolojik olarak daha gelişmiş bir başka makine almayı düşünmektedir. Eski makinenin piyasa değeri bulunmadığından hurdaya ayrıldıktan sonra satılması söz konusu değildir. Yeni makinenin sabit giderlerde TL'lık bir artışa yol açarak toplam sabit maliyeti TL'na çıkaracağı saptanmıştır. Ancak yeni makinenin alınması halinde birim değişken maliyetin 12.-TL'dan 11,40 TL'na düşeceği tahmin edilmektedir. İşletmenin halen adet olan satış hacminde herhangi bir değişiklik beklenmemekte olup, 30.-TL’lik birim satış fiyatının da değiştirilmesi düşünülmemektedir.

90 © 2011 IFRS Foundation Eski M1 Makinesinin Kullanılması Yeni M2 Makinesinin Kullanılması Satışlar Toplam Değişken Giderler( )( ) Toplam Katkı Payı Sabit Giderler( )( ) Net Kâr Net Kâr Marjı% 12% 13.2 Katkı Payı18.-TL18,60 TL Katkı Oranı% 60% 62 BBN (Miktar) BBN (Tutar)

91 © 2011 IFRS Foundation İki makinenin maliyetinin başabaş olduğu üretim miktarına kritik nokta adı verilir M1=M2 12X =11,40 X ,60 X= X= Adet Her iki makine makinenin başa baş noktası Adet olup, eğer gereksinim miktarı Adetten az ise M1 Makinesi, daha fazla ise M2 makinesi kullanılmalıdır.

92 © 2011 IFRS Foundation 1. ÜRETME VEYA DIŞARIDAN SATIN ALMA KARARI İşletme yönetimi üretimde kullandığı bir parçayı işletmede üretmek veya dışarıdan satın alınmak gibi iki farklı durumla karşılaşabilir. Bu durumda her iki olasılığa göre işletmeye yükleyeceği maliyetlerin analizinin yapılarak, ekonomik olanı seçilmelidir. Örnek: İşletme üretim makinelerinde kullanmak için adet yedek parça üretmektedir. Yedek parça üretimine ilişkin üretim giderleri aşağıdaki gibidir. Direkt ilk madde ve Malzeme Giderleri10.-TL/Adet Direkt İşçilik Giderleri6.-TL/Adet Değişken GÜG4.-TL/Adet Sabit GÜG (direkt)15.-TL/Adet TL Sabit GÜG (Dağıtımdan gelen ortak giderler)20.-TL/Adet TL TOPLAM55.-TL/Adet İşletme ürettiği yedek parçayı tanesi 40.-TL’ne dışarıdan satın alması olanaklıdır. Sabit genel üretim giderleri, parçanın üretim gider yeri binasının kirasına ilişkindir.

93 © 2011 IFRS Foundation Parçanın İşletmece Üretilmesi Parçanın Satın AlınmasıFark Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri Direkt İşçilik Giderleri Değişken GÜG Sabit GÜG (direkt) Satın Alma Maliyeti ( ) TOPLAM

94 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Ancak işletmenin üretim seçeneğini benimsememesi durumunda boş kalacak tesislerini TL’sına kiraya verme olanağının olduğunu varsayalım. Bu durumda üretim seçeneği benimsendiğinde mahrum kalınacak TL kira geliri, üretim seçeneğinin fırsat maliyeti olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Buna göre; Parçanın İşletmece Üretilmesi Parçanın Satın Alınması Fark Toplam Muhasebe Maliyeti Fırsat Maliyeti Toplam Geçerli Maliyet Fırsat maliyeti göz önünde bulundurulduğunda satın alma seçeneği en uygun olanıdır.

95 © 2011 IFRS Foundation 2. ÖZEL BİR SİPARİŞİN KABUL EDİLMESİ İşletme bazen ürettiği mamullerin normal satış fiyatından daha düşük bir fiyat öneren bir sipariş teklifi alabilir. İşletmelerin bu tür düşük fiyattan özel bir siparişi kabul edebilmeleri için: Atıl kapasitesinin bulunması, Teklif edilen fiyatın en az değişken giderleri karşılaması, Söz konusu sipariş özel bir pazara ilişkin olması, Siparişin kısa süreli olması, İşletmenin pazardaki imajını olumsuz etkilememesi gerekir.

96 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X üretim işletmesinin üretim kapasitesi adet olup, % 80'ni kullanmaktadır. İşletmenin ürettiği A mamulünün birim değiş­ken maliyeti 250.-TL’si, toplam sabit maliyeti ise TL’dir. İşletme A mamulünü tanesi 500.-TL’den satmakta olup, tanesi 350.-TL’den adet sipariş teklifi almıştır. Mamulün birim maliyeti 400.-TL’dır. Siparişin Reddi Siparişin KabulüFark Satışlar Ad. x 500.-TL/Ad Ad. x 350.-TL/Ad TOPLAM Değişken Maliyet Ad. x 250.-TL/Ad Ad. x 250.-TL/Ad TOPLAM( )( )( ) Katkı Payı Sabit Maliyet( ) - Kâr

97 © 2011 IFRS Foundation 3. BİR MAMULÜN ÜRETİMİNE SON VERME KARARI Bir mamulün üretimine devam edilmesi konusunda karar verebilmek için o mamulün kârlılığının analiz edilmesi gerekir. Bir başka anlatım biçimiyle, mamulle ilgili olarak ortaya çıkan değişken giderlerin yanı sıra, kaçınılabilir direkt maliyetlerinde analiz edilmesini gerektirir. Dolayısıyla her hangi bir mamulün üretimine devam edilip edilmemesi konusunda karar verirken, o mamulün; – kendi direkt giderlerini karşılaması, – ortak giderlere ve kâra katkı verip vermediği incelenir.

98 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Z üretim işletmesinin çeşitli mamullere ilişkin verileri aşağıdaki gibidir. İşletme yönetimi ilk bakışta zarar eden C mamulünün üretiminden vazgeçilmesi gerektiği düşünmektedir. A MamulüB MamulüC MamulüToplam Satışlar Değişken Maliyetler( )( )( )( ) Katkı Payı Sabit Maliyetler Personel Gideri Satış Giderleri Kira Gideri Toplam Sabit Maliyet( )( )( )( ) Kâr veya Zarar ( )

99 © 2011 IFRS Foundation İlk bakışta zarar eden C mamulünün üretiminden vazgeçilmesi gerektiği düşünülür. Ancak C mamulünün üretiminden vazgeçilmesi halinde söz konusu mamule ilişkin; –değişken maliyetlerden –personel giderlerinden ve –satış giderlerinin TL’si kadar tasarruf sağlanacağı düşünülmektedir.

100 © 2011 IFRS Foundation C mamulünün üretilmemesi halinde maliyetlerin karşılaştırılması durumunda: Mevcut Durum C Mamulünün ÜretilmemesiFark Satışlar Değişken Maliyetler( )( )( ) Katkı Payı Sabit Maliyetler Personel Gideri Satış Giderleri Kira Gideri Toplam Sabit Maliyet( )( )( ) Kâr veya Zarar

101 © 2011 IFRS Foundation MALİYET BİLGİLERİNİN FİYATLAMA KARARLARINDA KULLANILMASI

102 © 2011 IFRS Foundation MALİYETE DAYALI FİYATLANDIRMA YÖNTEMLERİ Maliyete dayalı fiyatın saptanması aşağıdaki gibi formüle edilebilir. Satış Fiyatı = Maliyet + (Maliyet x Kar Marjı) Tam üretim maliyeti (sınai maliyet) esasına dayalı fiyatlandırma Tam maliyet (ticari maliyet) esasına dayalı fiyatlandırma Toplam değişken maliyet esasına dayalı fiyatlandırma Yatırım karlılığı esasına dayalı fiyatlandırma İşleme (dönüşüm) maliyeti esasına dayalı fiyatlandırma Zaman ve maliyet esasına dayalı fiyatlandırma

103 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: A mamulünün üretimini yapan bir endüstri işletmesinde yıllık beklenen kapasite birim olup, işletmenin bu kapasitede aşağıdaki maliyetlere katlanılması beklenmektedir. İşletme söz konusu mamulü 270.-TL fiyatla satmayı planlamaktadır. Birim Değişken Toplam Sabit Maliyet Direkt ilk madde ve malzeme giderleri90.-TL Direkt işçilik giderleri20.-TL Genel üretim giderleri30.-TL TL Satış ve yönetim giderleri10.-TL TL

104 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation A mamulünün 270.-TL’lık satış hacmi temel kabul edildiğinde maliyetlere uygulanacak kar marjı oranları; Tam Üretim Maliyeti (sınai) Tam Maliyet (ticari) Toplam Değişken Maliyet İşleme Maliyeti Satış Fiyatı Maliyetler Direkt ilk madde ve malzeme90.- Direkt işçilik giderleri 20.- Genel üretim giderleri (değişken) 30.- Genel üretim giderleri (sabit) 40.- Satış ve yönetim giderleri (değişken)10.- Satış ve yönetim giderleri (sabit)10.- Toplam maliyet Kar Marjı Oranı0,500,350,802,00

105 © 2011 IFRS Foundation TAM ÜRETİM MALİYETiNE (SINAİ MALİYET) DAYALI FİYATLANDIRMA Tam üretim maliyeti, mamulün üretim sürecinde tüketilen direkt ilk madde ve malzeme, direkt işçilik ve genel üretim giderleri toplamından oluşmaktadır. Tam maliyet mamulün maliyetine katılan tüm değişken ve sabit üretim maliyetlerini kapsayan üretim maliyetidir. Tam üretim maliyeti esasına göre fiyatlandırma yönteminde fiyat; tam üretim maliyetine belirli bir kar marjı oranının uygulanması suretiyle bulunan karın eklenmesi yolu ile hesaplanmaktadır. Bu yöntemde kar marjı, yalnızca karı ifade eden saf bir miktar olmayıp satış ve yönetim giderlerini de kapsamaktadır. Satış Fiyatı=Tam Üretim Maliyeti +(Tam Üretim Maliyeti x Kar Marjı Oranı) Satış Fiyatı=180.-TL+(180.-TL x 0,50)=270.-TL

106 © 2011 IFRS Foundation Tam üretim maliyetine göre fiyatlandırmanın avantajları Tam üretim maliyeti birim maliyet bilgisi stok değerlemesi açısından da kullanıldığından hazırda mevcut olması, maliyet bilgisi üzerinde ayrıca ek hesaplamalar yapılması ihtiyacı yoktur. Geleneksel muhasebe sistemleri sadece üretim maliyeti düzeyinde maliyetleri raporlamaktadır. Dolayısıyla geleneksel maliyet muhasebesi sistemlerinde tam üretim maliyetine dayalı birim maliyet bilgisi dönemler itibari ile mevcuttur. İşletme geçmişte benzer bir mamulü üretmişse, bu bilginin geçmiş maliyet raporlarından kolaylıkla elde edilerek yeni üretilecek mamulün fiyatlama kararlarında kullanılabilir.

107 © 2011 IFRS Foundation Tam üretim maliyetine göre fiyatlandırmanın dezavantajları Tam üretim maliyet yöntemine göre fiyatlandırmada, endirekt maliyetlerin dağıtımında karşılaşılan sakıncalar fiyatlama kararlarına da yansıyacaktır. Sabit genel üretim maliyetlerin faaliyet hacmi karşısında birim başına düşen payında meydana gelen değişme birim üretim maliyetini değiştirecek ve bu ise fiyatın yeniden belirlenmesini gerektirecektir. Özellikle düşük kapasite kullanım oranının sebep olduğu verimsizlik nedeniyle oluşan maliyet artışının fiyata yansıtılması izah edilebilir bir gerekçe olmayacaktır.

108 © 2011 IFRS Foundation TAM MALİYETE (TİCARİ MALİYET) DAYALI FİYATLANDIRMA Tam maliyete dayalı fiyatlandırma mamulün üretim maliyetine, satış ve yönetim giderleri ilave edilerek bulunan tam maliyete (ticari maliyet) belirli bir kar marjının uygulanması yolu ile hesaplanmaktadır. Satış Fiyatı = Tam Maliyet + (Tam Maliyet x Kar Marjı Oranı) Satış Fiyatı = 200.-TL + (200.-TL x 0,35) = 270.-TL

109 © 2011 IFRS Foundation Tam maliyete göre fiyatlandırmanın avantajları Tam maliyetleme yöntemine göre fiyat tespitinin en önemli avantajı yöntemin basit olmasıdır. Bir kez kar marjı oranı belirlendiğinde, fiyat tespiti kolaylıkla yapılabilir. Piyasa talebinin, bütçelenen üretim hedeflerini gerçekleştirecek düzeyde olması halinde öngörülen kar hedefine kolayca ulaşmayı mümkün kılmasıdır. Genel üretim giderleri ile satış ve yönetim giderlerinin bütçelenmiş üretim düzeyine göre yüklenmesi halinde, saptanan fiyatlar cari talep düzeyine bağlı dalgalanmalar göstermez. Fiyat istikrarının önemli olduğu oligapol piyasalarda bu yöntem tercih edilen bir fiyatlama yöntemidir. Enflasyon dönemlerinde gerçekleştirilen fiyat artışlarına itiraz edilemez bir gerekçe oluşturmasıdır.

110 © 2011 IFRS Foundation Tam maliyete göre fiyatlandırmanın dezavantajları  Yöntem talep elastikiyetini dikkate almamaktadır. Yöntemin uygulanması durumunda çoğu kez, piyasa koşulları doğrultusunda fiyatlarda düzeltme yapmak gerekebilir.  Rekabet koşullarının da dikkate alınmaması önemli bir sakıncadır. Rekabet koşulları daha düşük kar marjlarını veya maliyet düşürme çabalarını zorunlu kılmaktadır.  Tüm mamuller için tek bir kar marjı oranının uygulanıyor olması gerçekçi olmaktan uzaktır.  Endirekt maliyetlerin yüklenmesinde bir takım varsayımlardan hareket edilmesi, sağlıklı bir maliyet hesabını olanaksız kılmaktadır.  Tam maliyete dayalı fiyat saptayan bir işletme, toplam sabit maliyetlere ve kara katkı sağlayabilecek özel bir siparişi toplam maliyetleri karşılamadığı gerekçesiyle reddedebilir.

111 © 2011 IFRS Foundation DEĞİŞKEN MALİYETE DAYALI FİYATLANDIRMA Değişken maliyet, mamul veya hizmetin üretiminde katlanılan değişken üretim maliyetleri ile değişken satış ve yönetim giderleri toplamından oluşmaktadır. Satış fiyatı ise toplam değişken maliyete, sabit maliyetleri ve arzulanan karı karşılayacak bir kar marjının eklenmesi yolu ile hesaplanır. Satış Fiyatı = Değişken Maliyet + (Değişken Maliyet x Kar Marjı Oranı) Satış Fiyatı = 150.-TL + (150.-TL x 0,80) = 270.-TL

112 © 2011 IFRS Foundation Değişken maliyete göre fiyatlandırmanın avantajları Fiyatlamada değişken maliyetler esas alındığında, tam maliyet yönteminde karşılaşılan sabit maliyetlere ilişkin problemler fiyatlama kararlarına yansıtılmamış olur. Bilindiği üzere değişken maliyetlerin toplam düzeyi üretim hacmine göre değişirken, birim başına değişken maliyetler ise hacim değişikliğinden etkilenmemektedir. Dolayısıyla bu yöntem çeşitli fiyat düzeylerindeki satış hacminde sağlanacak kar değişimlerinin etkilerini açıklayarak yöneticilerin en uygun fiyatlama kararı almalarına yardımcı olur. Değişken maliyete göre fiyatlama katkı payı temelinden hareket etmektedir. Değişken maliyetlere dayalı fiyatlama maliyetlerin değişken ve sabit olarak ayrılması temeline dayanmaktadır, dolayısıyla böyle bir ayırım geçerli maliyet analizi çerçevesinde özel yönetim kararlarının alınmasına da hizmet etmektedir.

113 © 2011 IFRS Foundation Değişken maliyete göre fiyatlandırmanın dezavantajları Bu yöntemin en önemli sakıncası, kısa vadede işletmenin karlılığına katkı sağlayan bu tür yönetim kararlarının uzun dönemde tam maliyetleri karşılamayacak şekilde sürdürülmesi halinde işletmenin arzu edilmeyen koşullara sürüklenebilmesidir. Dolayısıyla kısa vadeli fiyatlama kararlarında mevcut müşterilerin tepkileri ve işletmenin maliyetlerini karşılamayan aşırı fiyat indirimleri konusunda dikkatli olunması gerekmektedir.

114 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: İşletme üretimini yaptığı mamulle ilgili toplam yıllık direkt sabit maliyetlerinin TL ve birim başına değişken maliyetlerinin 10.-TL olmasını beklenmektedir. Gelecek üç yılda ortalama yıllık talebin birim olması tahmin edilmektedir. İçinde bulunulan yıl işletmenin faaliyet gösterdiği bölgede talebin birim olması tahmin edilmektedir. Ancak bu talep miktarı deniz aşırı müşterilere yapılacak standart dışı satışları veya ikincil pazarlara özel satış fiyatları ile yapılacak satışları kapsamamaktadır. Yatırımlar üzerinden karlılık hedefine ulaşmak için, yönetim bu mamulün ortak sabit maliyetlere ve kara katkı sağlayacak hedef katkı payının yıllık TL olmasını planlamaktadır. Üretim Miktarı (birim) Birim Başına Sabit Maliyetler (direkt)10,007,506,00 Birim Başına Değişken Maliyet10,00 Birim Başına Toplam Maliyet20,0017,5016,00 Birim Başına Gerekli Katkı Payı3,332,502,00 Birim Başına Gerekli Satış Fiyatı23,3320,0018,00

115 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Satış politikasının mümkün olduğunca ana pazara yapılacağı ve boş kapasitedeki mamullerin ikincil pazarlara yapılacağını varsaydığımızda mümkün satış fiyat aralıkları aşağıdaki gibi olacaktır. 1.Kısa vadeli minimum satış fiyatı10.-TL birim değişken maliyet 2.Dönemin farklılaşan maliyetlerini karşılayan minimum satış fiyatı 17,50 TL- 20.-TL birim başına toplam maliyet 3.Dönemin bütçelenen toplam katkı payını karşılayan minimum satış fiyatı 20.-TL-23,33TL birim başına gerekli satış fiyatı 4.Uzun vadeli ortalama talebe göre uzun vadeli satış fiyatı 18.-TL

116 © 2011 IFRS Foundation Değişken maliyete göre fiyatlandırma Değişken maliyetler kısa vadeli satış fiyatını ifade etmektedir. Ekonomideki daralma dönemlerinde satış personeli 10.-TL’lık değişken maliyetler üzerindeki en yüksek satış fiyatını elde etmeye çalışmalıdır. Benzer olarak, eğer boş kapasite var ve ana pazarda ilave talep yoksa, değişken maliyetler ikincil pazarda satış için en düşük satış fiyatını ifade etmektedir. Uzun dönemde en azından ana pazar için satış fiyatı minimum farklılaşan maliyetleri karşılamalıdır. Cari dönem için bütçelenen satış hacmi için farklılaşan maliyetleri karşılayan minimum satış fiyatı 17,50 TL-20.-TL aralığındadır. Bu aralıktaki satış fiyatı işletmenin değişken maliyetleri ile, mamule direkt yüklenen sabit maliyetleri karşılamaktadır. Ana pazardaki 20.-TL-23,33 TL aralığındaki satış fiyatları, farklılaşan maliyetleri karşıladıktan sonra bütçelenen toplam TL’lık katkı payını da sağlamak için yeterli olmaktadır. İşletmenin uzun vadeli ortalama talebe göre minimum satış fiyatı 18.-TL’sı olmalıdır.

117 © 2011 IFRS Foundation YATIRIM KARLILIĞI ESASINA DAYALI FİYATLANDIRMA Mamul ve hizmetlerin satışından elde edilecek kar miktarının alternatif yatırım araçlarının getirisinden yüksek olması ve yatırımcıları tatmin etmesi gerekir. Bu yöntemin uygulanmasında öncelikle, mamul veya hizmetin üretimine tahsis edilen sermaye için beklenen hedef kar tutarı hesaplanır. Yatırım için tahsis edilen sermaye tutarı ile varlıklar üzerinden hedeflenen kar marjı oranı çarpılarak hedeflenen kar tutarı hesaplanabilir. Maliyet artı kar yöntemleri ile bu yöntem arasında temelde farklılık yoktur. Yalnızca bu yöntemde maliyetlere uygulanacak kar marjı oranının yatırımlar üzerinden tatmin edici karı sağlayacak şekilde önceden saptanması gerekmektedir. Yatırımlar üzerinden kar marjı oranı saptandıktan sonra bu oranın maliyetlere uygulanması yolu ile satış fiyatı kolaylıkla saptanabilir.

118 © 2011 IFRS Foundation Hedeflenen kar tutarının hesaplanması Örneğimizde işletmenin A mamulün üretimine tahsis edeceği ortalama sermaye yatırımının TL ve hedeflenen yatırım karlılık oranının %20 olarak belirlendiğini varsaydığımızda, Hedef Kar = Ortalama Sermaye Yatırımı X Hedef Kar Marjı Oranı Hedef Kar = TL X 0,20 = TL

119 © 2011 IFRS Foundation Tam üretim maliyeti esasına göre yatırımlar üzerinden karlılık oranı Kar Marjı Oranı= Hedef Kar + Satış ve Yönetim Giderleri Üretim Hacmi x Birim Üretim Maliyeti Örneğimizdeki veriler doğrultusunda kar marjı oranı aşağıdaki gibi hesaplanabilir. Kar Marjı Oranı= TL TL =0, br x 180.-TL

120 © 2011 IFRS Foundation Tam maliyet esasına göre yatırımlar üzerinden karlılık oranı Kar Marjı Oranı= Hedef Kar Üretim Hacmi x Birim Tam Maliyet Örneğimizdeki veriler doğrultusunda tam maliyet yöntemine göre yatırımlar üzerinden kar marjı oranı aşağıdaki gibi hesaplanabilir. Kar Marjı Oranı= TL =0, br x 200.-TL

121 © 2011 IFRS Foundation Değişken maliyet esasına göre yatırımlar üzerinden karlılık oranı Kar Marjı Oranı= TL TL =0, br x 150.-TL Kar Marjı Oranı= Hedef Kar + Toplam Sabit Maliyetler Üretim Hacmi x Birim Değişken Maliyet Örneğimizdeki veriler doğrultusunda değişken maliyet esasına göre yatırımlar üzerinden kar marjı oranı aşağıdaki gibi hesaplanabilir.

122 © 2011 IFRS Foundation Belirlenen karlılık oranlarına göre satış fiyatının hesabı aşağıda gösterilmiştir. Satış Fiyatı (Tam Ürt. Mal.)=180.-TL+(180.-TL x 0,50)=270.-TL Satış Fiyatı (Tam Maliyet)=200.-TL+(200.-TL x 0,35)=270.-TL Satış Fiyatı (Değiş. Maliyet)=150.-TL+(150.-TL x 0,80)=270.-TL

123 © 2011 IFRS Foundation İŞLEME (DÖNÜŞÜM) MALİYETİNE DAYALI FİYATLANDIRMA İşleme (dönüşüm) maliyeti ilk madde ve malzemenin mamule dönüşüm sürecinde katlanılan maliyetleri ifade eder. İşleme maliyeti üretimde kullanılan direkt işçilik ve genel üretim giderleri toplamından oluşmaktadır. Toplam birim maliyetleri aynı olan, ancak maliyet yapıları farklı iki mamul ele alındığında tam maliyet yöntemine göre saptanacak satış fiyatı her iki mamul için aynı olacaktır. Tam maliyet yöntemine göre fiyatlandırma, mamuller arasında işleme ve direkt ilk madde ve malzeme maliyeti bakımından yapısal farklılık olması halinde bunun fiyatlara yansımasına engel olmakta ve aralarındaki maliyet yapısı farklılığını göz önünde bulundurmamaktadır.

124 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X, Y ve Z mamullerinin üretimini yapan bir üretim işletmesinin üretimini yaptığı mamullerin tam maliyet esasına dayalı satış fiyatlarının aşağıdaki gibi olduğunu varsayalım. X MamulüY MamulüZ Mamulü Birim Maliyet Oran % Birim Maliyet Oran % Birim Maliyet Oran % Direkt İlk Madde ve Malzeme İşleme Maliyeti Direkt İşçilik Giderleri Genel Üretim Giderleri Toplam Üretim Maliyeti Satış ve Yönetim Giderleri Tam Maliyet Kar Marjı (Tam Maliyet * %20) Birim Satış Fiyatı

125 © 2011 IFRS Foundation Yöntemin uygulanmasındaki aşamalar; i.Önce işleme maliyetinin tam maliyete oranı, diğer mamullere göre en düşük olan mamul belirlenir. ii.Daha sonra bu mamulün tam maliyet yöntemine göre belirli bir oran üzerinden hesaplanan kar payına eşit kar payını verecek şekilde, işleme maliyeti üzerinden bir oran saptanır. iii.Bu saptanan oran diğer mamullerin işleme maliyetlerine tatbik edilmek suretiyle yöntem uygulanmaktadır.

126 © 2011 IFRS Foundation Örneğimizdeki verilerden hareketle mamullerin satış fiyatlarını işleme maliyetine göre saptayalım. i.İşleme maliyetinin tam maliyete oranı en düşük olan mamul X mamulüdür. ii.X mamulünün tam maliyeti 100.-TL ve satışlardan birim başına 20.-TL kar elde edilmesi amaçlanmaktadır. Söz konusu mamulün işleme maliyeti 40.-TL olduğundan 20.- TL’lık karı sağlayacak işleme maliyetine göre kar marjı oranı 20.-TL/ 40.-TL = 0,50’dir. iii.Belirlediğimiz kar marjı oranı 0,50 olduğuna göre, aynı orandan yararlanarak mamullerin satış fiyatlarını işleme maliyeti esasına göre saptayabiliriz.

127 © 2011 IFRS Foundation İşleme maliyeti esasına göre mamullerin satış fiyatları; X MamulüY MamulüZ Mamulü Birim Maliyet Oran % Birim Maliyet Oran % Birim Maliyet Oran % Direkt İlk Madde ve Malzeme İşleme Maliyeti Direkt İşçilik Giderleri Genel Üretim Giderleri Toplam Üretim Maliyeti Satış ve Yönetim Giderleri Tam Maliyet Kar Marjı (İşleme Maliyeti * %50) Birim Satış Fiyatı

128 © 2011 IFRS Foundation ZAMAN VE MALZEME MALİYETİ ESASINA DAYALI FİYATLANDIRMA Bu yöntemde birisi direkt işçilik zamanı ve diğeri kullanılan direkt ilk madde ve malzeme esasına göre iki fiyatlama oranı saptanmaktadır. Bu oranlar satış ilgili genel üretim ve yönetim giderleri, diğer direkt giderler ve arzulanan karı içermektedir. Bu fiyatlama yöntemi yaygın olarak bakım onarım ve baskı atölyelerinde ve muhasebeci, avukat, hekim ve danışman gibi bir çok profesyonel mesleklerde kullanılmaktadır. Bu fiyatlama yönteminde satış fiyatı; zaman ve malzeme olmak üzere iki bileşenden oluşmaktadır. Her iki bileşeninin toplamı alınarak sağlanan hizmetin satış fiyatı saptanmaktadır.

129 © 2011 IFRS Foundation A. Zaman Bileşeni Zaman bileşeni direkt işçilik saati başına bir oranı ifade eder. Bu oran aşağıdaki üç unsurun birlikte eklenmesi yolu ile hesaplanır. 1.İş görenin ücret ve diğer ek menfaatlerini kapsayan direkt maliyetleri 2.İşletmenin satış, yönetim ve diğer giderlerinden bir pay. (Bu pay işçilikle ilgili diğer giderler, satış ve yönetim giderleri gibi giderlerin beklenen çalışma hacmine bölünmesi yolu ile hesaplanabilir) 3.İş görenin saat başına çalışma zamanı için arzu edilen kar

130 © 2011 IFRS Foundation Bu bilgilere göre zaman bileşeninin fiyatı aşağıdaki gibi formüle edilebilir Birim Zaman Fiyatı = Saat Başına İşçilik Gideri + İşçilikle İlgili Bütçelenen Satış Yönetim ve Diğer Giderler + Arzulanan Kar Payı Beklenen Çalışma Hacmi Müşteriye fatura edilecek zaman bileşeni toplam fiyatı ise; Toplam Zaman Fiyatı = Birim Zaman Fiyatı x İşte Çalışılan Zaman

131 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek:Otomotiv sektöründe araçların bakım ve onarımı ile ilgili servis hizmetlerini sunan bir işletmenin faaliyet dönemi için bütçelenen çalışma hacmi bakım ve onarım saatidir. İşletmenin onarım zamanı için işçilikle ilgili direkt giderleri çalışma saati başına 50.-TL’sıdır. İşletmenin onarım zamanı ile ilgili bütçelenen endirekt giderleri, satış ve yönetim giderleri toplamı TL’sıdır. İşletme onarım saati başına 4.-TL kar elde etmeyi planlamıştır. Buna göre onarım saati başına uygulanacak birim zaman fiyatını saptayalım. Birim Zaman Fiyatı =50.-TL+[ TL ]+4.-TL saat Birim Zaman Fiyatı =50.-TL+6.-TL+4.-TL=60.-TL/saat İşletmenin servise gelen bir aracın bakım onarım hizmetini 5 saatte tamamlamış olduğunu varsaydığımızda toplam zaman fiyatı ise; Toplam Zaman Fiyatı =Birim Zaman Fiyatıxİşte Çalışılan Zaman Toplam Zaman Fiyatı =60.-TLx5 saat=300.-TL olacaktır.

132 © 2011 IFRS Foundation B. Malzeme Bileşeni Malzeme bileşeni işte kullanılan her hangi bir malzemenin maliyetine malzeme yükleme marjının eklenmesi yoluyla belirlenir. Malzeme yükleme marjı; sipariş verme, elleçleme ve stok taşıma maliyeti ve kullanılan malzemenin kendisi üzerinden bir kar marjını karşılayacak şekilde belirlenir. Bu yükleme marjı tutarı, kullanılan malzeme maliyetine bir malzeme yükleme marjı oranı uygulanmak suretiyle hesaplanır.

133 © 2011 IFRS Foundation Malzeme bileşeninin fiyatı Malzeme Fiyatı = İşte Kullanılan Malzeme Maliyeti + [ X Malzeme Yükleme Marjı Oranı ] Malzeme yükleme marjı oranı; bütçelenen malzeme ile ilgili diğer maliyetler toplamının tedariki planlanan malzeme maliyetine bölünmesi yolu ile bulunan bir orandır. Bu orana ayrıca kullanılan malzeme için arzu edilen kar marjı eklenebilir Malzeme Yükleme Marjı Oranı = Bütçelenen Yıllık Malzemeyle İlgili Maliyetler (Sipariş Verme, Elleçleme ve Stok Bulundurma Maliyeti) + Malzeme Üzerinden Arzulanan Kar Marjı Oranı Tedariki Bütçelenen Malzeme Maliyeti

134 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek:İşletmenin faaliyet dönemi için bütçelenen malzeme ile ilgili (sipariş verme, stok taşıma vb.) diğer maliyetlerinin TL ve tedariki planlanan yedek parçaların maliyetinin ise TL olacağı bütçelenmiştir. Malzeme Yükleme Marjı Oranı = TL +0, TL Malzeme Yükleme Marjı Oranı =0,05+0,10=0,15 Yukarıda servise alınan araç için 200.-TL değerinde yedek parça kullanıldığını varsaydığımızda faturaya yansıtılacak malzeme bedeli; Malzeme Fiyatı =200.-TL+[ X0,15]=230.-TL

135 © 2011 IFRS Foundation Buna göre toplam müşteriye fatura edilecek toplam bedel zaman fiyatı ile malzeme fiyatının toplamından oluşacaktır. Toplam Fiyat = Malzeme Fiyatı + Zaman Fiyatı Toplam Fiyat =230.-TL TL = TL

136 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: Elektronik cihazların bakım ve onarımı hizmetini sunan bir servis işletmesinde bakım-onarım ve yedek parça departmanları vardır. İşletmenin departmanlar itibari ile bütçelenmiş maliyetleri aşağıdaki gibidir. Bakım OnarımYedek Parça Teknisyen Ücretleri Servis Yöneticisi Maaşı Yedek Parça Yöneticisi Maaşı Sekreterlik Maaşı Sigorta İşveren Prim Payı Endirekt Malzeme Dış. Sağ. Fayd. Ve Hizmetler Vergi, resim ve harç giderleri Amortisman giderleri Yadek Parça Maliyeti Toplam

137 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Servis işletmesi gelecek faaliyet döneminde müşterilerine saat bakım onarım hizmeti sağlayacağını planlamakta ve zaman fiyatı için bakım onarım saati başına 2,50 TL kar eklemeyi düşünmektedir. Kullanılacak yedek parçalar için ise yedek parça alış maliyetinin %10 oranında kar eklemeyi planlamaktadır. Bakım OnarımYedek Parça Tutar (TL)BirimTutar (TL)Oran Teknisyen Maliyetleri Teknisyen Ücretleri SSK İşveren Prim Payı % Toplam Maliyet ,00 Servis Yöneticisi Maaşı Yedek Parça Yöneticisi Maaşı Sekreterlik Maaşı Sigorta İşveren Prim Payı % Endirekt Malzeme Dış. Sağ. Fayd. Ve Hizmetler Vergi, resim ve harç giderleri Amortisman giderleri Toplam Maliyet , ,30 Arzulanan Kar 2,50 İşçilik s. X 2,50TL Parça TLx0, ,10 Toplam , ,40

138 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation İşletme dönem içinde bir müşterisinin arızalı cihazlarının tamirini gerçekleştirmiştir. Söz konusu cihazların tamiri için; 50.-TL değerinde yedek parça değişimi yapılmış ve 5 saat onarım zamanı harcanmıştır. Bu bilgilere göre müşteriye fatura edilecek fiyatı; Malzeme Fiyatı = 50.- TL +[ X0,40]= 70.- TL Zaman Fiyatı =12.-TL/saatx5 saat=60.-TL Toplam Fiyat =70.-TL+60.-TL= TL

139 © 2011 IFRS Foundation İŞLETME BÜTÇELERİ İşletme yönetimi fonksiyonlarından biri olduğunu vurguladığımız planlama hemen hemen her işletmenin amaçlarının ne olduğunu veya ne olması gerektiğini belirleyen belgelerdir. Sözü edilen belgelerin sayılarla ifade edilmiş şekli bütçe olarak anılır. Dolayısıyla bütçe sayılarla ifade edilen plandır.

140 © 2011 IFRS Foundation İŞLETME BÜTÇELERİ Bütçe; planların sayısal olarak ifade edilmesi ve işletme personelinin gelecekteki faaliyetlerini belirlenmesi olarak tanımlanabilir. İşletme bütçeleri; işletmelerin saptanmış amaçlarına ulaşmalarında gerekli eylemlerin yerine getirilmesi amacıyla gereksinim duyulan kaynakların nasıl sağlanacağını ve nerelerde kullanılacağının plânlanmasıdır. Bütçeleme; bütçelerin düzenlemesine ilişkin yöntemlerin bütünüdür. Bütçe kontrolü; bütçe ile saptanan işletme amaçlarıyla ilgili olarak ortaya çıkan sapmaların kontrol ve değerlendirilmesi işlemlerini içerir.

141 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Faaliyet bütçeleri; işletmenin belirli faaliyet veya bölümlerini konu eden bütçe çeşididir. Faaliyet bütçeleri işlevsel temele dayanılarak düzenlenir. 1. Faaliyet Bütçeleri: a. Satış Bütçesi b. Üretim Bütçesi 1.Direkt ilk madde ve malzeme satın alma bütçesi 2.Direkt ilk madde ve malzeme kullanım bütçesi 3.Direkt işçilik bütçesi 4.Genel üretim giderleri bütçesi c. Satılan Mamullerin Maliyeti Bütçesi d. Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri Bütçesi e. Genel Yönetim Giderleri Bütçesi 2. Finansal Bütçeler: a. Yatırım Bütçesi b. Finansman Bütçesi

142 © 2011 IFRS Foundation

143 1. SATIŞ BÜTÇESİ İşletme bütçesinin başlangıç noktası, satış bütçesinin düzenlenmesiyle olanaklıdır. Satış bütçesi, işletme bütçesinin gelir yönünü oluşturur. Bu bütçenin doğru ve gerçekçi olduğu ölçüde diğer bütçeler, dolayısıyla işletme bütçesi de doğru olabilir. Öngörülen satış hacmine göre; üretim bütçeleri, satılan mamullerin maliyeti bütçesi, pazarlama, satış ve dağıtım bütçesi gibi bir dizi bütçe düzenlenecektir. Beklenen satış düzeyinin tahmini, üretimin planlanması, gelirlerin ve giderlerin bütçelenmesi için temel oluşturur. Satış düzeylerinin tahmin edilmesiyle o yıl için üretim planlanabilir ve beklenen üretim maliyetleri ile faaliyet giderleri bütçelenebilir. Satış bütçesinin düzenlenmesinden, işletmenin satış departmanı yöneticisi sorumludur.

144 © 2011 IFRS Foundation Satış tahminlerinin yapılmasında kullanılan başlıca yöntemler Yargıya dayanan yöntemler, İstatistiki yöntemler, Birleşik yöntemler

145 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek: X üretim işletmesi faaliyetlerini üçer aylık dönemler itibariyle planlamakta ve bütçelerini de bu duruma göre düzenlemektedir. Tek tip mamul üreten ve üretiminde bir cins ilk madde kullanan işletmenin, gelecek faaliyet dönemine ilişkin üçer aylık satış tahminleri ve satış fiyatları doğrultusunda düzenlenen yıllık satış bütçesi aşağıda gösterilmiştir. Mamul birim satış fiyatı 100.-TL'dır. X Üretim İşletmesi Satış Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam MiktarTutarMiktarTutarMiktarTutarMiktarTutarMiktarTutar

146 © 2011 IFRS Foundation 2. ÜRETİM BÜTÇESİ Üretim bütçesi; bütçelenmiş satışların gerçekleştirilebilmesi için, faaliyet döneminde üretilmesi gereken mamul miktarının tahmin edilmesidir. Üretim bütçesini düzenleme yükümlülüğü üretim departmanı yöneticisinin sorumluluğundadır.

147 © 2011 IFRS Foundation Üretim bütçesinin düzenlenmesi için üretilecek mamul miktarının hesaplanmasında aşağıdaki formulden yararlanılır, Üretilecek Miktar = [ Bütçelenmiş Satış Miktarı + Arzulanan Dönem sonu Stok Miktarı ] - Dönem Başı Stok Miktarı

148 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Üretim bütçesi genellikle aylık olarak düzenlenir. Ancak örneğimizde bütünlük ve kolaylık sağlamak amacıyla (örneğimizi) üçer aylık dönemlere göre sürdüreceğiz. Üretim bütçesine ilişkin ek bilgiler: a. Arzulanan dönem sonu stok miktarı; Birinci üç aylık dönem300 birim İkinci üç aylık dönem600 birim Üçüncü üç aylık dönem800 birim Dördüncü üç aylık dönem200 birim b. Dönem başı stok 200 birim

149 © 2011 IFRS Foundation Söz konusu işletmenin üretim bütçesini yukarıda verilen formül yardımıyla aşağıda gösterildiği gibi düzenleyebiliriz. X Üretim İşletmesi Üretim Bütçesi (Miktar Olarak) Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Bütçelenmiş Satış Miktarı Arzulanan Dönem Sonu Stok Miktarı = Toplam Gereksinim Dönem Başı Stok Miktarı (200)(300)(600)(800)(200) = Üretim Miktarı

150 © 2011 IFRS Foundation 3. DİREKT İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİ BÜTÇESİ Üretim bütçesinin düzenlenmesinden sonra üretilecek mamul miktarına göre; satın alınması gereken direkt ilk madde ve malzeme miktarı ve maliyeti, kullanılması gereken direkt ilk madde ve malzeme miktarı ve maliyetlerinin saptanması gerekir.

151 © 2011 IFRS Foundation A. Direkt ilk madde ve malzeme satın alma bütçesi Üretim için gerekli olan direkt ilk madde ve malzeme miktarı, Dönem sonu ve dönem başı direkt ilk madde ve malzeme stoku, Birim alış maliyeti, dikkate alınmalıdır. Satın Alınacak Direkt İlk Madde ve Malzeme Miktarı = [ Üretim için Gerekli İlk Md ve Mlz. Miktarı + Dönem Sonu İlk Madde ve Malzeme Miktarı ] - Dönem Başı İlk Madde ve Malzeme Stok Miktarı

152 © 2011 IFRS Foundation X işletmesinin direkt ilk madde ve malzeme satın alma bütçesini yukarıda verilen formül yardımıyla aşağıda gösterildiği gibi düzenleyebiliriz. Direkt ilk madde ve malzeme bütçesinin düzenlenmesine ilişkin ek bilgiler: 1.Bir birim mamul için 2 kg direkt ilk madde ve malzeme tüketilmektedir. 2.Her dönem sonunda, bir sonraki dönemde üretimde kullanılacak direkt ilk madde ve malzeme miktarının %10'u kadar stok bulundurulacaktır. 3.Direkt ilk madde ve malzemenin birim alış fiyatı 9.-TL'dır. Direkt ilk madde ve malzemenin alış fiyatında olabilecek fiyat artışları dikkate alınmamıştır. 4.Birinci üç aylık dönemin başındaki stok miktarı 180 kg'dır. 5.Bütçe dönemini izleyen yılın I. üç aylık döneminde birim mamul üretilmesi öngörülmektedir.

153 © 2011 IFRS Foundation X Üretim İşletmesinin Direkt İlk Madde ve Malzeme Satın Alma Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Bütçelenmiş Üretim Miktarı 900 br br br 800 br br * Birim Başına Tüketim 2 kg = Üretim İçin Gerekli Miktar kg kg kg kg kg + Arzulanan Dönem Sonu Stok Miktarı 360 kg 520 kg 160 kg 200 kg = Toplam Gereksinim kg kg kg kg kg - Dönem Başı Stok Miktarı (180 kg) (360 kg) (520 kg) (160 kg) (180 kg) = Satın Alınacak Miktar kg kg kg kg kg * Birim Alış Maliyeti 9.-TL/kg = Alış Maliyeti

154 © 2011 IFRS Foundation B. Direkt İlk Madde ve Malzeme Kullanım Bütçesi Direkt ilk madde ve malzeme satın alma bütçesi düzenlenirken, direkt ilk madde ve malzeme maliyetlerinin planlanması için, üretimde kullanılan direkt ilk madde ve malzeme maliyeti bütçesi de düzenlenmelidir. Sözü edilen bütçe ile üretim de kullanılan ve gider haline dönüşen direkt ilk madde ve malzeme giderleri planlanmış olur. Çeşitli mamul üreten ve birden fazla türde direkt ilk madde ve malzeme kullanan üretim işletmelerinde bu gibi bütçeler için gereksinim duyulan bilgiler, standart maliyet sistemi uygulayan üretim işletmelerinde (sistemin gereği olarak) esasen devamlı olarak elde bulunduğu unutulmamalıdır.

155 © 2011 IFRS Foundation X Üretim İşletmesinin Direkt İlk Madde ve Malzeme Kullanım Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Üretim İçin Gerekli Miktar kg3.600 kg5.200 kg1.600 kg kg * Birim Alış Maliyeti 9.-TL/kg = Direkt İlk Madde ve Malzeme Maliyeti

156 © 2011 IFRS Foundation 4. DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİ BÜTÇESİ Direkt işçilik giderleri bütçeleri, üretim miktarı için gerekli işçilik saatlerinin, saat başına işçilik ücretleriyle çarpılması sonucu elde edilir. Direkt işçilik giderleri bütçesi personel departmanını yakından ilgilendirir. Çünkü üretim miktarına göre işgücü açığı olması durumunda bu açığın nasıl kapatılacağı veya işgücü fazlalığının nasıl yok edileceği önem kazanır. Ayrıca direkt işçilik giderleri bütçesi düzenlenirken işletmede uygulanan ücret sisteminin de göz önünde bulundurulması gerekir.

157 © 2011 IFRS Foundation Direkt işçilik giderleri bütçesi Direkt işçilik giderleri bütçesinin düzenlenmesinde üretim bütçesinden yararlanılır. Üretim birimi başına gerekli işçilik miktarına ilişkin teknik bilgiler genellikle mühendislik veya üretim departmanından sağlanır. Direkt işçilik saatleri belirlendikten sonra üretim bütçesinde öngörülen üretim miktarı ile çarpılarak toplam direkt işçilik saati saptanır. Toplam direkt işçilik saati ile ortalama direkt işçilik saat ücreti çarpılarak, toplam direkt işçilik giderleri bulunur. Direkt işçilik giderleri bütçesinin düzenlenmesinde; i.öngörülen üretim miktarının, ii.bir birim için gerekli standart üretim süresinin, iii.farklı ücret gruplarının olması durumunda ortalama saat ücretinin bilinmesi gerekir.

158 © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmede direkt işçilik giderleri bütçesinin düzenlenmesine ilişkin ek bilgiler: a. Bir birim mamul 3 direkt işçilik saatinde üretilmektedir. b. Ortalama direkt işçilik saat ücreti 5.-TL'dır. X Üretim İşletmesinin Direkt İşçilik Giderleri Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Bütçelenmiş Üretim Miktarı 900 br1.800 br2.600 br800 br6.100 br * Birim Başına Dir. İşçilik Saati 3 s = Toplam Direkt İşçilik Saati s5.400 s7.800 s2.400 s s * Ortalama Saat Ücreti 5.-TL/s = Toplam Direkt İşçilik Gideri

159 © 2011 IFRS Foundation 5. GENEL ÜRETİM GİDERLERİ BÜTÇESİ  Genel üretim giderleri bütçesi, direkt ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik giderleri dışında kalan, üretimle ilgili ve üretilen birimlerle doğrudan doğruya ilişkisi kurulamayan giderlerin bilinmesini içerir.  Genel üretim giderlerinin bütçelenebilmesi için gider yerlerine ilişkin esnek bütçe fonksiyonlarından yararlanılır. Genel üretim giderleri bütçesinin düzenlenebilmesi için; Planlanan çalışma hacminin, Giderlerin sabit ve değişken olarak ayrılması, Her bir gider için değişken oranının hesaplanarak toplam değişken giderlerin öngörülmesi, sabit giderlerin de aylık tutarının öngörülmesi gerekir.

160 © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmenin genel üretim giderleri bütçesini (varsayıma dayanarak) aşağıdaki gibi düzenleyebiliriz. X Üretim İşletmesinin Genel Üretim Giderleri Bütçesi Değ. Oranı Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Beklenen Çalışma Hacmi s5.400 s7.800 s2.400 s s Değişken GÜG Endirekt Malzeme 2, Endirekt İşçilik 1, Dış. Sağ. Fyd. ve Hizmetler 0, Toplam 4, Sabit GÜG Amortismanlar Vergi, resim ve harç. gid Toplam Toplam GÜG

161 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Üretimle ilgili tüm giderler bütçelendikten sonra; üretim maliyeti bütçesini hazırlayarak üretilen mamullerin bütçelenmiş toplam ve birim üretim maliyetlerini saptayabiliriz. X Üretim İşletmesinin Üretim Maliyeti Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Direkt İlk Madde ve Malzeme Direkt İşçilik Genel Üretim Giderleri Üretim Maliyeti Dönem Başı Yarı Mamul Stoku----- Dönem Sonu Yarı Mamul Stoku----- Tamamlanan Mamul Maliyeti Üretim Miktarı900 br1.800 br2.600 br800 br6.100 br Birim Üretim Maliyeti61,67 TL53,33 TL50,77 TL63,75 TL54,84 TL

162 © 2011 IFRS Foundation 6. DÖNEM SONU STOK BÜTÇESİ Bütçe dönemi stoklarının izlenmesini sağlamak üzere stok düzeylerinin de tahmininin yapılması ve bütçe düzenlenmesi gereklidir. Dönem sonu stok bütçesi; bir yandan bilançoda yer alan stok bölümünün oluşturulmasına, diğer yandan ise stokların planlanmasına ve kontrolüne yardımcı olur. Çünkü, stokların eksik veya fazla olmasının işletme için bir maliyeti olduğu unutulmamalıdır. Söz konusu maliyetin en düşük düzeyde tutulması, etkin bir stok plânlama ve kontrol ile sağlanabilir. Bu yaklaşımla stok bütçesi dönem sonu için plânlanan; direkt ilk madde ve malzemeleri yarı mamulleri ve mamulleri gerek miktar, gerekse tutar olarak ifade eder.

163 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmemizin stok bütçesini de aşağıdaki gibi düzenlememiz olanaklıdır. İşletmenin stok değerleme yöntemi olarak ilk giren ilk çıkar yöntemini benimsediği varsayılmıştır. X Üretim İşletmesinin Stok Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç Ay Direkt İlk Madde ve Malzeme (Miktarı) Birim Alış Maliyeti9.-TL/kg Dönem Sonu İlk Madde ve Malzeme Stok Maliyeti Dönem Sonu Mamul Miktarı Mamul Birim Maliyeti61,67TL/br53,33TL/br50,77TL/br63,75TL/br Dönem Sonu Mamul Stok Maliyeti

164 © 2011 IFRS Foundation 7. SATILAN MAMULLERİN MALİYETİ BÜTÇESİ Satılan mamullerin maliyeti bütçesi, proforma gelir tablosunun düzenlenmesine yardımcı bir bütçedir. Sözü edilen bütçe ile ayrıca bütçe döneminde satılacağı öngörülen mamullerin maliyetinin tahmini yapılır. Üretim ve satış miktarları ile çeşitli maliyetler bütçelendikten sonra, bunların birleştirilmesiyle satılan mamullerin maliyeti bütçesinin düzenlenmesi daha kolaylaşır. Satılan mamullerin maliyeti bütçesinde yer alan; direkt ilk madde ve malzeme giderlerine direkt işçilik giderlerine genel üretim giderlerine dönem başı ve dönem sonu yarı mamul stoklarına dönem başı ve dönem sonu mamul stoklarına ilişkin veriler, düzenlenen diğer bütçelerden yararlanılarak düzenlenir.

165 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmemizin üretilen ve satılan mamullerin maliyeti bütçesini aşağıdaki gibi düzenlememiz olanaklıdır. X Üretim İşletmesinin Satılan Mamullerin Maliyeti Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Direkt İlk Madde ve Malzeme Direkt İşçilik Genel Üretim Giderleri Üretim Maliyeti Dönem Başı Yarı Mamul Stoku----- Dönem Sonu Yarı Mamul Stoku----- Tamamlanan Mamul Maliyeti Dönem Başı Mamul Stoku Satılabilir Mamul Maliyeti Dönem Sonu Mamul Stoku( )( )( )( ) Satılan Mamul Maliyeti * Birinci üç aylık dönem başı mamul stok miktarı 200 birim olup, toplam maliyeti TL'sı olarak varsayılmıştır.

166 © 2011 IFRS Foundation 8. PAZARLAMA SATIŞ VE DAĞITIM GİDERLERİ BÜTÇESİ İşletmelerde mamullerin üretilmesi kadar, üretilen mamullerin pazarlanması da büyük önem taşır. Üretilen mamullerin pazarlanması için katlanılması gereken fedakarlıkların planlanması ve kontrol edilmesi gerekir. Bu nedenle pazarlama, satış ve dağıtım giderleri bütçesi vurgulanan amacın gerçekleştirilmesinde önemli katkı sağlayacaktır. Ayrıca sözü edilen bütçe, proforma gelir tablosunun düzenlenmesinde de yararlanılan bir bütçedir. Pazarlama, satış ve dağıtım giderleri bütçesi pazarlama eyleminin yerine getirilmesinde oluşacak giderlerin öngörülmesini içerir. Bu nedenle bu bütçede giderlerin değişik şekillerde (örneğin satış bölgelerine göre, giderlerin sabit ve değişken ayrımına göre veya her iki ayırımı dikkate alarak) sınıflandırılması halinde, yönetim kararlarında kullanılacak verilerin elde edilmesini de kolaylaştırılacağı unutulmamalıdır.

167 International Financial Reporting Standards © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmemizin pazarlama, satış ve dağıtım giderleri bütçesini aşağıdaki gibi düzenlememiz olanaklıdır. X Üretim İşletmesinin Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Aylık ücretler Yolluklar Sigorta Giderleri Reklâm Giderleri Satış Komisyonları Amortismanlar Haberleşme Giderleri Toplam

168 © 2011 IFRS Foundation 9. GENEL YÖNETİM GİDERLERİ BÜTÇESİ Proforma gelir tablosunun düzenlenmesi için gerekli olan bir diğer bütçe de genel yönetim giderleri bütçesidir. Üretim ve pazarlama giderleri dışında işletme faaliyetlerinin yürütülmesi sırasında katlanılan fedakarlıklar, genel yönetim giderleri bütçesinde öngörülerek plânlanır. Bu bütçenin düzenlenmesinde pazarlama ve üretim departmanları dışındaki departman yöneticileri ile muhasebe departmanı işbirliği içinde olması yararlı olacaktır.

169 © 2011 IFRS Foundation Örnek işletmemizin genel yönetim giderleri bütçesini aşağıdaki gibi düzenlenmesi olanaklıdır. X Üretim İşletmesinin Genel Yönetim Giderleri Bütçesi Birinci Üç Ay İkinci Üç Ay Üçüncü Üç Ay Dördüncü Üç AyToplam Aylık ücretler Kira Giderleri Çeşitli Giderler Vergi Resim ve Harçlar Amortismanlar Toplam

170 © 2011 IFRS Foundation 10. DİĞER GELİR VE GİDERLER BÜTÇESİ İşletmenin dönemin faaliyetlerini bütçeledikten sonra, diğer faaliyetler kapsamında ortaya çıkacak gelirleri ile giderlerini (faiz, komisyon, kira, temettü, kur farkı vb.) bütçelemesi gerekmektedir. Bunun yanında olağan faaliyetler dışında ortaya çıkması tahmin edilen olağandışı gelir ve kârlar ile gider ve zararların da beklenen tutarlarının bütçeye yansıtılması sağlanmalıdır. Diğer gelir ve giderlerin bütçelenmesi dönem kârının saptanması ve nakit akışlarının planlanması için oldukça önemlidir.


"ISL 426 MALİYET ANALİZİ VE BÜTÇELEME YRD. DOÇ. DR. SERHAN GÜRKAN KARABÜK ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ" indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları