Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

HAK HAK IV.BÖLÜM IV.BÖLÜM. Hak nedir? 2  Hak, hukuk düzenince kişilerin korunan menfaati ve onlara tanınan yetkiyi ifade eder.  Hukuk, hak sözcü ğ ünün.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "HAK HAK IV.BÖLÜM IV.BÖLÜM. Hak nedir? 2  Hak, hukuk düzenince kişilerin korunan menfaati ve onlara tanınan yetkiyi ifade eder.  Hukuk, hak sözcü ğ ünün."— Sunum transkripti:

1 HAK HAK IV.BÖLÜM IV.BÖLÜM

2 Hak nedir? 2  Hak, hukuk düzenince kişilerin korunan menfaati ve onlara tanınan yetkiyi ifade eder.  Hukuk, hak sözcü ğ ünün ço ğ uludur (haklar). Ama tekil olarak kullanıldı ğ ında anlamı farklıdır.  Hak sözcü ğ ü, “do ğ ruluk”, “Allah sıfatı” ve “hukukun kişilere tanıdı ğ ı yetki” anlaml gelir.  Hukukun kişilere tanıdı ğ ı yetki, özel haklar, kamu hakkı, temel haklar gibi isimler alır. 222

3 Örnek 3  Bir satım sözleşmesinde teslim edilecek mal veya para, hakkın temelinde korunan menfaati; dava açmak ise bu menfaat çerçevesinde tanınan yetkiyi işaret eder.

4 Hak sahipliği ve hakkın kullanılması ne demektir? 4  Hakkın kullanılması, hakkın içeriğine dahil olan her türlü eylem ve işlemi yapabilmesidir. Örnek: Hakkın sahibi mülkiyetinde bulunan malı, kullanmanın yanında ayrıca üçüncü kişilerin saldırılarına karşı da koruyabilir. 444

5 İ rade teorisi  İrade Teorisi: Bu teoriye göre, bir kişi, başka bir kişiye kendi iradesini zorla kabul ettirdiği, onu kendi iradesine uygun davranmaya zorlayabildiği zaman gerçekten hak sahibidir. 5 Friedrich Carl von Savigny (19. yüzyıl hukukçularının en saygın ve itibarlı hukukçularındandır.

6 Hak kavramının teorik temelleri 6  Bu teori irade dışı kazanımları (habersiz vasiyetname ile mirasçı olunması) veya iradelerini kullanamayan (akıl hastası, küçük gibi) kişilerin hak sahipliğini açıklamada yetersiz kaldığından eleştirilmektedir. 666

7 Menfaat Teorisi  Menfaat Teorisi: Bu teoriye göre, hak hukuk düzenince korunan (yarar) menfaattir. Hangi menfaatin korunmaya değer olduğunu ise, hukuk düzeni ve pozitif hukuk kuralları belirler. 7

8 Hak kavramının teorik temelleri 8  Menfaat teorisi insan dışındaki bazı varlıklara, topluluklara da hak sahibi olabilme yetkisi tanımaktadır.  Menfaat teorisi, irade teorisinin aksine, ayırma gücüne sahip olmayan akıl hastaları ve küçüklerin de korunmaya değer yararları bulunduğundan hak sahibi olabileceğini kabul eder.  Menfaat teorisi, kişilerin kendilerine göre menfaatleri olduğunu düşündükleri şeylerin ve tüm menfaatlerin hukuk düzeninin koruması altında olamayacağı, böyle bir durumda haktan söz edilemeyeceği noktasından eleştirilmiştir. 888

9 Karma Teori:  Önceki iki teoriyi birleştiren karma teori savunucusu Jellinek’e göre, hak, insana sahibi bulundu ğ u menfaati korumak üzere tanınmış olan irade kudretidir. 9 Георг Еллинек ( нем. Georg Jellinek; 16 июня 1851, Лейпциг, — 12 января 1911, Гейдельберг ) — немецкий юрист, государствовед, представитель юридического позитивизма. нем.16 июня1851 Лейпциг12 января1911 Гейдельберг немецкий юрист юридического позитивизма

10 Hak kavramının teorik temelleri 10  Buna göre bir menfaatin olabilmesi için onun korunması gerekli ise de, yeterli değildir; aynı zamanda bu menfaatin gerçekleştirilmesi, kullanıcısının iradesinin de olması gerekir.  Ancak karma teori içinde, bu iradenin mutlaka hak sahibinde bulunması değil, onu temsil eden iradenin de yeterli olduğu savunulmaktadır. 10

11 Hak kavramının teorik temelleri 11  Hakla İlgili görüşleri reddeden anlayış: Bu teoriye göre hak aslında somut ve gerçek bir kavramdır, öyle anlaşılmalıdır. Fizik ötesi kavramlar günümüzde geçerli olamaz; yukarıdaki kavramlarsa hakkı gereği gibi açıklayamaz.  Diğer taraftan haktan ziyade ödevden söz edilmelidir. Ödev, kişiye nasıl davranması gerektiğini belirtir. Bu ödevi yerine getirmeyen karşısında diğer kişilerin talepte bulunma imkanı bulunmaktadır ki; bunu hukuk düzeni belirler. 11

12 Hak ve ödev arasındaki ilişki 12  Ödev; kişiye nasıl davranması gerektiğini belirtir ve bir şeyi yapmak yahut bir şeyden kaçınmak yükümlülüğüne genel anlamda ödev denir.  Olumlu da olabilir olumsuz da olabilir.  Hak ile ödev arasında karşılıklı bir ilişki vardır; genellikle bu iki kavram madalyonun iki tarafı gibidir.  Hukuk düzeni bir kişiye hak tanıdığında, başka bir kişi ya da kişilere ödev yükler. 12

13 13  Bazen gerçek bir hak olmadan sadece ödevden de söz edilebilir.  Örnek hayvan hakları.  Gerçekte hayvanlar hukukun süjesi olmadığından doğrudan hakları yoktur; hak olarak ifade edilenler esasen insanlara yüklenen ödevler silsilesidir.

14 Hukuk nedir? 14  “Nas’ın isti’mali bir hüccettir ki, anınla amel vacip olur”. (Toplum, başvurulması kaçınılmaz bir hukuk kaynağıdır).  Toplumu düzenleyen (din, ahlak, görgü, örf adet) kuralların en önemlisi hukuk kurallarıdır. Bunlar, toplum içindeki tutum ve davranışlarımızı düzenleyen ve uyulması devlet zoru ile sa ğ lanan kurallardır. 14

15 I. HAK KAVRAMI  Hak, hukuk tarafından tanınan, hukuken korunan ve yararlanılması hak sahibinin iradesine bırakılan menfaatlerdir.  Bu anlamda hakkın iki cephesi bulunmaktadır  İ lk olarak hak, hukukun korudu ğ u bir çıkardır.  İ kinci olarak hak, sahibine bu korunmadan yararlanma yetkisi tanır.

16 A. Hakın çeşitleri  Hak kaynaklandı ğ ı hukuk alanı yönüyle kamu hakları ve özel haklar olmak üzere ikiye ayrılır.  Özel haklar tarihsel gelişim içinde tamamlanmış ve ancak teknolojik gelişmeler sebebiyle de ğ işikli ğ e ve genişlemeye u ğ rayan hak grubudur.  Buna karşın kamu hakları halen gelişme halindedir.  Kamu hakları kişilerin devletle olan ilişkisinde sahip oldu ğ u hakları ifade eder.  Özel haklar kişilerin kendi aralarında sahip oldu ğ u haklardır.

17 HAKKIN TÜRLERİ / ÖZEL HAKLAR 17 B. ÖZEL HAKLAR 1. Tanım - Özel haklar, özel hukuk ilişkilerini düzenleyen kurallardan do ğ an haklardır. - Bunlara > da denilebilir. - Bu haklar, herkese genel ve eşit bir şekilde tanınmıştır. - Bu hakların di ğ er özelli ğ i, her hakkın karşısında bir yükümlülü ğ ün bulunmasıdır. - Bu yükümlülük, genel bir yükümlülük veya bir şeyin yapılmasına ilişkin olabilece ğ i gibi. Bir kaçınmadan ya da bir katlanmadan ibaret de olabilir. 17

18 18 2. Kamu Haklarından Farkları - Özel haklardan herkes yararlanabildi ğ i halde, kamu haklarından sadece vatandaşlar yararlanabilir. - Özel haklardan yararlanma bakımından eşitlik ilkesi geçerli oldu ğ u halde, kamu haklarından yararlanma bakımından böyle bir eşitlik söz konusu de ğ ildir.

19 Kamu hakları 19 Kamu hakları Genel nitelikli haklar Kişisel kamu hakları Sosyal ve ekonomik kamu hakları Siyasi kamu hakları Özel nitelikli haklar

20 Özel haklar 20 Özel haklarKullanılmalarına göre Devredilen haklar Devredilmeyen haklar Amaçlarına göre Yenilik do ğ uran Alelade Ba ğ ımsız olup olmamalarına göreBa ğ lı Haklar Ba ğ ımsız Haklar Mahiyetine göreMutlak haklarNispi HaklarKonusuna göre Malvarlı ğ ı hakları Şahısvarlı ğ ı hakları

21 1. Kişisel kamu hakları (Negatif Statü Hakları)  Bu haklar kişilerin vazgeçilemeyen ve devlet tarafından müdahale edilemeyen haklarıdır.  Devletin bu haklara dokunmama ödevi vardır  Bunlar üzerinde devletin anayasa ve kanunlarla getirilen sınırlamalar haricinde tasarrufu yasaklanmaktadır.  Kişi ve konut dokunulmazlı ğ ı, siyasi faaliyette bulunma hakkı bu kapsamda de ğ erlendirilir.

22 2. Sosyal ve ekonomik kamu hakları (Pozitif Statü Hakları)  Bireye devletten olumlu bir takım edimlerde bulunmasını talep etme imkanı tanıyan haklardır.  Devletin bireylere e ğ itim, sa ğ lık, güvenlik hizmetleri sunma görevleri, bireylere tanınmış bulunan pozitif statü haklarının bir sonucudur.

23 3. Siyasi Kamu hakları (Aktif Statü Haklar) 23  Bu haklar bireylerin devlet yönetimine katılmasını konu alan haklardır.  Kişinin genelde seçim ve d. haklar yönüyle yönetime katılmayı ifade eder.  Seçme-seçilme hakkı, parti kurma hakkı bu tip haklardır. NOT: Anayasada kamu hakları ancak özüne dokunmadan anayasanın özüne ve sözüne uygun olarak kanunla sınırlanabilir.

24 Özel Nitelikli Kamu hakları 24  Kişilerin kamu kuruluşları ile ilişkilerini düzenleyen haklarına denilir.  Aylık ücret hakkı, prim hakkı ve d.

25 Özel haklar 25 Niteli ğ ine göre Mutlak haklar Mallar üzerine üzerinde Kişiler üzerinde Nispi haklar Alacak hakları Grup hakları

26 HAKKIN TÜRLERİ / ÖZEL HAKLAR 26 Özel Hakların Sınıflandırılması Özel haklar niteliklerine, konularına, kullanılmalarına ve amaçlarına göre çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulabilir. Niteliklerine Göre  Mutlak haklar  Sahibine bütün mallar yahut kişiler üzerinde en geniş yetkiler veren, belirli bir zamanın geçmesi ile zamanaşımına u ğ ramayan ve herkese karşı her zaman ileri sürülebilen haklardır. 26

27 Mallar üzerindeki mutlak haklar 27 Ayni hak - Ayni haklar, sahibine tanıdı ğ ı yetkinin kapsamına göre tam ve sınırlı ayni haklar olmak üzere ikiye ayrılır. - Mülkiyet hakkı (tam ayni hak), kişiye bir şey üzerinde, o şeyi diledi ğ i şekilde kullanma, ürünlerinden yararlanma, tasarruf etme yetkisi veren haktır. - Sınırlı ayni haklar ise, bir şey üzerinde, bu yetkilerden birini veya ikisini birden veren ama her halükarda tasarruf etme yetkisi vermeyen haklardır.

28 Maddi olmayan mallar üzerindeki mutlak haklar 28 Maddi olmayan mallar üzerindeki mutlak hakları Fikri haklar ve sınai mülkiyet hakları olmak üzere ikiye ayrılır. Örne ğ in buluş hakkı, telif hakkı ve d. - Kişinin zekası ve hayal gücünün ürünü olan eserleri üzerindeki haklara > denir. - Teknolojide ve sanayide yeni icatlar, yeni madde bileşimleri ya da bileşim usulleri gibi icatlar üzerindeki haklara > denir. 28

29 Kişiler üzerindeki mutlak haklar 29 Hak sahibinin kendi kişili ğ i üzerindeki mutlak haklar - Bir kimsenin maddi, manevi ve iktisadi bütünlü ğ ü ve varlıkları üzerinde sahip bulundu ğ u mutlak haklardır. - Kişili ğ i teşkil eden unsurlar, vücut bütünlü ğ ü, şeref ve haysiyet, aile vakar ve itibarı, isim, fikri varlık gibi şeylerdir. Başkalarının kişili ğ i üzerindeki mutlak haklar - Bu haklar istisnai niteliktedir. - Örnek: Velayet hakkı, vesayet hakkı

30 HAKKIN TÜRLERİ / ÖZEL HAKLAR 30 bb. Nispi Haklar  Nispi haklar, herkese karşı ileri sürülemeyen, ancak belirli bir kişi ya da kişilere karşı ileri sürülebilen, sadece hakkı do ğ uran ilişkinin taraflarınca çi ğ nenebilen haklardır. Belirli bir süre içerisinde ileri sürülmezse, zamanaşımına u ğ rayan ve Nispi haklar: 1. Alelade nispi hak 2. Güçlendirilmiş bir nispi haklar 30

31 Nispi haklar ile Mutlak haklar arasında Farklar 31

32 32 Konularına Göre Şahısvarlı ğ ı hakları Malvarlı ğ ı hakları

33 Konularına Göre 33 aa. Malvarlı ğ ı hakları (Mamelek hakları) Kişinin para ile ölçülebilen, paraya çevrilmesi mümkün olan bütün haklardır. bb. Kişilik hakları Para ile ölçülemeyen, paraya çevrilemeyen ve hak sahibi için yalnızca manevi bir de ğ er arz eden haklardır.  Şeref ve haysiyet üzerindeki haklar

34 Konularına (Parayla Ölçülebilmelerine) Göre a. Malvarlı ğ ı Hakları  Para ile ölçülebilen haklara malvarlı ğ ı hakları denir.  Malvarlı ğ ı aktif ve pasif olmak üzere iki kısımdan oluşur.  Aktif kısma kişinin parayla ifade edilebilen bütün hakları girer.  Mal varlı ğ ının aktif kısmına giren, yani kişinin parayla ölçülebilen bütün haklarına malvarlı ğ ı hakları denir.  Malvarlı ğ ı hakları kural olarak başkalarına devredilebilir ve miras yoluyla mirasçılara geçer. 

35 b. Şahıs Varlı ğ ı Hakları  Malvarlı ğ ına girmeyen haklar, ekonomik bir de ğ er taşımayan, para ile ölçülemeyen haklardır.  Bu haklar kişiye sıkı sıkıya ba ğ lı oldu ğ undan kural olarak ölümle sona erer; mirasçılara geçmez (bu kuralın bir istisnasını fikri haklar oluşturur, bu haklar, mirasçılara geçer)  Üçüncü kişilere devredilemez, kişi varlı ğ ı hakları arasında, kişinin vücut tamlı ğ ı, şeref ve haysiyeti, adı, resmi üzerindeki hakları sayılabilir.

36 36 Devredilip Devredilmemelerine Göre Devredilemeyen haklar Devredilebilen haklar

37 Devredilip Devredilmemelerine Göre 37 aa. Devredilebilen haklar  Özel haklardan bazıları sa ğ lar arası bir hukuki işlemle başkalarına devredilebildikleri gibi, hak sahibinin ölümünden sonra miras yoluyla başkalarına geçer. Örnek: mülkiyet hakkı, rehin hakkı, alacak hakları. bb. Devredilemeyen haklar  Özel haklardan bazıları sa ğ lar arası bir hukuki işlemle başkalarına devredilemedikleri gibi, hak sahibinin ölümünden sonra miras yoluyla başkalarına geçmez. Bu haklara “kişiye ba ğ lı haklar” denir. Örnek: Kişilik hakları, intifa, sükna, nafaka hakları. 37

38 2. Devredilebilir Olup Olmamalarına Göre a. Devredilebilen Haklar  Devredilebilen haklar, başkalarına devredilebilen, miras yolu ile geçen haklardır.  Özel hakların büyük bir bölümü devredilebilen haklara dâhildir; bu haklar temsilci vasıtasıyla da kullanılabilir.

39 2. Devredilebilir Olup Olmamalarına Göre b. Devredilemeyen (Kişiye Ba ğ lı) Haklar Kişiye ba ğ lı haklar, sadece hak sahibi kişi tarafından kullanılabilir ve kişi ile hak arasında sıkı bir ilişki vardır. Mal varlıklarına ilişkin hakların (malvarlı ğ ı haklarının) bir kısmı da kişiye ba ğ lı haklar kategorisine dâhildir, yani devredilemez. Oturma hakkı (sükna), yararlanma hakkı (intifa hakkı) birer ayni hak olmalarına ra ğ men, kişiye ba ğ lı haklar içinde yer alır. Bu haklar üçüncü kişilere devredilemez.

40 40 Amacına göre Yenilik do ğ uran Haklar Alelade haklar

41 Hakların amacına (gayesine göre) 41 Yenilik do ğ uran haklar - Usulüne uygun kullanılmalarıyla birlikte, sahibine tek taraflı bir irade açıklaması ile yeni bir hukuki durum yaratmak veya mevcut bir hukuki durumu de ğ iştirmek veyahut ortadan kaldırmak yetkisi veren haklardır. 1. Kurucu yenilik do ğ uran haklar. İ ştira (alım), şuf’a (ön alım) ve vefa (geri alım). 2. De ğ iştirici yenilik do ğ uran haklar (Ayıplı malın ayıpsızıyla de ğ iştirilmesi, seçimlik borçlarda seçim hakkı. ) 3. Bozucu yenilik do ğ uran haklar (Ör. Fesih, istifa, azil, sözleşmeden dönme, alacaktan vazgeçme…). Bazı yenilik do ğ uran haklar ise dava yoluyla kullanılır. Bunlara yenilik do ğ uran dava denir. Ör. Boşanma hakkı, evlenmenin butlanını isteme hakkı. ) 41

42 42. Alelade haklar - Kullanılmalarıyla yeni bir hukuki durum meydana getirmeyen haklardır. Örne ğ in, velayet hakkı, geçit hakkı sahibinin geçidi kullanması, mülkiyet hakkı sahibinin mülkiyeti kullanması

43 43 Ba ğ ımsız olup olmamalarına Göre Göre Ba ğ ımsız haklarBa ğ lı haklar

44 Ba ğ ımsız veya Başka Bir Hakka Ba ğ lı Olmalarına Göre 44 aa. Ba ğ ımsız haklar  Her hangi bir hakka ba ğ lı olmayan haklar Bir kişi sahibi bulundu ğ u hakkını, başka bir hakka sahip olması dolayısıyla de ğ il de, do ğ rudan do ğ ruya sahip olması halinde söz konusu olur. bb. Ba ğ ımlı haklar  Ba ğ ımsız haklara ba ğ lı olan haklar. Kişi sahip oldu ğ u bir hak dolayısıyla, bir başka hakka sahip oluyorsa; e ğ er daha önce sahip oldu ğ u bu hak olmasaydı ona ba ğ lı olan hakları da kullanamayacak idiyse, böyle haklara ba ğ ımlı haklar denir. 44

45 3. Başka Bir Hakka Ba ğ lı Olup Olmadıklarına Göre a. Ba ğ ımsız Haklar (Asıl Haklar) Ba ğ ımsız haklar, herhangi bir hakka ba ğ lı olmayan haklardır. Mülkiyet hakkı, alacak hakkı ve fikri haklar ba ğ ımsız haklara dâhildir. Bu haklar, hak sahibinin do ğ rudan do ğ ruya sahip oldu ğ u haklardır. Ba ğ ımsız haklar başkalarına devredilebilir; miras yolu ile mirasçılara intikal eder. Ancak oturma ve kullanma hakları ba ğ ımsız haklar olmalarına ra ğ men mirasçılara geçmez ve devredilmez.

46 46 Devredilebilir Olup Olmamalarına Göre Devredilebilen haklar Devredilemeyen haklar

47 Hakkın Sahibi Gerçek Kişi / Tüzel Kişi 47  Hukukta hak sahibi olabilme ehliyetine “hak ehliyeti” adı verilir.  Hak ehliyetine kural olarak gerçek kişiler ve tüzel kişiler (kişi/mal topluluğu) sahiptir.  Gerçek kişiler insanlardır.  İnsanlar dışında hak sahibi olabilen, ancak insan gibi gerçekte mevcut olmayan varlıklara “varlıklara tüzel kişi adı verilir.  Tüzel kişiler, belirli bir amacın gerçekleştirilebilmesi için insanların belirli kurallara uyarak kurdukları kurumlar; hukuki varlıklardır.  Tüzel kişiler, yaş, cinsiyet, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü olanlar dışındaki tüm hak ve borçlara ehildir (TMK m.48). 47

48 Tüzel Kişi 48  Tüzel kişiler ikiye ayrılır  Mal toplulukları  Kişi toplulukları 48

49 Hakkın kullanılması 49  Hakkın sahibi olmak ≠ ≠ Hakkı kullanmak  Hak ehliyeti ≠ ≠ Fiil ehliyeti  Fiil ehliyetinin şartları  Ergin olmak  Ayırt etme gücüne sahip olmak  Kısıtlı olmamak 49

50 Hakkın kullanılması 50  Fiil ehliyetine sahip olmayan gerçek kişiler, kural olarak kanuni temsilcileri aracılı ğ ıyla haklarını kullanırlar (TMK m.9-10).  Tüzel kişiler ise, kanuna ve kuruluş belgelerine (statülerine) göre sahip oldukları organlar aracılı ğ ıyla fiil ehliyetini kazanır ve kullanırlar (TMK m.49-50). 50

51 Hakkın kazanılması / kaybedilmesi 51  Her hak belirli bir olay sonucunda, bir hukuk süjesine (hak sahibine) ba ğ lanır.  Hakkın hak süjesine ba ğ lanma olgusuna “hakkın kazanılması” denir.  Hak ya aslen (birinci elden) kazanılır ya da bir başkasından yani devren kazanılır.  Hakkın hak sahibi ile hukuki ba ğ ının kopması, hakkın kaybedilmesi olarak ifade edilir. 51

52 Hakların Kazanılmasında İ yi Niyet Kuralı ( Good Faith in Acqusution of Rights ) 52 - Kavram/ Concept - İ yi niyetin koşulları/Conditions of good faith a) Ortada hakkın edinilmesine engel bir hukuksal eksiklik bulunmamalıdır. b) Hakkın elde edilmesine engel hukuksal eksikli ğ in bilinmemesi gerekir. c) Hukukumuzda, bir hukuksal eksikli ğ i, kendisinden beklenen özen ve dikkati göstermedi ğ inden dolayı bilemeyen kimse iyi niyetli sayılmaz. - İ yi niyetin etkisi/Effect of good faith - İ yi niyetin kanıtlanması/Proving of good faith

53 HAKLARIN KULLANILMASINI DÜZENLEYEN KURALLAR ( RULES REGULATING THE CAPACITY TO ACT ) 53 Dürüstlük Kuralı/Rule of Honesty - Kavram/Concept - Dürüs t lük kuralının etkisi ve uygulama alanı/Effect and application field of rule of honesty

54 Hakkın Kötüye kullanılması ( Abusing of Rights ) 54 - Kavram/Concept Genel olarak, hakkın dürüstlük kuralına veya amaçlarına aykırı olarak kullanılmasına, hakkın kötüye kullanılması denir. - Hakkın kötüye kullanılmasının belirtileri/Symptoms of abusing of rights a) Bir hak, dürüstlük kuralına aykırı olarak ve özellikle amacı dışında kullanılmış olmalıdır. b) Hakkın kullanılmasında >, yani hukukun korudu ğ u bir menfaat bulunmamalıdır. c) Hak, bir başkasını zarara sokmak, onu güç duruma düşürmek ve kendisine yasal olamayan bir kazanç sa ğ lamak için kullanılmış olmalıdır. d) Hakkın kullanılması başkasına zarar vermeli ya da zarar tehlikesi yaratmalıdır. e) Hak sahibine sa ğ lanan yarar ile başkasına verilen zarar arasında aşırı dengesizlik bulunmalıdır.

55 Hakkın kötüye kullanılmasının sonuçları ( Concequences of abusing of rights ) 55 a) Kötüye kullanılan hakka dayanan istek ve savunmalar dikkate alınmaz. b) Kötüye kullanan haktan zarar gören kimseye zararını giderebilmesi için dava hakkı tanınır.

56 Yasaya Karşı Hile/Fraud Againist Law 56 Yasanın yasakladı ğ ı bir amaca, yasaklama kuralını uygulama dışında bırakarak, başka bir yoldan ulaşmaya yasaya karşı hile denilmektedir.

57 II. HAKLARIN KAZANILMASI  Kamu hakları bireye do ğ umu sebebiyle tanınmış oldu ğ undan bunların kazanılması hukuki işlemle gerçekleşmez. Hakların kazanılması özel haklar için geçerlidir.  Haklar ya aslen, ya halefiyet yolu ile kazanılır.

58 A. ASLEN KAZANMA  Bir hakkın do ğ rudan do ğ ruya, ilk sahibi olarak kazanılmasına hakkın aslen kazanılması (iktisabı) denir. Hakların aslen kazanılmasında böyle bir hak daha önce mevcut de ğ ildir.  Bir kimsenin bir hakkı aslen kazanmasında, o hakka daha önce bir başkası sahip olup, sonradan terk etmesi önem taşımaz. Aslen kazanma, hukuki olayla, hukuki fiil ile veya kanundan dolayı olur.

59 A. ASLEN KAZANMA  Başkasına ait bir malı zamanaşımı ile kazanma da aslen kazanmadır. Çünkü zamanaşımı ile kazanılan mülkiyet evvelki malikin sona eren mülkiyet hakkından ba ğ ımsız yeni bir mülkiyettir ve dolayısıyla malın ilk sahibi zamanaşımı ile hak kazanan kişidir.  Hukuki fiille aslen kazanmada, sahipsiz bir taşınırın kazanılmasına sahiplenme (ihraz), taşınmazlarda işgal denir. Bir kimse bir malın mülkiyetini malların karışması, birleşmesi ile de kazanabilir. Bu hallerde mülkiyet hakkı do ğ rudan do ğ ruya kanundan do ğ ar.

60 B. HALEF İ YET YOLUYLA KAZANMA  Bir hakkın bir kişiden di ğ erine geçmesi halinde, yeni hak sahibinin hakkı kazanma tarzı devren kazanmadır. Bu iki türlü gerçekleşir: Külli ve cüz’i halefiyet.  Bir mal varlı ğ ının aktif ve pasifi ile bir bütün halinde (kül halinde) bir başkasına geçirilmesine külli intikal (halefiyet) denir. Külli intikal ancak kanunda öngörülen hallerde söz konusu olur.

61 B. HALEF İ YET YOLUYLA KAZANMA  Hakkın devri her hak için gerekli devir işleminin yapılmasıyla gerçekleşirse, buna cüz'i intikal adı verilir ve yeni hak sahibi hakkı devredenin cüz'i halefi olur. Cüz'i intikal için taşınırlarda teslim, taşınmazlarda tescil, alaca ğ ın intikalinde alaca ğ ın temliki gereklidir.

62 C. TES İ SEN KAZANMA  Bir kimse, sahip oldu ğ u bir hakkı devretmeyip, bu hakka dayanarak bir başkasına yeni bir hak sa ğ larsa, bu yeni hak tesisen kazanma ile edinilmiş olur. Malikten bir sınırlı ayni hak kazananın kazanması bu tarzdadır.

63 III. HAKLARIN KAYBED İ LMES İ  Hakların kaybedilişi iki grupta toplanabilir. Bir hak sahibi, sahip oldu ğ u bir hakkı bir başkasına devrederken, sahip oldu ğ u hakkı kaybetmiş olur. Buna hakkın nispi kaybı denir.  Bir hakkın kaybı, hakkın tamamen ortadan kalkması tarzında olursa, buna hakkın mutlak kaybı denir. Mutlak kayıp da hukuki olay, hukuki fiil veya hukuki işlem sonucu olabilir.

64 III. HAKLARIN KAYBED İ LMES İ  Feragat halinde hak sona erer. Ölüm olayı da bir kimsenin sahip oldu ğ u hakları sona erdirir. Aynı şekilde kazandırıcı zamanaşımı ile yeni bir kişi hak kazanınca, önceki hak sahibi hakkını kaybeder. Burada mülkiyet hakkının kaybı sadece belli bir sürenin geçmesinden de ğ il, zamanın geçmesinden yararlanarak yeni bir hak kazanılmasından ileri gelir. Bazı hallerde de hakka sahip olma belli bir süreye ba ğ lıdır. O sürenin sonunda hak kendili ğ inden sona erer.

65 IV. HAKLARIN KORUNMASI  Bir hak sahibinin hakkı ihlâl edildi ğ inde, bu hakkın korunması meselesi ortaya çıkar. Hak sahibinin hakkını koruması için, kanun koyucu bazı hukuki imkânlar öngörmüştür. Bunlar, kişinin sahip oldu ğ u talep yetkisi, dava açma hakkı, cebri icra yolu ve kişinin kendi gücünü kullanarak hakkını koruma imkânıdır.

66 A. TALEP VE SORUMLULUK  Talep bir kimsenin, başkasından bir şey yapmasını veya yapmamasını isteme yetkisidir. Talep, asıl hakka ba ğ lı bir yetkidir. Mutlak haklarda talep, kişinin mutlak hakkı bir üçüncü kişi tarafından ihlâl edildi ğ i zaman do ğ ar. Nispi haklardan alacak hakları, kişiye bir şeyin verilmesini, yapılmasını veya yapılmamasını isteme yetkisi verir.

67 A. TALEP VE SORUMLULUK  Sorumluluk, hukuka aykırı davranan kişinin bundan dolayı mesul tutulması halidir. Sorumluluk iki ayrı anlamda kullanılır. Bunlardan ilki sorumlulu ğ un kayna ğ ını belirtmek için –den sorumluluk di ğ eri, –ile sorumluluk olarak anılır. Bir kişi sözleşme sebebiyle yükümlülük altına girdi ğ i kişiye karşı bu sözleşme ile borçlandı ğ ı edimi yerine getirmek zorunda oldu ğ u sözleşmeden do ğ an sorumluluk, buna karşın haksız fiilde bulunan kişinin tazminat yükümlülü ğ üne ise haksız fiilden do ğ an sorumluluk adı verilir.

68 B. DAVA  Hak sahibi, hakkının korunması için, devletin yargı organlarına başvurabilir. Hak sahibinin sahip oldu ğ u bu yetkiye dava hakkı denir.  Dava, bir uyuşmazlı ğ ın halli veya önlenmesi veya bir kişiye karşı bir hukuki etkinin sa ğ lanması için, mahkemeye başvurulmasıdır. Bir davada davayı açana davacı, aleyhine dava açılana davalı denir.

69 B. DAVA  Mahkemenin önüne gelen davada, davacı ve davalı olarak iki taraf varsa, mahkemenin bu davayı çözmesi hususundaki faaliyetine nizalı kaza (çekişmeli yargı) denir. E ğ er davada sadece davacı varsa, mahkemenin faaliyetine nizasız kaza (çekişmesiz yargı) denir. Davalar, davacının mahkemeden istedi ğ i himayenin çeşidine göre üçe ayrılır.

70 1. Dava Çeşitleri a. Eda Davaları  Bu dava yolu ile davacı, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini ister. Eda davası, davanın dayandı ğ ı hakka göre, çeşitli isimler alır. Meselâ, mülkiyet hakkına dayanarak bir malın iadesini istemek istihkak davası; davalının bir borcunu yerine getirmesini istemek, ifa davası; bir zararın tazminini istemek, tazminat davası adını alır.

71 b. Tespit Davası  Bir hukuki ilişkinin varlı ğ ı veya yoklu ğ unun tespiti için açılan davadır. Bir durumun varlı ğ ının tespiti isteniyorsa müspet tespit davası; durumun var olmadı ğ ının belirlenmesi isteniyorsa, menfi tespit davası açılır.  Bir konuda eda davası açılabilecek durumda, tespit davası açılamaz.

72 c. Yenilik Do ğ uran Davalar  Bir takım yenilik do ğ uran haklar, kişinin serbest iradesi ile kullanılmaz. Bunlar, sadece, dava açma yolu ile kullanılabilir. Hukuki de ğ işiklik, yenilik do ğ uran bir mahkeme kararı ile do ğ ar. Bu davalara yenilik do ğ uran davalar denir. Yenilik do ğ uran davalarda da davacı, mahkemeden mevcut bir hukuki ilişkiyi sona erdirecek veya de ğ iştirecek veya yeni bir ilişki kuracak bir karar verilmesini ister.  Boşanma davası, dernek genel kurul kararının iptali davası, yenilik do ğ uran davalara örnek olarak verilebilir.

73 2. Davalara Karşı Savunma İ mkânları  Davalı, davayı kabul ederse, bazı istisnalar dışında dava sona erer.  İ krar bir tarafın di ğ er tarafça ileri sürülen ve aleyhine hukuki sonuç do ğ uracak nitelikteki bir maddi vakıanın do ğ rulu ğ unu bildirmesidir. Kişi sadece aleyhine olan hususlarda ikrarda bulunabilir.. Davanın talep sonucu ikrarın konusu de ğ il, ancak kabulün konusu olabilir. Kişi ancak aleyhine olan hususlarda ikrarda bulunacaktır. Lehe olan hususlarda ikrar söz konusu olmaz. İ krarın sonucu kaşı tarafın ispat yükümlülü ğ ünün ortadan kalkmasıdır.

74 2. Davalara Karşı Savunma İ mkânları  Davalının davacının ileri sürdü ğ ü olayların do ğ ru olmadı ğ ını ileri sürmesine inkâr denir. Bu durumda karşı taraf iddiasını ispatlamak zorunda kalır.  Davalının, davacının ileri sürdü ğ ü olayları veya dava sebebini inkâr etmeyip, yeni olaylar veya hukuki sebepler ileri sürmesi mümkündür. Bunlar maddi hukuka ilişkin iseler, itiraz ve defi olarak iki grupta toplanır

75 2. Davalara Karşı Savunma İ mkânları  İ tiraz, bir hakkın do ğ umuna engel olan veya hakkı sona erdiren olayların ileri sürülmesidir. Bir davada itiraz teşkil eden bir durum mevcutsa, hâkim bu durumu kendili ğ inden (re’sen) göz önünde tutar.  Defi, davalının borçlu bulundu ğ u edimi özel bir sebebe dayanarak, yerine getirmekten kaçınmasıdır. Burada, davalının sahip oldu ğ u bir hakkı ileri sürmesi söz konusudur.  Defi hâkim tarafından göz önünde tutulmaz. Defi hakkına sahip olanın bu hakkı ileri sürmesi gerekir.

76 C. CEBR İ İ CRA  Borçlunun, bir şeyi vermeye, yapmaya ve yapmamaya mahkûm edildi ğ i veya alacaklının talebine karşı herhangi bir savunma yapabilmek imkânının bulunmadı ğ ı hallerde, alacaklı cebri icraya başvurabilir.  Borçlunun, borçlarını, kendili ğ inden yerine getirmemesi halinde, yerine getirme zorla, devletin adalet örgütü içinde yer alan resmi makamlarca sa ğ lanır. Buna cebri icra kurumu denir. Devletin cebri icra kurumları, icra daireleri, iflâs daireleri, bunların memurları ve icra mahkemesidir.

77 C. CEBR İ İ CRA  Cebri icranın konusunu, para borcu olan edimler ve konusu para borcu olmayan edimler teşkil eder. Taşınmazın tahliyesi, çocuk teslimi, menkul mal teslimi, konusu para olmayan edimlerin cebri icra yoluyla yerine getirilmesidir.  Konusu para olan cebri icra haciz ve iflas yoluyla gerçekleşir. İ cra memurunun, borçlunun malvarlı ğ ına dâhil belli mallarına el koymasına haciz denir.

78 D. K İ Ş İ N İ N KEND İ HAKKINI B İ ZZAT KORUMASI  Kanun, çok istisnai hallerde, kişinin kendi hakkını do ğ rudan do ğ ruya kendisinin korumasına imkân tanımıştır.  Bu imkân, ya hakka saldırana karşı koruma, yada ileride do ğ acak bir tehlikeye karşı koruma olarak ortaya çıkar.

79 1. Meşru Müdafaa (Haklı Savunma)  Meşru müdafaa, bir kimsenin hayatına, hürriyetine, beden tamlı ğ ına, haysiyetine veya malına yönelik bir saldırıda, kişiye, belli koşullar altında kuvvet kullanarak, bu saldırıyı uzaklaştırma imkânını verir. Meşru müdafaa, aynı şekilde bir başkasının malına veya kişiye yapılan saldırılar için de söz konusu olur. . Meşru müdafaada, yapılan haksız bir saldırı (mala veya kişiye) belirli şartlar altında saldırıda bulunana karşı yöneltilen bir saldırı ile def edilmektedir.

80 2. Iztırar (Zaruret) Hali (Zorda Kalma)  Bir kimsenin gerek kendisinin, gerek başkasının kişili ğ ini, yada malını tehlikeden korumak için, bu tehlike ile ilişkisi bulunmayan bir başka kişiye veya malına zarar vermesidir. Iztırar halinde üçüncü kişinin mal varlı ğ ına verilen zarar hakkaniyete göre tazmin olunur.

81 3. İ leride Do ğ acak Tehlikeye Karşı Koruma (Güç Kullanma)  Bir kimsenin hakkını koruyabilmesi için, devletin müdahalesini temin edemedi ğ i ve hakkın kaybedilece ğ i veya kullanılmasının güçleşece ğ i hallerde, bu durumu önlemek için, başka vasıta mevcut olmadı ğ ı takdirde, hakkını korumak için, kendi gücünü kullanmasıdır  Ev sahibine kiracının ve otel işleticisine müşterinin eşyalarına el koyma hakkı tanınarak bu yönde imkanlar verilmiştir.

82 ÖRNEK SORULAR 8. Aşa ğ ıdakilerden hangisi kurucu yenilik do ğ uran hak niteli ğ indedir? (KPSS 2004) A) Sözleşmeden dönme hakkı B) Bir alacaktan vazgeçme hakkı C) Ayıplı malın ayıpsız malla de ğ iştirilmesini isteme hakkı D) Satış bedelinden indirim yapılmasını isteme hakkı E) Alım hakkı

83  CEVAP: E  Kurucu Yenilik Do ğ uran Haklar: Bu hakların kullanılmasıyla yeni bir hukuki ilişki do ğ ar. Bu haklara örnek olarak kabul beyanı, temsil yetkisinin olmaması halinde temsil olunanın yapılan işleme icazet vermesi, alım, gerialım, önalım haklarıdır.

84 ÖRNEK SORULAR  9. “Ayırt etme gücüne sahip 17 yaşındaki (A), yasal temsilcileri olan ana ve babasının haberi olmaksızın 19 yaşındaki arkadaşı (B)’nin (Ü)’ye olan borcunun ödenmesini temin etmek üzere (Ü)’ye kefil olmuştur.” Bu kefaletle ilgili, aşa ğ ıdaki ifadelerden hangisi do ğ rudur? (Adli/ İ dari Yargı Hâkimlik Sınavı) A) A’nın babası tarafından onaylandı ğ ı takdirde geçerli olur. B) Ancak A’nın ana ve babası tarafından onaylanırsa geçerli olur. C) Ancak vesayet makamının izniyle geçerli olur. D) Ancak hâkimin izniyle geçerli olur. E) Her durumda kesin olarak hükümsüzdür.

85  CEVAP: E  Anne ve babası izin verse dahi 18 yaşını doldurmamış A kendini kefalet altına sokan bi sözleşme yapamaz.

86 ÖRNEK SORULAR  Aşa ğ ıdakilerden hangisi yenilik do ğ uran bir hak de ğ ildir? (Adli/ İ dari Yargı Hâkimlik Sınavı) A) İ cap B) Sözleşmeden dönme C) Takas D) Gabin nedeniyle sözleşmenin iptali E) Borçlunun temerrüdü halinde alacaklının aynen ifadan vazgeçerek müspet zararının tazminini talep etme.

87  CEVAP: A

88  11. Özel mülkiyete uygun olan tapusuz ve sahipsiz bir arazinin mülkiyeti aşa ğ ıdakilerden hangisiyle kazanılır? (Adli/ İ dari Yargı Hâkimlik Sınavı) A) Adi zamanaşımıyla B) İ şgalle C) Kamulaştırmayla D) Fevkalade zamanaşımıyla E) İ hrazla


"HAK HAK IV.BÖLÜM IV.BÖLÜM. Hak nedir? 2  Hak, hukuk düzenince kişilerin korunan menfaati ve onlara tanınan yetkiyi ifade eder.  Hukuk, hak sözcü ğ ünün." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları