Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

T.C. DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI FOTONİK 15. BÖLÜM PHOTONS IN SEMICONDUCTORS YARI İLETKENLERDEKİ.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "T.C. DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI FOTONİK 15. BÖLÜM PHOTONS IN SEMICONDUCTORS YARI İLETKENLERDEKİ."— Sunum transkripti:

1 T.C. DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI FOTONİK 15. BÖLÜM PHOTONS IN SEMICONDUCTORS YARI İLETKENLERDEKİ FOTONLAR HASAN KORKMAZ

2 YARIİLETKENLER A.Enerji Bantları ve Yük Taşıyıcıları (Energy Bands and Charge Carriers) B. Yarıiletken Malzemeler (Semiconducting Materials) C. Elektron ve Hole Konsantrasyonları (Electron and Hole Concentrations) D. Üretim, Tekrar Birleşme, Püskürtme (içeri atma) (Genereation, Recombination and Injection) …

3 Bütün yarıiletken optoelektronik aygıtlarda temel çalışma prensibini iki proses oluşturmaktadır. Fotonun absorbe edilmesi, elektron-hole çifti oluşturabilir. Taşınabilir yük taşıyıcıları, absorblamanın etkisiyle metalin elektriksel özelliklerini değiştirebilir. Bu etkiyle fotoiletkenlik, yarıiletken fotodedektörün çalışmasında etkilidirler. Foton emisyonuyla elektron ve hole’lerin tekrar bağlanması sonuçlanabilir. Bu proses, yarıiletken ışık kaynaklarının çalışmasını sağlar. Kendiliğinden oluşan radyoaktif elektron-hole birleşmesi LED’de ışığın üretilmesini sağlar. Uyarılmış elektron-hole bağları yarıletken lazerin foton kaynağını oluşturur

4 YARIİLETKENLER Yarıiletken, kristalimsi (crystalline) veya amorf katıdır (amorphous solid). Elektriksel iletkenliği iletken madde ile yalıtkan madde arasında bir özelliktedir. Elektronik aygıtlarda genellikle yarıiletken malzeme olarak silisyum veya galyum arsenid kullanılır. ENERJİ BANTLARI VE YÜK TAŞIYICILARI Her bir enerji bantı, çeşitli enerji seviyeleri içerir. Yarıiletkenlerde, iletim ve değerlik bantları arasında, elektron bulunma olasılığının sıfır olduğu yasak enerji düzeylerine bandgap enerji denir. Yarıiletkenler enerji boşluğu 0.1 ile 3 eV arasında değişmektedir

5 Conduction Band: İletim Bandı Valence Band: Değerlik(valans) Bandı

6 ENERJİ SEVİYELERİ Hareket halinde olması nedeniyle her yörünge üzerindeki elektronlar belirli bir enerjiye sahiptir. Eğer herhangi bir yolla elektronlara, sahip olduğu enerjinin üzerinde bir enerji uygulanırsa, ara yörüngedeki elektron bir üst yörüngeye geçer. Valans elektrona uygulanan enerji ile de elektron atomu terk eder. Valans elektronun serbest hale geçmesi, o maddenin iletkenlik kazanması demektir. Valans elektronlara enerji veren etkenler: 1) Elektriksel etki 2) Isı etkisi 3) Işık etkisi 4) Elektronlar kanalıyla yapılan bombardıman etkisi 5) Manyetik etki

7 Ancak, valans elektronları serbest hale geçirecek enerji seviyeleri madde yapısına göre şöyle değişmektedir:  İletkenler için düşük seviyeli bir enerji yeterlidir.  Yarı iletkenlerde oldukça fazla enerji gereklidir.  Yalıtkanlar için çok büyük enerji verilmelidir. BANT YAPILARI Maddelerin iletkenlik dereceleri, en iyi şekilde, aşağıda açıklandığı gibi, bant enerjileri ile tanımlanır. Valans bandı enerji seviyesi: Her maddenin, valans elektronlarının belirli bir enerji seviyesi vardır. Buna valans bandı enerjisi denmektedir. İletkenlik bandı enerji seviyesi: Valans elektronu atomdan ayırabilmek için verilmesi gereken bir enerji vardır. Bu enerji, iletkenlik bandı enerjisi olarak tanımlanır

8 İletkenlerde iletim için verilmesi gereken enerji: İletkenlerin, valans bandı enerji seviyesi ile iletkenlik bandı enerji seviyesi bitişiktir. Bu nedenle verilen küçük bir enerjiyle, pek çok valans elektron serbest hale geçer. Yarı iletkenlerde iletim için verilmesi gereken enerji: Yarı iletkenlerin valans bandı ile iletkenlik bandı arasında belirli bir boşluk bandı bulunmaktadır. Yarı iletkeni, iletken hale geçirebilmek için valans elektronlarına, boşluk bandınınki kadar ek enerji vermek gerekir. Yalıtkanlarda iletim için verilmesi gereken enerji: Yalıtkanlarda ise, oldukça geniş bir boşluk bandı bulunmaktadır. Yani elektronları, valans bandından iletkenlik bandına geçirebilmek için oldukça büyük bir enerji verilmesi gerekmektedir

9 ENERJİ-MOMENT İLİŞKİSİ İletim bandı içindeki elektronlar ve değerlik(valans) bandı içindeki hole ler

10 10

11 EFEKTİF KÜTLE

12

13 Direk ve Dolaylı Boşluk Yarıiletkenler Direct-Gap: Maksimum valans bandı ve minimum iletkenlik bandı aynı momente sahiptir. Indirect-Gap: Elektronların momenti, valans bandının üst değeri ile iletkenlik bandının alt değeri arasında değişir

14 YARIİLETKEN MATERYALLER Elemental Yarıiletkenler Periyodik tabloda 4. grupta yer alırlar. Si ve Ge en öenmlileridir. Foto dedektörlerde geniş bir kullanım alanına sahiptir. Entegre devrelerde en çok Si kullanılmaktadır. İkili (binary) Yarıiletkenler Periyodik tabloda 3. grupta yer alan Al(alüminyum), Ga(galyum), In(indiyum) … ve Tabloda 5. grupta bulunan P(fosfor), As(arsenik),Sb(antimon) gibi yarıiletkenler bu grupta sayılır

15 Üçlü (ternary) Yarıiletkenler Periyodik tabloda 3. grupta bulunan 2 element ve 5. grupta bulunan 1 element üçlü yapıyı oluştururlar. Dörtlü (quaternary) Yarıiletkenler Periyodik tabloda 3. grupta bulunan 2 element ve 5. grupta bulunan 2 element dörtlü yapıyı oluştururlar

16

17 Grup = Al-Ga-In (alüminyum – galyum – Indiyum) 5. Grup= P-As-Sb (fosfor – arsenik – antimon)

18

19 Katkılı Yarıiletkenler (Doped Semiconductors) Yarıiletkenlerin, elektrik ve optik özellikleri özel seçilmiş katkılarla değiştirilebilir. Böylelikle yarıiletken içindeki taşınabilir (mobil) yük taşıyıcıları konsantresi- derişimi değişir. N tip yarıiletken= Değerlik (valans) elektronların, katkılarla normal atom oranları küçük bir oranda yer değiştirebilir. Bu atomlar 5.grup atomlardan, 4 veya 6. grup atomlarla yer değiştirirler. P tip yarıiletken= Bu tip yarıiletkenlerde de valans (değerlik) elektronlarda boşluklar ve katkılar kullanılabilir. Bunlara akseptörler (acceptors) denir. Bunun sonucunda da yapıdaki hole’ler üstünlük sağlar. 4. gruptaki atomlar, 3. gruptaki atomlarla yer değiştirir veya 3. gruptaki atomlar 2. gruptakilerle yer değiştirir. Katkısız Yarıiletkenler, intrinsic materyaller olarak; Katkılı yarıiletkenler, extrinsic materyaller olarak adlandırılır

20 ELEKTRON VE HOLE KONSANTRASYONLARI Elektron ve Hole Konsantrasyonunu belirlemek için aşağıdaki bilgilere ihtiyaç vardır. İzin verilen enerji seviyesinin yoğunluğu (durum yoğunluğu) Bu her bir enerji seviyelerinin doldurulma olasılığı DENSITY OF STATES (YARIİLETKENLERDE DURUM(HAL) YOĞUNLUĞU) E= Yarıiletken içindeki elektronların kuantum enerjisi k= dalga vektörü İletim bandına yakın olan elektronun kütlesi m c ile gösterilmekte ve 3 boyutlu kübik (boyutu d olan) bir yapı içindedir. Kübik hücrenin boyutu  / d ‘ dir. k=(kx,ky.kz) k=(q 1  /d, q 2  /d, q 3  /d )

21 YAKIN BANT KENARLARINDAKİ DURUM-HAL YOĞUNLUĞU

22 PROBABILITY OF OCCUPANCY (YARIİLETKENLERDE DOLGU DERECESİNİN OLASILIĞI) T= 0 0 K ‘de bütün elektronlar en düşük enerji seviyesindedirler. Bu Pauli’nin yoksun bırakma ilkesidir. Sıcaklık giderek arttığında valans(değerlik) bandı enerjisi artmakta, iletim bandı enerji seviyesi ise tamamıyla boşalmakta, hiç elektron içermemektedir. Sıcaklık arttığında dolayısı ile termal uyarımdaki bazı elektronlar, valans (değerlik) bandından iletim bandına yükselmektedir. Valans (değerlik) bandı içindeki hole’ ler de ayrılmaktadır

23

24 T= Termal Denge Sıcaklığı E=0 0 K Sıcaklıktaki Enerji Elektronun durumu Fermi fonksiyonu ile açıklanmaktadır. k B =Boltzman Sabiti (T=300 0 K, k B.T=0,026 ev) E f = Fermi enerjisi veya fermi seviyesi Ayrıca bu fonkisyon Fermi-Dirac Dağılım olarak bilinmektedir. f (E) = Elektronlar tarafından sağlanan yarıiletkenlerdeki dolgu derecesi olasılığı 1-f (E) = Hole’ler tarafından sağlanan yarıiletkenlerdeki dolgu derecesi olasılığı

25

26 THERMAL-EQUILIBRIUM CARRIER CONCENTRATIONS (TERMAL-DENDE TAŞIYICI KONSANTRASYONLARI) Herhangi bir sıcaklıktaki, intrinsic yarıiletkenlerde n=p’ dir. Çünkü termal uyarım, daima elektron-hole çiftleri yaratmaktadır. Fermi seviyesi, bu nedenden dolayı n=p ‘deki enerji seviyesine dönüştürülmektedir. Eğer m v =m c ise n (E) ve p (E) fonksiyonları simetriktir. Böylece E f, n (E) ve p (E)’nin ortasında yani bandgap’in (iletim ve valans bandları arasındaki bant aralığı) ortasında bulunmaktadır

27

28 Elektron ve Hole’lerin fermi fonksiyonları ve denge konsantrasyonları n-tip ve p- tip katkılı yarı iletkenler için, enerji-band diyagramları şekil ve ‘ de gösterilmektedir. Donör (verici) elektronlar, E D enerji seviyesini doldururlar. İletim bandının alt kısmında yer alırlar. Eğer E D =0,01 eV ise örneğin oda sıcaklığında (k B.T=0,026 ev) birçok donör elektronlar termal uyarımla iletim bandı içine girerler. Bunun sonucunda Fermi seviyesi (f [E f ] = ½ ), bant aralığının ortasının üstündedir

29 p tip yarıiletkenler için alıcı (acceptor) enerji seviyesi (EA), değerlik (valans) bant kenarının hemen üstünde yer alır. Bunun sonucunda Fermi seviyesi bant aralığının hemen altındadır. Bizim için önemli olan katkılı yarıiletken içindeki mobil taşıyıcıların yönetilebilmesidir

30 LAW OF MASS ACTİON (KÜTLE ETKİNLİĞİ YASASI) Band boşluğu (bandgap) içindeki Fermi seviyesinin bağımsız olarak yer değiştirmesi ve yarıiletken katkı seviyesi, fermi fonksiyonunda exponansiyel bir yaklaşım sağlar. Bu kütle etkinliği yasası olarka adlandırılır. Intrinsic yarıiletkenler için n=p=n i ‘dir. Elektron ve hole’lerin intrinsic yoğunlukları, sıcaklık ile exponansiyel olarak artar. Kütle etkinliği yasasıyla ; olarak yazılabilir

31

32 GENERATION, RECOMBINATIONS AND INJECTION (Üretim, Tekrar Birleşme, Püskürtme (içeri atma)) Generation and Recombination in Thermal Equilibrium (Üretim ve Termal Denge İçindeki Tekrar Birleşme) Valans(değerlik) bandından iletim bandına doğru, elektronların termik uyarımı, elektron-hole çiftlerinin üretimi ile sonuçlanır. Termik denge, eşzamanlı zıt prosesin tekrar uyarımı ile üretim gerçekleşmektedir. Bu aşama elektron-hole tekrar birleşmesi olarak adlandırılır. İletim bandındaki elektron koptuğunda, valans(değerlik) bandındaki hole’ ü doldurur

33 Radiative Recombination= Elektronlar ile serbest kalan enerji foton yayılımı şekline geçer. Bu sürece yayılıcı tekrar birleştirme denir. Nonradiative Recombination= Çok sayıda farklı metotlar aracılığı ile oluşmaktadır. Enerjinin transferi kafeslerin titreşiminden (bir yada daha fazla foton) veya başka serbest elektrondan elde edilir. Bazen birleşme hatalar nedeniyle bandaralığı arasında olur. Bu bozuk birleşme yada şebeke hatası olarak ilişkilendirilebilir

34 Electron-Hole Injection Termal denge içindeki yarıiletken taşıyıcı yoğunlukları ile eşit miktarlarda n 0 ve p 0 üretimine ve tekrar birleşme oranına sahiptir. Aşırı Taşıyıcı Tekrar Birleşme Ömrü n tip  n 0 >> p 0 tekrar birleşme ömrü p tip  p 0 >> n 0 tekrar birleşme ömrü

35 INTERNAL QUANTUM EFFICIENCY (Dahili(iç) Kuantum Verimi) İç kuantum verimi  i yarıiletken malzemelerde elektron-hole yayılıcı tekrar birleştirme oranının, toplam yayılıcı tekrar birleşme oranına bölünmesiyle bulunur. Bu parametre önemlidir. Çünkü yarıiletkenlerde ışık üretim verimini (efficiency of light generation) belirlemede yol gösterir.  r = radiative recombination lifetime  nr = nonradiative recombination lifetime  i = internal quantum efficiency

36 TEŞEKKÜRLER !!!


"T.C. DUMLUPINAR ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELEKTRİK-ELEKTRONİK MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI FOTONİK 15. BÖLÜM PHOTONS IN SEMICONDUCTORS YARI İLETKENLERDEKİ." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları