Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

M. KORHAN ERTURAÇ Jeomorfoloji I Ders III, Yeryüzünün Yapıtaşları: Kayalar.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "M. KORHAN ERTURAÇ Jeomorfoloji I Ders III, Yeryüzünün Yapıtaşları: Kayalar."— Sunum transkripti:

1 M. KORHAN ERTURAÇ Jeomorfoloji I Ders III, Yeryüzünün Yapıtaşları: Kayalar

2 Kayaçlar

3 Kayaç Sınıflandırması Mağmatik Kayaçlar  Plutonik Kayaçlar  Granit, Diyorit, Gabro  Volkanik Kayaçlar  Riyolit, Andezit, Bazalt Sedimanter (çökel/tortul) Kayaçlar  Kırıntılı Sedimanter (tortul) kayaçlar  Konglomera, kumtaşı, silttaşı, kiltaşı  Kimyasal Sedimanter (tortul) Kayaçlar  Kireçtaşı, traverten, jips Metamorfik (Başkalaşım) Kayalar  Şist, fillit, gnays, kuvarsit

4 Magmatik Kayalar Endojenik süreçler tarafından üretilen, magmadan türeyen ilksel kaya tipine denilir. Magma yüzey altındaki ergimiş kayadır. Plutonik Kayalar: Yerin derinliklerinde yavaş (milyonlarca sene) soğuyarak iri kristallenen kayaçlara denilir Volkanik Kayalar: Yerin üst kesimlerine sokulan damarlar boyunca yükselerek yüzeye yaklaşan yada ulaşan ve hızlı soğuma nedeniyle zayıf kristalleşen kayaçlara denilir. Magma yeryüzüne ulaştığında lav adını alır. Hızlı soğuma sonucunda afanitik (ince taneli), yavaş soğuma sonucunda faneritik doku gelişir.

5 Magmatik Kayalar Volkanik ( yüzey) kayalar Mağmanın yeryüzüne ulaşması sonucu oluşan kayalara denilmektedir. Plutonik (derinlik) kayalar yerin derinliklerinde çeşitli boyutlardaki haznelere (lakolit ve batolit vb.) sokulan mağmanın soğuması sonucu oluşmaktadır.

6 Volkanik ( yüzey) aktivite sonucunda çeşitli türde jeomorfolojik yapı (volkan) ve depo oluşmaktadır. Yüzeyde akan ve soğuyan magmaya lav akıntısı adı verilmektedir. Volkanik kayalar sadece lavdan oluşmaz. Yüksek gaz basıncı ile yüzeye ulaşan mağma patlama sonucunda çeşitli boylarda piroklastik malzeme olarak yeryüzüne akarak yada yağarak saçılır ve depolanır.

7 Magmatik kayaçlar dokularına ve minerolojik bileşimine göre sınıflanırlar. Buna göre fanaritik dokuya (iri kristalli) sahip platonik kayalar granit, diyorit ve gabro adını alırken, afanitik (ince kristalli) dokuya sahip volkanikkayalar riyolit, andezit ve bazalt adını alır. Magmatik kayaçlar silis bileşimine göre de isimlendirilirler. Silis miktarı yüksek ise felsik, düşük ise mafik adı alır. Çok düşük silis bileşeni ultramafik olarak adlandırılmaktadır. Bir kayadaki silis miktarı ile renginin koyuluğu ile özgül ağırlığı ters orantılıdır. Aşağıdaki grafikte örneğin Peridotit adı verilen Faneritik dokulu Ultramafik bir kayanın çoğunlukla olivin, piroksen ve kalsik plajioklas minerallerinden oluştuğunu görmekteyiz.

8 Kuvars Plajioklas Alkali Feldispat Felspatoid Kuvars, Alkali Feldispat, Plajioklas, Feldispatoid (QAPF Diyagramı; Streckeisen, 1978) diyagramı magmatik kayaların petrografik inceleme sonucunda mineral tayininin yapılması ile sınıflandırılmasında kullanılmaktadır. Plutonik KayalarVolkanik Kayalar Kuvars Plajioklas Alkali Feldispat Felspatoid

9

10 Granit SiO 2 — 72.04% SiO 2 Al 2 O 3 — 14.42% Al 2 O 3 K 2 O — 4.12% K 2 O Na 2 O — 3.69% Na 2 O CaO — 1.82% CaO FeO — 1.68% FeO Fe 2 O 3 — 1.22% Fe 2 O 3 MgO — 0.71% MgO TiO 2 — 0.30% TiO 2 P 2 O 5 — 0.12% P 2 O 5 MnO — 0.05% MnO K- feldspat, Na feldspat (paljioklas) kuvars; muskovit, biyotit, hornblend Granit, faneritik dokuya sahip, felsik bileşimli magmatik kökenli bir sokulum kayacıdır. Pembeden griye birçok renkte görülür. Çoğunlukla gri-beyaz- pembe renkli bir hamur içerisinde fenokristallerden oluşan bir dokuya sahiptir.

11 Gabro Piroksen Plajioklas Amfibol Olivin Gabro, faneritik dokuya sahip, mafik bileşimli magmatik kökenli bir sokulum kayacıdır. Okyanusal kabuğun alt kesimlerinde oluşur Koyu renk tonlarında gözlenir.

12

13 Bazalt SiO 2 — 45-55% SiO 2 Al 2 O 3 — 14.0% Al 2 O 3 K 2 O — 2-6% K 2 O Na 2 O — 2-6% Na 2 O CaO — 10% CaO FeO — 5-14% FeO Fe 2 O 3 — 1.22% Fe 2 O 3 MgO — 5-10% MgO TiO 2 — % TiO 2 K- feldspat, Na feldspat (paljioklas) biyotit Bazalt, faneritik dokuya sahip, bazik bileşimli volkanik kökenli bir yüzey kayacıdır. Mineral içeriğine ve kristallenme şekline göre siyahtan koyu griye griye birçok renkte görülür.

14 Andezit Andezit, porfirik dokuya sahip, ortaç bileşimli volkanik kökenli bir yüzey yada yarı derinlik kayacıdır. Mineral içeriğine ve kristallenme şekline göre kahverenginden mora birçok renkte görülür. Kayacın hakim rengini hamur belirler.

15 Dasit

16

17 Sedimanter (çökel/tortul) Kayalar Ayrışma, aşınma, taşınma ve depolanma süreçleri sonucu oluşan kayalara çökel kaya adı verilir. Çökel kayalar kırıntılı yada kimyasal olmak üzere iki sınıfta değerlendirilirler. Kırıntılı çökel kayalarda tane boyu ve özellikleri (şekil yuvarlaklaşma, boylanma) taşınma yöntemi ve depolanma ortamı hakkında bilgi sunmaktadır. Kimyasal çökel kayalarda ise kayanın kimyasal bileşimi ve dokusu sınıflandırmada kullanılmaktadır

18 Sedimanter süreçler bozunma—taşınma—depolanma ve taşlaşma olarak özetlenebilir

19 Çökel ortamlar aşınma, taşınma ve depolanma süreçlerini ifade ederler. Bu ortamlar kara, deniz ve geçiş ortamları olarak sınıflanabilir. Her bir depolanma ortamında çökelen tortul kayanın dokusu ve özellikleri ayırtedicidir.

20

21 Tane Boyu Sınıflandırması Boy Aralığı (metrik) Agrega İsmi (Wentworth) > 256 mmBlok 64–256 mmParça 32–64 mmÇok kaba çakıl 16–32 mmKaba çakıl 8–16 mmOrta çakıl 4–8 mmİnce çakıl 2–4 mmÇok ince çakıl (granül) 1–2 mmÇok kaba kum ½–1 mmKaba kum ¼–½ mmOrta kum 1/8-1/4 mm (125–250 µm)İnce kum 1/16-1/8 mm (62.5–125 µm) Çok ince kum 1/256-1/16 mm ( – 62.5 µm) Silt < 1/256 mm (< µm) Kil

22 Tane Şekili ve Yuvarlaklaşması Bir çökel tanesi köken kayacından koptuğu andan itibaren depolanana kadar çeşitli sedimanter süreçlerin etkisi altında taşınır. Bu taşınma süresince tane köşeleri silinerek yuvarlaklaşır. Bir çökel tanesinin yuvarlaklığı ve şekli tanenin olgunluğunu göstermektedir. Olgunluk ne kadar süre ve hangi ortamda taşındığının bir işaretidir YÜKSEK KÜRESELLİK DÜŞÜK Artan Yuvarlaklaşma  Çok Köşeli Az KöşeliAz Yuvarlak Yuvarlak Çok yuvarlak

23 Tane Boyları Plaj ortamında parça ve çakıllar Bir akarsu kanalında bloklar Yangtze Irmağı ve Doğu Çin Denizine taşıdığı kil ve silt boylu NASA Bir plaj çökelindeki yıkanmış kumlar (kuvars magmatik kaya kırıntısı ve kavkı parçası içermektedir)

24 Kırıntılı Çökel Kayaçlar Kırıntılı çökel kayaçlar bazı özel adlandırmalar dışında oluştukları egemen tane boyu ile adlandırılırlar. Ana kayaç grubu içerdiği ek tane boyları kullanılarak da adlandırılabilir.  Konglomera, breş  Kumtaşı, çakıltaşı  Silttaşı, kiltaşı  Kiltaşı  Killi kumtaşı, İnce çakıllı kumtaşı vb.

25 Kırıntılı kimyasal kayaların sedimanter süreçler sonucunda oluşması ve isimlendirilmesi

26 BreşKonglomera

27 Kimyasal Çökel Kayaçlar Çözülmüş durumda olan kimyasal elementlerin taşındığı ortamda yeniden bileşik oluşturarak kristallenmesi ve çökelmesi sonucu oluşmaktadır. Kimyasal çökel kayalar oluştukları kimyasal bileşim, ortam ve dokuya bağlı olarak sınıflanmaktadır. Kireçtaşı, biyojenetik kireçtaşı, traverten (CaCO3) Dolomit (CaMg(CO 3 ) 2 Jips, anhidrit (CaSO 4 ·2H 2 O) Halit (NaCl) Kömür (C) Radyolarit, Çört (SiO2)

28

29

30

31

32 Yunanca değişme (meta) ve morpho (biçim) sözcüklerinin biraraya gelmesiyle oluşmuş bir kelimedir. Bir kaya grubunun içerisindeki minerallerin artan ısı ve basınç koşulları altında ilksel yapısını kaybederek yeniden kristalleşmesi sonucu oluşan kayaçlara denilir. Isı artışının en önemli nedeni jeotermik gradyan (normal 25 ˚C/km) yüksek olduğu magmatik sokulum alanları ve yaklaşan levha sınırları boyunca gömülmedir. Bunun sonucunda sonucu kayalarda kısmi ergime gözlenir. Basınç, derin gömülme ile ilişkili gelişen 3 eksenli litostatik basınç artışıdır. Mineraller bu basınç altında önce sıkılaşır, sonra da şekil değiştirir, yeniden kristallenir ve hakim basınç doğrultusunda yönlenir. Üç ana tür metamorfizma vardır. Bunlar, kontakt (dokanak); dinamik ve bölgesel metamorfizma adını alırlar. Son bir metamorfizma türü ise çarpma (impact) metamorfizması adını alır. Metamorfik (başkalaşım kayaçlar)

33

34 Metamorfik Kayaç Tipleri ve Sınıflaması

35

36 Kıvrımlı Gnays, Rocky Mountain Doğa Parkı, Colorado.

37 Dokanak Metamorfizması Sonucu Gelişen Cevherleşme Tipleri

38 Dinamik Yerküre

39 Kaya Döngüsü- Etkileşimleri

40 1 = magma 2 = kristalleşme 3 = magmatik kayalar 4 = erozyon 5 = çökelme 6 = çökel kayalar 7 = gömülme ve metamorfizma 8 =metamorfik kayalar 9 = kısmı yada tam ergime

41


"M. KORHAN ERTURAÇ Jeomorfoloji I Ders III, Yeryüzünün Yapıtaşları: Kayalar." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları