Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

İ.T.Ü. MAKİNA FAKÜLTESİ MAKİNA ELEMANLARI 2 2006-2007 BAHAR YARIYILI 5.01.2007 Hareket İletim Mekanizmaları Prof. Dr Hikmet Kocabaş İ.T.Ü. Makina Fak.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "İ.T.Ü. MAKİNA FAKÜLTESİ MAKİNA ELEMANLARI 2 2006-2007 BAHAR YARIYILI 5.01.2007 Hareket İletim Mekanizmaları Prof. Dr Hikmet Kocabaş İ.T.Ü. Makina Fak."— Sunum transkripti:

1 İ.T.Ü. MAKİNA FAKÜLTESİ MAKİNA ELEMANLARI BAHAR YARIYILI Hareket İletim Mekanizmaları Prof. Dr Hikmet Kocabaş İ.T.Ü. Makina Fak. Konstrüksiyon Anabilim Dalı ofis no: 428 ofis tel: / web site: www2.itu.edu.tr/~kocabash İlgi Alanları: Makina Tasarımı Sonlu Elemanlarla Analiz Mekanizma Simülasyonu CAD – CAE – CAM

2 Mikro Mekanizmalar

3

4 Dişli Çark Mekanizmaları Esnek Santrifüj Kavrama Santrifüj Kavrama klasik ve esnek testere üzerinde

5 HaftaDERS PLANI - Konular 1Dişli çark kinematiği; dişli ana kanunu, kayma hızı, eş profilin bulunması, takım dişli şartı 2Dişli çark kinematiği; evolvent profilli dişli çarklar 3Dişli çark kinematiği; kavrama oranı, alttan kesme, sınır diş sayısı, diş kalınlığı 4Tashihli dişli çarklar 5Düz alın dişli çarkların hesabı 6 7Helisel alın dişli çarkların hesabı ARA SINAV 1 8Konik dişli çarkların hesabı; düz konik dişli çarklar 9Konik dişli çarkların hesabı; helisel konik dişli çarklar 10Spiral dişli çarkların hesabı 11Sonsuz vida mekanizmalarının hesabı 12Kayış-kasnak mekanizmaları; teorik esaslar, düz kayışların boyutlandırılması ARA SINAV 2 13Kayış-kasnak mekanizmaları: V- kayışları, dişli kayışlar 14Zincir mekanizmaları Başarı Değerlendirme : Ara sınavlar2 Adet %20 Kısa Sınavlar2 Adet %10 Projeler2 Adet %30 Final Sınavı1 Adet %40

6 Dişli Çark Mekanizmaları Düz dişliler : iç ve dış dişli (Spur gears external contact Internal contact) Parallel helical gears Herringbone gears (or double-helical gears) Çubuk dişli ve pinyon (Rack and pinion) Düz konik dişli (Straight Bevel gears) (Spiral bevel gears) Spiral dişliler (Crossed helical gears) Hypoid gears Sonsuz vida ve dişli çark (worm and worm gear)

7 Basit dişli çarklar

8 Hareket sürekliliği

9

10

11 Yıldız ve evolvent profilli dişli çark mekanizması çıkış hızı

12 Dişli çark çıkış hızı r1r1 r1r1 evolvent dişli çifti (involute gear)

13 Dişli çark mekanizmalarının çalışması Yuvarlanma ve Kayma

14 Kavrama

15 Elliptical unilobe gears provide variable output speed Noncircular gears Elliptical gears with two lobes (bilobes) provide twice as many periods of variable output speed Multispeed gears give one constant speed for part of a cycle and a different constant speed for a second part of the cycle. Dairesel Olmayan Dişliler

16 Noncircular gears Dairesel Olmayan Dişliler Intermittent gearing Geneva çarkı (wheel) Duraklamalı hareket dişlileri

17 Noncircular Bevel Gear

18 Ağaç dişliler Dimensioning Wooden Gears - continued Düz İç planet Konik

19 İmalat Yöntemleri Talaşsız: Mg veya plastik malzemenin basınç altında dökülmesi veya sıkıştırma teknolojisiyle imal edilebilir. Talaş kaldırarak: Kopyalama (Form Freze) ve Yuvarlanma yöntemi (Dişli planya, kremayer, azdırma yöntemi). Kopyalama Yöntemi Yuvarlanma yöntemi

20 Dişli çark imalat metodları Tablo: Dişli Çarklar için imalat metodları Talaşlı İmalatTalaşsız İmalat MetodTakımUygulamaMetodUygulama Azdırma, Frezeleme Azdırma freze çakısı Düz ve helisel dış diş açma, konik ve helisel çarklar DökümAz özelliği olan dökme demir, çelik döküm ve temper dökümden alın ve konik çarklar Vargelleme, frezeleme Kesici bıçak veya çark, paket takım Düz ve helisel, iç ve dış diş açma Püskürtme döküm, basınçlı döküm Plastik ve hafif metalden, düz alın ve konik çarklar Profil frezesiProfil freze çakısı Düz ve helisel dış diş açma, tek tek imalat Hassas dövmeTaşıtlar için düz konik çarklar Dişli taşlamaTaşlama diskiDüz ve helisel dış diş açma, sertleştirilmiş çarklar SinterlemeDüz dişli konik çarklar RaspalamaRaspa çarkıDüz ve helisel dış diş açma Soğuk presleme Düz dişli küçük alın ve konik çarklar Tel erezyon (WEDM) Tel bobinDüz dış ve iç diş açma Sıcak preslemeDüz dişli küçük alın ve konik çarklar

21 Dişli çarkların talaşlı imalat metodları Çubuk dişli takım (Kremayer - MAAG) Dişli çarkların talaşlı imalatında kullanılan metodlar iki grupta toplanabilir. 1) Kopyalama Metodu (Form Freze, Modül freze çakısı) 2) Yuvarlanma Metodu (Çubuk Dişli Takım, Helisel Freze, Pinyon Bıçak) Kopyalama metodu az sayıda imalat için küçük atelyelerde tercih edilmektedir.

22 Maag Diş Açma Tezgahı

23 Makara ile düz dişli imalatı

24 düz dişli imalatı Tel erezyon Broşlama

25 pinyon şeklinde dişli bıçak (fellows) Vargel (planya bıçağı) ile diş açma

26 pinyon şeklinde dişli bıçak (fellows) Planyada helisel fellows bıçağa helisel hareketin verilmesi Helisel fellows bıçağı ile imalat

27 dişlilerin talaşlı imalat metodları form freze (modül freze çakısı) ile düz dişli açma

28 dişlilerin talaşlı imalat metodları

29 helisel freze (azdırma) freze eksenel kesiti

30 Kremayer ve azdırma ile diş açma İmalat sırasında alttan kesme

31 Helisel frezenin (azdırma) konumu Helisel dişli imalatı

32 Form (modül, disk) (a,b,c,e) ve parmak (d) freze ile diş açma form frezeprofil oluşturma

33 Çubuk dişli (kremayer) takım ile düz ve helisel dişli imalatı Generating a spur and helical gear with pinion cutter

34 Konik dişlerin planya ile açılması Planyalayarak yuvarlanma metoduna göre konik dişli açan tezgâhta kesici bıçakların ve dişli taslağının bir dişin açılışındaki hareket aşamaları görünmekte

35 Dişlinin taşlanması Form taşı ile helisel dişlinin taşlanması, form taşı ve dişlinin hareketi

36 Yuvarlanma metodu ile dişlinin taşlanması Azdırma biçimli özel taşla taşlama

37 Dişleri değiştirilebilen dişliler Segmanla ve pimle montajı yapılmış, dişleri değiştirilebilen dişli tasarımı

38 Dişleri değişebilir dişli çark

39 Çark-Göbek Bağlantıları

40 Tedbirler Çalışma esnasında gürültüyü azaltmak için bazı konstrüktif tedbirler aşağıda verilmiştir. Uzun ve ince dişler kullanılır. Özel kesici takım gerektirir. Dişli çember gövdeye yay elemanlarla bağlanır. Bu esnek bağlantı sayesinde dişler yan boşluksuz olarak çalışır. Diş boşluğunda radyal doğrultuda yivler açılır.

41 Yaygın olarak kullanılan modüller (diametral pitches) Tercih edilen modüller 0,5 0,8 1 1,25 1,5 2, Kaba modüller İnce modüller

42 Dişli çark zincirleri Nornal dişli takımı

43 Dişli Çark mekanizmaları dişlerin birbirini kavraması sayesinde, dönme hareketini ve döndürme momentini şekil bağı ile mecburi hareketli olarak ileten elemanlardır. Paralel, kesişen veya aykırı eksenlerde farklı dişli çark mekanizmaları kullanılır.

44 Dişli Çark Hızları

45

46 Alın Dişli Çark Mekanizmaları: Çarkların, taksimat dairesi üzerindeki çevresel hızları birbirine eşittir. Dişler üzerinde, izafi kayma olmadan yuvarlanma hareketi görülür. Açısal hız: Bu sebeple bu tip mekanizmalara yuvarlanma mekanizmaları da denir. v = v 1 = v 2 v = r 1 ω 1 = r 2 ω 2 Güç=Moment.açısal hız P = M d.ω

47 Dişli boyutları

48

49 Çevrim Oranı (Tahvil Oranı): Döndüren çarkın(pinyonun) devir sayısının döndürülen çarkın devir sayısına oranı.

50 Çevrim oranı Bir kademede sağlanabilecek en yüksek çevrim oranı: i max ≤ 8 İki kademe için i ≤ 45 Üç kademe için i ≤ 200 Çok kademeli mekanizmalarda çevrim oranı: i top = i 1 i 2 i 3 i 4...

51 Dişli çark boyutları d 0 = taksimat dairesi çapı d b = diş başı dairesi çapı d t = taban dairesi çapı h = diş yüksekliği h b = diş başı yüksekliği h t = taban yüksekliği l 0 = diş boşluğu b = diş genişliği s q = diş kalınlığı t = taksimat

52 Dişli Çark Boyutları Taksimat Dairesi Çevresi: U= πd =z t z: diş sayısı t: taksimat (hatve) Taksimat: İki diş profili arasındaki yuvarlanma dairesi üzerinden ölçülen yayın uzunluğudur.

53 Standart Modüller  mm 

54 Düz Alın Dişli Çarkın Boyutları Taksimat Dairesi Çapı: m: modül  mm  (standart) Diş Yüksekliği: h=h f +h k = 1,2m+m = 2,2m Dişbaşı Dairesi Çapı : d b = d + 2 h k = (z + 2) m Dişdibi Dairesi Çapı : d d = d – 2 h f = (z – 2,4) m Eksenlerarası Mesafe:

55 Düz alın dişli çark boyutları d m1 mil çapı ile d 1 pinyon çapı karşılaştırılarak d 1 =~ 2 d m1 ise mile geçirilmiş pinyon, d 1 =~ 1,2 d m1 ise mile açılmış pinyon, olarak imal edilir.

56 Dişli çark boyutları

57 Dişli Çark Kinematiği: Temel Kavramlar İki yuvarlanma dairesine (sürtünmeli çark mekanizması) kinematik olarak eşdeğer ve birbirleri ile eş çalışan iki dişin yan yüzeyi (diş refilleri) bir kayma-yuvarlanma kinematik çifti teşkil ederler ve izafi hareketleri bir ani dönme hareketidir. Bu harekette ani dönme merkezi yuvarlanma dairelerinin değme noktasıdır.

58 dişli ana kanunu Hareketin açısal hızı açısal hızların cebrik farkıdır. Herhangi bir diş temas noktasındaki kayma hızı diş yüzeylerine ait ortak teğet doğrultusunda olmalıdır. Bu doğrultu temas noktası ile izafi ani dönme merkezini birleştiren doğruya dik olduğundan, müşterek teğete dik doğru yani müşterek normal, izafi ani dönme merkezinden geçer. İzafi ani dönme merkezine yuvarlanma noktası denir. Buradan dişli ana kanunu ifade edilebilir.

59 dişli ana kanunu Hareketin herhangi bir safhasında temas noktasındaki iki eş diş profilinin müşterek normali yuvarlanma noktasından geçer.

60 Kavrama Eğrisi : Bir diş çiftinin temasının başlangıcından ayrılmalarına kadar geçen süre içindeki duruma kavramada olma durumu denir. Temas noktalarının geometrik yerine kavrama eğrisi (temas izi) denir.

61 kavrama eğrisi Kavrama süresince, alın düzleminde profillerin birbirine temas eden noktalarının geometrik yeri olan eğriye kavrama eğrisi denir.

62 Evolvent dişlide kavrama

63

64 Ani Kavrama Doğrusu (Kavrama Normali) Kavrama eğrisi üzerinde bir nokta (dişlerin o andaki temas noktası) ile yuvarlanma noktasını birleştiren doğruya ani kavrama doğrusu denir. Diş kuvvetinin hareket düzlemindeki bileşeninin doğrultusunu verir.

65 Kavrama Açısı Ani kavrama doğrusunun yuvarlanma dairelerinin (yuvarlanma noktasındaki) ortak teğeti ile yapmış olduğu açıdır.

66 Kavrama Uzunluğu (Kıtası) Kavrama eğrisi üzerindeki diş yan yüzeylerinin birbirleri ile temas ettiği kısmın uzunluğudur. Diş profilleri yalnız iki baş dairesi arasında kavrama durumuna girerler. Kavrama Boyu : Yuvarlanma dairesi üzerinden ölçülen kavramanın başlangıcı ile sonu arasındaki yayın uzunluğudur.

67 Kavrama Oranı : Kavrama boyunun dişli taksimatına oranıdır. Hareketin devamlılığı için (1) den büyük olmalıdır. Kavrama Oranı  = (Kavrama Boyu) / t veya Kavrama kıtasının temel dairesi taksimatına oranıdır. Kavrama Oranı  = (Kavrama Uzunluğu) / t b

68 Kavrama Oranı

69 Kavrama oranının 1’den büyük olması istenir. Genellikle ε = 1,4 alınır. Yani kavrama uzunluğunun, taksimattan büyük olması istenir. Bunun nedeni ε > 1 olunca eş çalışan dişlilerde dişlerden biri devreden çıkmadan diğeri devreye girer. Böylece hem sessiz ve boşluksuz bir çalışma hem de harekette bir süreklilik sağlanır.

70 Takım Dişli Şartı Mekanizmada düzgün hareket iletimi,  1 /  2 oranının kavrama boyunca sabit kalması demektir. Bu özelliğe sahip profil çiftleri eş çalışabilen profillerdir.

71 Takım Dişli Şartı Yuvarlanma daireleri belli olan bir mekanizmada dişlilerden birinin profili bilindiği takdirde,  1 /  2 =sabit koşulundan hareketle kavrama eğrisi nokta nokta çizilebilir veya hesaplanabilir. Dişliler için seçilen profil eğrilerinin eş çalışabilmesinin, yani bunların kavramada kaldığı süre içinde  1 /  2 oranının sabit kalmasının bir genel koşulu var mıdır sorusu sorulabilir.

72 Takım Dişli Şartı : Muhtelif diş sayılı dişli çarklarda eş çalışmanın mümkün olabilmesi için (Takım dişliler) (1) her bir diş yan yüzeylerine ait kavrama eğrileri birbirleri ile çakışmalıdır ve (2) yan yüzeylerine ait kavrama eğrileri yuvarlanma noktasına göre merkezi simetrik olmalıdır.

73 Takım Dişli 1. çark yerine 2. çark kullanılırsa kavrama eğrisi 180° döner. Eş çalışma için bu eğri evvelki eğri ile çakışmalı, bunun için yuvarlanma noktasına (C) göre merkezi simetrik olmalıdır

74 Kavrama Eğrileri İmalatda kavrama eğrisi olarak basit eğriler seçilir. Mesela doğru (evolvent dişliler) veya iki daire kavisi (sikloid dişliler). Pratikte evolvent dişliler kullanılmaktadır.

75 evolvent profil

76 Kavrama Eğrileri

77 Kavrama açısı Kavrama açısı sabittir (sabit yük doğrultusu). Yuvarlanma daireleri çapları istenilen şekilde alınabilir, bu halde kavrama doğrusu ve kavrama açısı değişir, fakat kavramanın mükemmeliği ve çevrim oranı değişmez. Yuvarlanma daireleri çapları keyfi olarak alınabileceğinden, taksimat olarak temel dairesi üzerindeki taksimatı almak uygundur.

78 Evolvent Dişlide Takım Dişli Şartı Temel daireleri taksimatı aynı olan evolvent dişliler takım dişli olarak kullanılabilirler. Temel Noktalar : Kavrama doğrusunun (temel dairelerinin ortak teğeti) temel dairelere teğet olduğu noktalara temel noktalar denir.

79 Kavrama Uzunluğu (Kıtası) Diş profilleri yalnız dişlilere ait iki baş dairesinin kavrama doğrusunu kestiği noktalar arasında temas durumuna geldiğinden kavrama doğrusunun bu kısmı kavrama uzunluğudur ve kavrama kıtası olarak isimlendirilir. Bütün diş yan yüzeyinin evolvent olması gerekli değildir. Sadece kavramaya iştirak eden kısmın evolvent olması kafidir.

80 Kavrama Uzunluğu

81 Alttan Kesme Baş noktalarının temel noktalarının dışına çıkması halinde (evolvent eğrisinin temel dairesinden başlaması sebebi ile) evolventten farklı profiller temas eder. İmalat sırasında bıçak ucu fazla malzemeyi kaldıracağından diş alttan kesilmiş olur.

82 Kavrama Oranı Kavrama uzunluğunun (KU) temel daire üzerindeki dişli taksimatına oranıdır.  = KU / t b Veya kavrama boyunun (KB) dişli taksimatına oranıdır.  = KB / t ψ kavrama açısı artarsa, kavrama boyu kısalır, ε kavrama oranı düşer.

83 Evolvent Dişlide Kavrama

84 Kavrama Oranının belirlenmesi (definition of contact ratio)

85 Düz dişlilerde kavrama açısı Kavrama normali ile yuvarlanma noktasından yuvarlanma dairelerine çizilen teğet arasındaki açıdır. ψ kavrama açısı azalırsa diş dibi incelir eğilme bakımından zayıflar, dişbaşı kalınlaşır, ψ kavrama açısı artarsa diş dibi kalınlaşır daha mukavim olur, dişbaşı incelir.

86 Kavrama Açısının Etkisi

87 Kavrama açısının değişmesi Dişli çarklarda kullanılan kavrama açıları 14,5 o, 20 o ve 25 o dir. Düşük kavrama açısı durumunda dişdibinden kırılma ihtimali artmaktadır. Hassas hareket ve yüksek verimlilik istenen yerlerde kullanılır. Yüksek kavrama açısı durumunda iyi bir eğilme mukavemeti fakat düşük bir verimlilik elde edilir. Bu dişliler yüksek güçlerin naklinde kullanılır. Tercih edilen kavrama açısı 20 o dir.

88 Kavrama açısının değişmesi Verilen bir diş sayısı için, kavrama açısı arttıkça kavrama oranı düşmektedir. Hareketin devamlılığı için kavrama oranının 1’den büyük olması istenir. Kavrama oranı büyüdükçe kayma hızının maksimum değeri de büyüyeceğinden (kavrama kıtası büyür, baş noktaları yuvarlanma noktasından uzaklaşır) optimum değer olarak 20 o uygun görülmüş ve standart olarak (ISO R 53, DIN 867, TSE 612) tayin edilmiştir.

89 Kavrama açısının değişmesi Tabloda kavrama açısının muhtelif değerleri için kavrama oranı ve minumum diş sayısı değerleri verilmiştir. Z min ≥ 2 / sin 2 ψ N z1z1 z2z2 NN  z min

90

91 Dış dişli çark mekanizmaları

92 İç dişli çark mekanizmaları

93

94 Planet mekanizması

95

96 Multi-speed_rear_hub Speed1c Rohloff-nabe

97 Harmonik dişli

98 Dişli çark mekanizmalarının çalışması Yuvarlanma ve Kayma

99 diş profilleri Evolvent Ortosikloid Episikloid Hiposikloid Evolvent profil, bir daire (Temel dairesi) üzerinden kaymadan yuvarlanan bir doğrunun (Ana doğru) bir noktasının geometrik yeridir. Yuvarlanma esnasında ana doğrunun temel dairesi ile temas (teget) noktası ani dönme merkezidir. Bu sebeple ana doğru evolvente diktir. Yani profilin normalidir.

100 diş profilleri Evolvent Ortosikloid

101 diş profilleri Episikloid Hiposikloid

102 Diş profilleri Ortosikloid profil, bir doğru üzerinde kaymadan yuvarlanan bir dairenin bir noktasının geometrik yeridir. Episikloid profil, bir daire üzerinde kaymadan yuvarlanan bir dairenin bir noktasının geometrik yeridir. Hiposikloid profil, bir daire içinde kaymadan yuvarlanan bir dairenin bir noktasının geometrik yeridir.

103 Sikloid profilli dişlilerin avantajları Dişbaşı eğrisi konveks (dış bükey), dişdibi eğrisi konkav (iç bükey) olduğundan yüzey basıncı düşüktür. Diş sayısı az olan büyük dişli çark yapılabilir. Daha sessiz çalışırlar.

104 Sikloid profilli dişlilerin dezavantajları Eksenler arası mesafesi hassas olarak monte edilmelidir. Aksi halde temel dişli kanununun şartlarını yerine getirmez. Dişli profillerin imali zor ve pahalıdır. Sikloid dişliler saat sanayisinde, ölçme aletlerinde kullanılır.

105 Evolvent profilli dişli çarkların avantajları İmalatları basit, kullanışlı ve verimi yüksek dişlilerdir. Dişlinin her iki yüzeyi aynı geometrik kurallara göre meydana gelir. Eksenler arasındaki bir hata evolvent dişlilerin çalışmasını etkilemez. Aynı takımla farklı dişliler elde edilir.

106 Evolvent profilli dişli çarkların dezavantajları İki konveks (dış bükey) yüzeyin beraber çalışması sonucunda büyük aşınma meydana gelir. Dişe gelen radyal yöndeki kuvvetin etkisi fazladır. Diş sayısının küçük olması durumunda dişdibi kesilmesi ortaya çıkar.

107 Çubuk (kremayer) bıçak ile evolvent diş profil imalatı Involute-toothed pinion and rack Taksimat dairesi yarıçapı r = ∞ alınırsa kremayer dişlisi elde edilir.

108 Çubuk (kremayer) bıçak ile evolvent diş profil imalatı Involute-toothed pinion and rack

109 Çubuk (kremayer) bıçak ile evolvent diş profil imalatı

110 Kesici Takım Geometrisi ve Takım Ucu Detayı

111 Kremayer (çubuk dişli) takım referans profili

112

113

114 Evolvent

115

116 Alttan kesme trokoid eğrisi Bıçağın alttan kesmesi sonucu oluşan trokoid eğri diş dibi yuvarlatması

117 Alttan kesme trokoid eğrisi Bıçağın alttan kesmesi sonucu oluşan trokoid eğri diş dibi yuvarlatması

118 Diş Profili Olarak Daire Evolventi : Bir daire (Temel dairesi) üzerinden kaymadan yuvarlanan bir doğrunun (Ana doğru) bir noktasının geometrik yeridir. Yuvarlanma esnasında ana doğrunun temel dairesi ile temas (teğet) noktası ani dönme merkezidir. Bu sebeple ana doğru evolvente diktir. Yani profilin normalidir.

119 evolvent

120 Her temel dairesinin bir tek evolventi mevcuttur. Ortak teğetli iki eş evolventin temas noktalarında her iki ana doğru üst üste düşer. Bu sebepten iki evolventin kavrama noktası her iki temel dairesinin müşterek teğeti üzerindedir. Ana doğru temel dairelerinin müşterek teğetidir (kavrama eğrisi bir doğrudur).

121 Evolvent Profilli Dişli Çark

122 Diş boyutları t: diş taksimatı m: diş modülü z: diş sayısı d: diş çapı r: diş yarıçapı r t : diş başı yarıçapı b: diş genişliği t =  m  d = z t d = z m r = m z / 2 r t = r + m

123 Evolvent eğri fonksiyonu yay uzunluğu yazılırsa:  = r b tgα = r b (φ + α) buradan φ = tgα – α evolvent fonksiyonu: evα = tgα – α

124 Evolvent Dişliler Sabit bir daire üzerinde (temel dairesi) üzerinde yuvarlanan bir doğrunun (ana doğru) bir noktasının geometrik yeri daire evolventidir. Yuvarlanma dairesi üzerinde α = ψ olur.

125 Evolvent Dişliler r b tgψ = (φ + ψ) r b r = r b / cosψ φ = tgψ – ψ φ = evψ denir. r t = r b / cosψ t r b = r cosψ taksimat diş kalınlığı s = t / 2 =  m / 2

126 Dişbaşı ve temel daireleri üzerindeki diş kalınlıklarının hesabı 2  r t / 2  r = 2 s t z / 2 s z cosψ = r b / r cosψ t = r b / r t φ t = tgψ t – ψ t s t = 2 r t [ s/2r – (φ t - φ)] s b = (r b / r) s + 2 r b φ s b = 2 r b [ s/2r + φ]

127 Evolvent Dişliler Yuvarlanma esnasında ana doğrunun temel dairesi ile temas noktası ani dönme merkezidir. Dolayısı ile bu doğru evolvente diktir ve profilin normalidir. Her temel dairesinin bir tek evolventi vardır. Müşterek teğetli iki eş evolventin temas noktalarında her iki ana doğru üst üste düşer.

128 Evolvent Dişliler Bu sebepten iki evolventin kavrama noktası her iki temel dairesinin müşterek teğeti üzerine düşer. Yani ana doğru aynı zamanda kavrama doğrusudur. Yuvarlanma daireleri istenilen şekilde alınabilir. Bu sebepten yuvarlanma dairelerini taksimat daireleri olarak almak uygun değildir. Temel daireleri taksimatı aynı olan evolvent dişliler takım dişli olarak kullanılabilirler.

129 Evolvent dişlide kavrama

130 Evolvent Dişliler r = r b / cosα yuvarlanma dairesi üzerinde α = ψ olur. ψ kavrama açısı norm dışı 15° alınırdı, şimdi genel olarak 20°dir t b / t = r b / r = cosα t : yuvarlanma dairesi üzerindeki taksimat t b : temel dairesi üzerindeki taksimat t b = t cosψ

131 Kavrama Kıtası (Uzunluğu) Diş profilleri yalnız iki baş dairesi arasında kavrama durumuna girerler. Kavrama doğrusunun bu kısmına Kavrama Kıtası (Uzunluğu) denir. Kavrama Oranı Kavrama Oranı  = (Kavrama Kıtası) / t b

132 Kavrama Oranı Kavrama kıtasının maksimum değeri ψ kavrama açısı ile tayin edilen temel noktalarla sınırlanmıştır. İki çarkın diş yükseklikleri ayrı ayrı alınarak, kavrama kıtasının maksimum değerinden faydalanılabilir.

133 Kavrama Oranı Norm dişlilerdeki diş yükseklikleri m olduğundan dış dişli halinde:  = T 1 T 2 / ( t cosψ )  = T 1 T 2 / (  m cosψ ) T 1 T 2 = T 1 R 1 + T 2 R 2 – (R 1 R 2 )

134 Kavrama Oranı PR 1 + PR 2 = R 1 R 2 = a sinψ = (r 1 + r 2 ) sinψ T 1 T 2 = (T 1 R 1 – PR 1 ) + (T 2 R 2 – PR 2 ) = T 1 R 1 + T 2 R 2 – (PR 1 + PR 2 ) T 1 T 2 = (r t1 2 – r b1 2 ) 1/2 + (r t2 2 – r b2 2 ) 1/2 – a sinψ  = [(r t1 2 – r b1 2 ) 1/2 + (r t2 2 – r b2 2 ) 1/2 – a sinψ] / ( t cosψ )

135 Kavrama Oranı T 1 T 2 = [(r 1 +m) 2 - r b1 2 ] 1/2 - [(r r b1 2 ] 1/2 + [(r 2 +m) 2 - r b2 2 ] 1/2 - [(r r b2 2 ] 1/2 T 1 T 2 = [(mz 1 /2 +m) 2 – (mz 1 /2 cosψ) 2 ] 1/2 + [(mz 2 /2 +m) 2 – (mz 2 /2 cosψ) 2 ] 1/2 - (r 1 +r 2 )sinψ T 1 T 2 = [(mz 1 /2 +m) 2 – (mz 1 /2 cosψ) 2 ] 1/2 + [(mz 2 /2 +m) 2 – (mz 2 /2 cosψ) 2 ] 1/2 – m/2 (z 1 +z 2 )sinψ

136 Evolvent profilli düz dişlide kavrama oranı bulunur. Baş noktalar ile temel noktalar üst üste ise T 1 T 2 = R 1 R 2  = R 1 R 2 / (t cosψ) = (r 1 +r 2 ) sin ψ / (t cosψ) 2  (r 1 +r 2 ) = (z 1 +z 2 ) t (r 1 +r 2 ) = (z 1 +z 2 ) t / 2   = (z 1 +z 2 ) sinψ / 2  cosψ ≥ 1

137 Kavrama Oranı  = 1  (z 1 +z 2 ) min = 2  cosψ / sinψ = 2  cotgψ Norm dişlilerde temel dairesi ile diş dibi dairesi üst üste düştüğü halde r = r b + 7/6 m = r cosψ + 7/6 m = r cosψ + 1,25 m olur.

138 Minimum diş sayısı Bütün yan yüzün evolvent olmasına lüzum yoktur. Sadece kavramaya iştirak eden kısmın evolvent olması kafidir. Kavrama kıtası temel noktaları arasında olmalıdır.

139 Minimum diş sayısı Kavrama kıtası temel noktasının dışına düşerse alttan kesme (diş dibi kesilmesi) meydana gelir. En ekstremum halde üst üste düşerler. Bu halde eş dişlilerde müsaade edilebilecek minimum ve maksimum diş sayıları hesap edilebilir.

140 Sınır diş sayısının bulunması (r 2 +m) 2 = (r 1 sinψ) 2 + r 2 2 – 2 r 2 r 1 sinψ cos(90+ψ) cos(90+ψ) = - sinψ r r 2 m + m 2 = (r 1 sinψ) 2 + r r 2 r 1 sin 2 ψ 2 r 2 m – 2 r 2 r 1 sin 2 ψ = (r 1 sinψ) 2 - m 2

141 Sınır diş sayısının bulunması r 2 = ((r 1 sinψ) 2 - m 2 ) / (2 m - 2 r 1 sin 2 ψ) r = m z / 2 z 2 = ((z 1 /2. sinψ) 2 - 1) / (1 - z 1 /2. sin 2 ψ) z 2 = ∞ 1 - z 1 /2. sin 2 ψ = 0 z 1 = 2 / sin 2 ψ

142 Sınır diş sayısı z 1 = 2 / sin 2 ψ z min-teorik z min-pratik ψ=20° için1714 ψ=15° için3025

143 Sınır diş sayısı r b = r cosψ m ≤ PT = PO – TO PT = r – r b cosψ = r – r cosψ cosψ) = r (1 - cos 2 ψ) = r sin 2 ψ m ≤ r sin 2 ψ

144 Sınır diş sayısı r = m z / 2 m = r sin 2 ψ z = 2 r / m ≥ 2 r / r sin 2 ψ z sınır ≥ 2 / sin 2 ψ ψ=20° için  z sınır ≥ 17,1 sinψ ≥ m / PR = PR / r r = PR / sinψ = m / (sinψ. sinψ) = m / sin 2 ψ = m z min / 2

145 Sınır diş sayısı Teorik diş sayısı alt sınırı z min-teorik ≥ 2 / sin 2 ψ = 17 Pratik diş sayısı alt sınırı z min-pratik = 14 (alttan kesmeye müsaade edilir) z 1 = 2 / sin 2 ψ z 2 = ((z 1 /2. sinψ) 2 - 1) / (1 - z 1 /2. sin 2 ψ) ψ=20° için z z ∞

146 diş sayısı alt sınırı z min-teorik z min-pratik ψ=15° için3025 ψ=17°30’ için2218 ψ=20° için1714 ψ=25° için11 9 ψ=30° için 8 7

147 Diş kalınlığı r 1 / r 2 = s 1 / (s 2 +2x 2 ) x 2 = r 2 (φ 2 – φ 1 ) s 2 = s 1. r 2 /r 1 – 2 r 2 (φ 2 – φ 1 ) s 2 = 2 r 2 [ s 1 /2r 1 – (φ 2 – φ 1 )]

148 Diş kalınlığı r 1 = r b / cosψ 1 r 2 = r b / cosψ 2 φ 1 = tgψ 1 – ψ 1 φ 2 = tgψ 2 – ψ 2 s 2 = s 1. r 2 /r 1 – 2 r 2 (φ 2 – φ 1 ) s 2 = s 1 cosψ 1 / cosψ (r b / cosψ 2 ) (φ 2 – φ 1 )

149 dişli boyutlarının ölçümü Pin SpanMikrometre ile ölçümmeasurement

150 dişli boyutlarının ölçümü

151 Profil Kaydırma imalat yuvarlanma (taksimat) dairesi üzerindeki kalınlık s’ = t / xm tgψ

152 Ders Kitabı (Notu) Ders Notları mevcut Diğer Kaynaklar Joseph Edward Shigley, Mechanical Engineering Design, McGraw-Hill International Editions, First Metric Edition, Tochtermann/Bodenstein, Konstruktionselemente des Machinenbaues 1,2, Springer-Verlag Juvinall, R.J. and Marshek, K.M., Fundamentals of Machine Component Design, 3rd Edition, John Wiley & Sons, Deutschman, A.D., Wilson,C.E and Michels, W.J., Machine Design, Prentice Hall, Erdman, A.G. and Sandor, G.N., Mechanism Design Analysis and Synthesis, Vol. 1, 3rd Edition, Prentice Hall, Shigley, J.E., Uicker, J.J., Theory of Machines and Mechanisms, Second Edition, McGraw-Hill, 1995.


"İ.T.Ü. MAKİNA FAKÜLTESİ MAKİNA ELEMANLARI 2 2006-2007 BAHAR YARIYILI 5.01.2007 Hareket İletim Mekanizmaları Prof. Dr Hikmet Kocabaş İ.T.Ü. Makina Fak." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları