Bilgi Erişim Sorununa Yaklaşımlar

Slides:



Advertisements
Benzer bir sunumlar
8. SINIF 3. ÜNİTE BİLGİ YARIŞMASI
Advertisements

VOTED THE BEST OF THIS YEAR
Journal Use Reports Süreli Yayın Koleksiyonu Geliştirmenizde Güçlü Karar Destek Hizmeti - Kasım
NOKTA, DOĞRU, DOĞRU PARÇASI, IŞIN, DÜZLEMDEKİ DOĞRULAR
Sistem Analizi ve Planlama
Everyday objects ● Possession
BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ
KÜTÜPHANE OTOMASYON SİSTEMİNİN KULLANIMI
Hacettepe Üniversitesi yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/
Bilginin Tanımlanması ve Diğer Bilgi Erişim Uygulamaları
ETKİN OKUMA. ETKİN NOT ÇIKARMA KAYNAK Trakya Çevre Düzeni Planı Raporu, İstanbul: ….., ALINTI – NOT OSB’nin toplam kapasitesinin %...’ı boş. Sf.28.
9. ADİ DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN SAYISAL ÇÖZÜMLERİ
Bilgi Erişim Tasarım Modelleri
4 Kare Problemi 4 Kare Problemi Hazır mısın? B A Bu şekle iyi bak
KÜTÜPHANELERDE HALKLA İLİŞKİLER ve PAZARLAMA ANKARA ÜNİVERSİTESİ KÜTÜPHANESİ ÖRNEĞİ Tuna CAN & E.Erdal AYDIN
Ankara Üniversitesi Açık Arşiv Uygulaması
Erişim Kuralları Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi
BBY Bilgi Teknolojisi ve Yönetimi
Örnek Bİr VerİtabanI TasarImI
ZAMBAK 1 SORU BANKASI UĞUR CESUR 1 ZAMBAK 1 SORU BANKASI ÖZEL SORULARI Hazırlayan: UĞUR CESUR.
Problem Çözme Ve Problem Çözme Stratejileri Ödevi Cihan GÖÇ
Nisan 2012, Bilkent Ünivesitesi Kütüphanesi Umut Al Bilgi Hizmetlerinin Pazarlanması.
Pratik kullanım rehberi elektronik dergileri. Hoş Geldiniz! IOP Elektronik Dergiler Rehberi İletişim için İçindekiler journals.iop.org 2 journals.iop.org.
BTP102 VERİTABANI YÖNETİM SİSTEMLERİ 1
“Akademik Bilişim ’02” 6-8 Şubat 2002, Konya Y.T. Türkçe Arama Motorlarında Performans Değerlendirme Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi
yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/spring2008/bby208/
BTP102 VERİTABANI YÖNETİM SİSTEMLERİ 1
Kütüphaneciliğin Destanı Ekim 2004, Ankara Y.T. Bilgi Yönetiminin Kavramsal Tanımı ve Uygulama Alanları Yaşar Tonta H.Ü. Bilgi ve Belge Yönetimi.
Bilgi Erişim Performans Ölçüleri
BBY 105 Bilginin Organizasyonu I
Toplama Yapalım Hikmet Sırma 1-A sınıfı.
VOTED THE BEST OF THIS YEAR (Rivayete göre 2009 yılının en iyi e- postası seçilmiş)
Hareket halindeki insanlara ulaşın.Mobil Arama Ağı Reklamları Reach customers with Mobile Search Network.
INQUIRY FROM A B2B SITE Dear Sir/Madam We are writing to enquire about your sunflower oil. Please send us your product specification and price. Best Regards.
Bilgiye Erişimin önemi ve Bilgi kaynakları
SLAYT 1BBY220 OCLC WorldCat Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/ BBY220 Bilgi Erişim İlkeleri.
“Sosyal Bilimler ve Internet” 18 Nisan 2000, Hacettepe Üniversitesi, Beytepe Y.T. Sosyal Bilim Araştırmalarında Elektronik Yayınların Kullanımı Yaşar Tonta.
BTP102 VERİTABANI YÖNETİM SİSTEMLERİ 1
Trabzon Bölge 9. Sınıf Anketleri
Araştırma Önerisi ve Araştırma Raporu
EXPRESSING OPINIONS ( fikirleri belirtme)
NOUN CLAUSES (İSİM CÜMLECİKLERİ).
/ 141 Yrd. Doç. Dr. Turan SET Atatürk University Medical Faculty, Erzurum QUALİTY CIRCLES
Veri Tabanı Tasarım Süreci
BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ
Nigel Cross İngiliz Açık Üniversitesi’nde tasarım alanında araştırmacı ve eğitimci olarak çalışmaktadır.
Bilgi Erişim: Temel Kavramlar
KAYITLI BİLGİ KAVRAMI VE BİLGİNİN ORGANİZASYONU
BBY 156 Bilgi Erişim İrem Soydal
Emotional Freedom Techniques Duygusal Özgürlük Tekniği.
Hafta 1: Dizinleme ve Özler BBY 264 Dizinleme ve Sınıflama.
İrem Soydal ~ Yurdagül Ünal
"Açık Bilim, Araştırma Verisi ve Açık Erişim" Paneli Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html.
Practice your writing skills
Hafta 2: Dizinleme ve Öz Hazırlamaya Giriş BBY 306 Dizinleme ve Öz Hazırlama
Hafta 4: Dizinleme Süreçleri ve Dizinleme İşlemleri BBY 264 Dizinleme ve Sınıflama.
DISCUSSION
CHILD PORNOGRAPHY IŞIK ÜNİVERSİTESİ
Bilginin Düzenlenmesi ve Erişim Süreçleri
COUNTABLE AND UNCOUNTABLE NOUNS
Cambridge IGCSE® Cambridge IGCSE:
Türkçe Arama Motorları Ne Kadar Türkçe?
Dinamik Yapay Sinir Ağı Modelleri
Future: I will/shall & I am going to. Structure: Subject+will/shall+verb(base form)+object.
Structure of an IR System
NİŞANTAŞI ÜNİVERSİTESİ
“Differentiation for making a positive Difference!!!!”
Literatür Taraması.
İNGİLİZCE THE FUTURE TENSE ( BE GOING TO ). Be going to gelecek zamanda olan bazı olayları ifade etmek için kullandığımız bir yapıdır. İNGİLİZCE THE FUTURE.
People with an entrepreneurial mindset are always brave.
Sunum transkripti:

Bilgi Erişim Sorununa Yaklaşımlar Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi tonta@hacettepe.edu.tr yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/ BBY703 Bilgi Erişim Kuramı

Bilgi Erişim Sorununa çözüm önerileri Teknolojik (Bush) Teknolojik olmayan (Weinberg raporu, Bar-Hillel)

H.G. Wells, World Encyclopedia, 1938 Hızlı bilgi artışı Darboğaz tartışması (bilgi gereksinimleri-belgeler) İnsanların diğer canlılardan farkı ne? Kültürel biriktirme Çekmece sorunu: Mevcut bütün bilginin bir çekmeceye sığdırılması Fiziksel erişim sorunu (donanım) Entellektüel erişim sorunu (Bu bilgiyle ne yapacaksınız ve bilgiyi nasıl düzenleyeceksiniz?) H.G. Wells, World Encyclopedia, Manfred Kochen (ed.), The Growth of Knowledge içinde (s. 11-22). New York: Wiley, 1967.

Bush, As we may think, 1945 Uzmanlaşma ve belge sayısının artışı insanlığı tehdit ediyor ama daha iyi bilgi işleme, depolama ve erişim yöntemleri bulunabilir Bağıntılı dizinleme Memex

F. Machlup, Knowledge Industries, 1961. Kütüphanelerin içeriği 16 yılda bir ikiye katlanıyor Basılı ortamın maliyeti artıyor, elektronik ortamın azalıyor Kütüphane dışındaki bilgilerdeki artış miktarı (How much info? ve IDC çalışmalarını hatırlayın) Kütüphanelere ne olacak?

Weinberg Raporu, 1963 Bilgi “krizi” Bilimsel iletişim miktarı Bilgi aktarma zinciri ve bilgi sistemleriyle ilgili sorunlar Bilginin yaratılması, kaydedilmesi, kataloglanması, depolanması, dağıtımı, bilgiye erişim Bilgi erişim araştırma sürecinin bir parçası “Science can ultimately cope with the information expansion only if its most gifted practitioners will compact, review and interpret the literature both for their own use and for the benefit of more specialized scientists.” Çeşitli öneriler (daha anlamlı başlıklar, gereksiz yayın yapmama, derleme yayınlara daha fazla önem verilmesi, merkezi kütüphaneler, uzmanlaşmış bilgi merkezleri vs. vs.)

Weinberg Raporu, 25 yıl sonra Bilgi “krizi” doğru bir tanımlama değil Raporda bilgi sistemlerinde bilgisayarların katkısı öngörülemedi Uzmanlaşmış bilgi merkezleri ortaya çıkmadı “Information is not a problem that admits a single solution, but remains and always will remain a process that we must cope with.” Alvin M. Weinberg, Science, Government and Information: 1988 Perspective, ASIS Bulletin, 15(2): 21-23, Dec-Jan 1989.

Y. Bar-Hillel Bilgi artış hızından dolayı bilimsel iletişimde “kriz” olmaz Sorun bilgi erişim işlemlerinin mekanizasyonu ile değil, politika ve uygulamalarda yapılacak değişikliklerle çözülebilir.

Belge Erişim – Veri Erişim (M. Kochen) Veri erişim sistemleri (Kim, ne niçin, ne zaman, kaç tane sorularına yanıt veren sistemler – “information dispensing systems”) VTYS (sorgulama -look up- sistemleri) Uzman sistemler, soru yanıtlama sistemleri vd. (çıkarsama yeteneği: Newton 1770’te 85 yaşında öldü. Newton ne zaman doğdu?) Belge erişim sistemleri (Büyük dosyalardan arama yaparak ilgili belgelere ya da belgelerin bibliyografik bilgilerine erişim – “tutorials”) Özellikleri bilinen kaynaklara erişim Konu erişimi

Wilson, Temel Bilgi Erişim Kavramları Patrick Wilson, Two Kinds of Power (1968), Public Knowledge, Private Ignorance, (1977) ve Second-Hand Knowledge: An Inquiry into Cognitive Authority (1983). Bilgi, ilgililik, bir belgenin konusu, bir bilgi ihtiyacının ne olduğu gibi hususlarda ortak anlayış olmaması Bilgi (yanlış bilgi, anlayış, inanç, zayıf bilgi, kuvvetli bilgi, içerik erişim-bilgi erişim -ki Wilson bu terimlerin belge erişim ve veri erişimden farklı olduğunu düşünüyor) “About” (“a relation between words and the world”: Bir Einstein biyografisi, içinde Bern ve Zürih’ten bahsedilse de, Einstein hakkındadır) İlgililik (retrieval worthiness) Bilgi ihtiyacı (need): Wilson BE sistemlerinin değerlendirilmesinde “yarar” (utility) kavramının kullanılmasına karşı. Kullanım Belgeler konularına göre değil işlevlerine göre düzenlenmeli

Wilson -devamla “An ideal information system would provide information, not an unsorted mixture of information and misinformation; more carefully, it would provide content of high epistemic standing, not content of unknown epistemic standing.” Neyin doğru bilgi, neyin yanlış bilgi olduğuna kim karar verecek? Bir belgeyle ilgili üç önemli soru: İçeriği nedir? Bilgi mi yanlış bilgi mi içeriyor? Bu bilgi nasıl kullanılabilir? “If we are truly concerned with meeting information needs, we have to work toward taking the step from retrieval on the basis of primary use to retrieval on the basis of further use as well, and the step from content retrieval to information retrieval.”

İlgililik Bir belgenin kullanıcının bilgi ihtiyacını karşılaması: Belge kullanıcıyı tatmin ediyorsa ilgilidir (öznel ilgililik) Belgenin konusuyla sorgu cümlesinin konusu arasındaki ilişki (nesnel ilgililik)

Mükemmel Erişim İlgililik, belgeyle kullanıcı arasındaki belli bir zamandaki ilişki. Dermeyi/derlemi istenen ve istenmeyen belgeler diye doğru bir biçimde ikiye böl (mükemmel erişim: tüm ilgili belgeler ve sadece ilgili belgeler) Peki dizinleme nasıl yapılacak? Sorgu cümlesi nasıl formüle edilecek? Mükemmel erişimin gereklerini sağlayan koşullar ne?

Dizinleme İlgili belgelerin dizin bilgileri (representations) ilgisiz olanlardan farklı Belge özellikleri Bağlamla ilgili özellikler (yazar adı, yayın yılı vs.) Linguistik özellikler (belgede geçen her sözcük) Anlamsal özellikler (belge ne hakkında?) Dizinleme belgelerin özelliklerini saptamak demek. Konu dizinlemesi: Belgelerin anlamsal özelliklerinin saptanması

İlgili / İlgisiz Belge Ayrımı Mükemmel erişim için bir belgeyi ilgili yapan özellik ya da özelliklerin olduğunu varsaymak zorundayız Birisi sisteme ilgili ve ilgisiz belgeleri birbirinden ayıran özelliği söylemeli Kim?

Tasarım Yaklaşımı A Bir belgeyi ilgili yapan belli özellik(ler) var Bilgisayar bu özelliklerin neler olduğunu bilmek zorunda Kendinizi kullanıcı yerine koyup istediğiniz belgenin özelliğini tanımlayan bir dizin terimi tahmin edin. Peki bunun doğru dizin terimi olduğunu nereden bileceğiz? Peki ya kullanıcıların özellikleri?

Tasarım Yaklaşımı A’nın Varsayımları Her belgeyle ilgili olarak kullanıcı grubunun bu belgeyi isteyenler ve istemeyenler olarak ikiye ayrılabileceği varsayımı Belgeyi dizinleyen kişinin kimlerin bu belgeyi kullanmak isteyebileceklerini doğru tahmin etmesi

Tasarım Yaklaşımı A Erişim kuralı Belgeler Kullanıcılar Gömü - Sözlük Sorgu formülasyonu Dizinleme Dizin tutanakları Erişim kuralı Formel sorgu cümlesi Kaynak: Maron, 1984

Nasıl işliyor? Belgelere konularıyla ilgili anahtar sözcükler atanıyor (binary subject indexing) Sorgu cümlesi kullanıcının istediği belgelerin özelliklerini tahmin eden tanımlardan oluşuyor (predictive queries) Kullanıcı “ilgili” olma ihtimali olan belgelere atanan anahtar sözcükleri doğru tahmin ederse mükemmel erişim söz gerçekleşiyor

Sorunlar Sorgu cümlesi formülasyonu açık olmayabilir Dizinleme yetersiz olabilir Belgelerin anlamsal özellikleri saptanmaya çalışılıyor, kullanıcıların özellikleri değil.

Tasarım Yaklaşımı B Bir belgeyi dizinleyen kişinin belgenin özelliklerini değil, o belgeyi kullanmak isteyebilecek kullanıcıların özelliklerini tahmin etmeye çalışması

Tasarım Yaklaşımı B Erişim kuralı Belgeler Kullanıcılar Gömü - Sözlük Sorgu formülasyonu Dizinleme Dizin tutanakları Erişim kuralı Formel sorgu cümlesi Kaynak: Maron, 1984

Nasıl işliyor? Kullanıcılar ilgilendikleri konuyla ilgili anahtar sözcükleri giriyorlar (binary queries) Dizin kaydı kullanıcının ilgili bulma ihtimali olan belgelerin özelliklerini tahmin eden tanımlardan oluşuyor (predictive indexing) Dizinlemeyi yapan kişi bir belgeyi “ilgili” bulma olma ihtimali olan kişinin o belgeyi aramak için kullanabileceği anahtar sözcükleri doğru tahmin ederek belgeye atadıysa mükemmel erişim söz gerçekleşiyor