TÜRKÇE’DE SES BİLGİSİ=

Slides:



Advertisements
Benzer bir sunumlar
SES BİLGİSİ.
Advertisements

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI SELMA ÇİMEN
SES BİLGİSİ (ÜNSÜZ BENZEŞMESİ)
HABER KİPLERİ.
Dinle-yor dinliyor e>i
KONULAR: Büyük Ünlü Uyumu Küçük Ünlü Uyumu Kaynaştırma Harfleri
Hakan Satılmış/ Türkçe Öğretmeni
SES OLAYLARI.
TÜRKÇE / Ünlüler ve Ses Olayları
SES BİLGİSİ.
Selçuk ÖKSÜZ Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ
6. SINIFLAR SES BİLGİSİ.
SES BİLGİSİ Ali MUTLU MUTLUCAN.
TÜRKÇENİN SES ÖZELLİKLERİ
SES BİLGİSİ HAZIRLAYAN:FERİT GÜL.
İsmail ÖZELBAŞ Vaiz FONETİK ve DİKSİYON.
Büyük Ünlü Uyumu.
ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ)
Ses olayları Ünlü (hece) düşmesi Ünlü türemesi Ünsüz yumuşaması
ÖRNEK SORU:1 “Senin resmini defterimin arasına sakladım” Cümlesinde hangi sözcükte ünlü düşmesi var? A)Senin B)resmini C)Defterimin D)sakladım.
SES BİLGİSİ.
ÜNSÜZ YUMUŞAMASI Sonu (p, ç, t, k) sert ünsüzleri ile biten bir sözcük ünlü ile başlayan bir ek aldığında "pb'ye, çc'ye, t  d'ye, k  g, ğ'ye" dönüşür.
SES BİLGİSİ.
Türk çocuğu atalarını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde güç bulacaktır. x.
D ERSİMİZ T ÜRKÇE  Ağaça çıkmış. ğaca çıkmış. PÇTKBCD G, Ğ.
SES BİLGİSİ Türkçe Öğretmeni.
TÜRKÇE / Ünlüler ve Ses Olayları
İLETİŞİM KURMAMIZI SAĞLAYAN SES VE İŞARETLERİN TÜMÜNE DİL DENİR.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi düz-geniş ünlülerinden meydana gelmiştir? A)Yapraklar B)Korkusuz C)Azimli D)duygusal.
SES BİLGİSİ SORULAR.
ÜNSÜZLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI
ÜNSÜZLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI - 1
CEMİL ÖZGÜR İLKÖĞRETİM OKULU DİYARBAKIR Z.AYCAN TUNCER
Ses bigisi soruları.
SES BİLGİSİ.
SES BİLGİSİ.
1.Soru "Yaşlı adam duvarı tek başına boyuyordu."
TAMLAMALAR İSİM VE SIFAT TAMLAMALARI HAZIRLAYAN:SÜNDÜS ÇELİK
SES BİLGİSİ.
SES BİLGİSİ.
SES BİLGİSİ.
EK FİİLLER Bu slayt Türkçe Öğretmenliği Bölümü (İ.Ö) 2.sınıf öğrencisi Zafer KARAKABAK tarafından hazırlanmıştır. Ek fiiller konusu ilköğretim 8. sınıf.
SES BİLGİSİ.
ÜNLÜ DÜŞMESİ (hece düşmesi)
GENEL TEKRAR - 9 SES BİLGİSİ FEM DERSHANELERİ
CÜMLEDE DE ’NİN YAZIMI.
Ünlü düşmesi (hece düşmesi, ses düşmesi)
ÜNSÜZLERLE İLGİLİ SES OLAYLARI
SES BİLGİSİ.
ÜNLÜLERİN(SESLİLERİN) ÖZELLİKLERİ
SES BİLGİSİ KONU ANLATIM M. UÇAR TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRETMENİ
SES BİLGİSİ AÇ.
Hece ve Hece Çeşitleri Tek bir ses ya da ses öbeğinden oluşan,ağzımızdan bir çırpıda çıkan ses birimine hece denir. Sesleri gösteren işaretlere hece denir.
Akciğerlerden çıkan havanın nefes borucu aracılığıyla yukarı çıkarak, gırtlaktaki ses tellerine çarpmasıyla oluşan titreşimlere ses denir. Bir dilin en.
DİL İnsanların duygu,düşünce ve isteklerini anlatmaya yarayan,insanlar arasında anlaşma sağlayan seslerin ve işaretlerin tümü dildir. Her milletin bir.
SES OLAYLARI. a)Ünsüz değişikliği: Türkçe sözcüklerde “b” dudak ünsüzünden önce “n” ünsüzü kullanılmaz. “b” ünsüzü “n” ünsüzünü “m”ye çevirir. ÖRNEKLER:
Hece Bilgisi Ağzımızın bir hareketiyle söylenen ses veya ses topluluğuna hece denir. Duyu kelimesi du – yu olmak üzere ağzın iki hareketiyle söylenmektedir.
KONULAR: Büyük Ünlü Uyumu Küçük Ünlü Uyumu Kaynaştırma Harfleri
Hakan Satılmış/ Türkçe Öğretmeni
SESBİLGİSİ.
SES BİLGİSİ Büyük Ünlü Uyumu
(KALINLIK – İNCELİK UYUMU)
SES BİLGİSİ 2 Not: Evde ders tekrarı yaparken defterinize konuya uygun görseller çizebilirsiniz. Görsel alanlarını şimdilik boş çerçeve çizerek belirtebilirsiniz.
ADI: ECE SOYADI:ARSLAN SINIFI-NO:6/K   Dilimizde 8 tane ünlü harf vardır. Bunlar ;  A,e,ı,i,o,ö,u,ü ÜNLÜ HARFLER.
SES BİLGİSİ Ali MUTLU MUTLUCAN.
Dil Nedir? Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan, kendisine özgü yasaları olan ve ancak bu yasalar çerçevesinde gelişen, temeli bilinmeyen zamanlarda.
SES OLAYLARI.
TÜRKÇE - SES OLAYLARI CİHANGİR ÇAĞLAR.
Dersimiz.Com SES OLAYLARI Ünsüz yumuşaması(sert sessizlerin yumuşaması): P,ç,t,k harfleriyle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ekler gelirse kelime sonundaki.
Sunum transkripti:

TÜRKÇE’DE SES BİLGİSİ= HAZIRLAYANLAR: *MEHTAP NARİNÇ *TAYLAN DEMİR(SİĞERDEMİR) 2

TÜRKÇE’DE SES BİLGİSİ ÜNLÜ DARALMASI Sözcüklerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a, e) özellikle “-yor” ekinin darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak, ı, i, u, ü dar ünlülerine dönüşür. Buna ünlü daralması denir. bekl-e-yor > bekl-i-yor kalm-a-yor > kalm-ı-yor özl-e-yor > özl-ü-yor soll-a-yor > soll-u-yor örneklerinde bu daralma görülmektedir. “-yor” ekin den başka bir ekin ya da sesin darlaştırma özelliği yoktur. Ancak tek heceli olan “de- , ye-” fiilleri, kendinden sonra gelen “y” sesinden dolayı darlaşabilir. 2

gelen “y” sesinden dolayı darlaşabilir. de - yor > di - yor de - yerek > di - yerek de - yen > di - yen Ancak bazen darlaşma olmayabilir. de - y - ince > de - y - ince 2

KAYNAŞTIRMA HARFLERİ (KORUYUCU ÜNSÜZLER) Türkçe kurallara göre bir sözcükte iki ünlü yan yana gelmez. Araya kaynaştırma harfi girer. Türkçe’de dört tane kaynaştırma harfi vardır: ş, s, n, y. Bunların her birinin özel kullanım yerleri vardır. ş kaynaştırma harfi: * Üleştirme sayı sıfatlarında kullanılır. Örnek: İki-ş-er, altı-ş-ar, yedi-ş-er 2

s kaynaştırma harfi: * Üçüncü tekil şahıs iyelik ekinden önce kullanılır. Daha çok isim tamlamalarında tamlanan görevindeki sözcükte görülür. Örnek: Çocuğun oda-s-ı, Balığın koku-s-u Not: Ancak “su” ve “ne” kelimeleri bu kurala uymaz. Örnek: Yemeğin su-y-u yok. , Çocuğun ne-y-i kaybolmuş. örneklerinde olduğu gibi… 2

n kaynaştırma harfi: * Zamirlerden sonra ek geldiğinde kullanılır. Örnek: O-n-a haber verin. , Bu-n-u biliyoruz. * İyelik eklerinden sonra hal eki gelirse kullanılır. Örnek: Çocuğun kitabı-n-ı almışlar. , Fakirin evi-n-i yıkmışlar. * İlgi eklerinden önce kullanılır. Örnek: Soba-n-ın kapağı düşmüş. , Sene-n-in sonu geldi. , Kasaba-n-ın sıcağı çok bunaltıcı. 2

y kaynaştırma harfi: Yukarıdaki kuralların dışında olan her yerde “y” kaynaştırma harfi kullanılır. Örnek: Oda-y-a girdim. , Üşü-y-erek uyandım. , Ağla-y-anı tanıyorum. Not: Kaynaştırma harfleri aslında iki ünlü arasında kullanılır. Ancak bazen iki ünlü arasına gelmediği halde de kullanıldığı olur. Özellikle “ile, idi, imiş, ise” gibi sözcükler ünlüyle biten bir sözcüğe eklendiğinde baştaki “i” ünlüsü düşer ve yerine “y” kaynaştırma harfi gelir. 2

Örnek: silgi > silgiyle, soba > sobayla, hasta > hastaydı, kısa > kısaymış, bitti > bittiyse Örneklerinde görüldüğü gibi “y” kaynaştırma harfi iki ünlü arasında değildir. Bu durum “n” kaynaştırma harfinde de görülebilir. Zamirlerden sonra hal eki geldiğinde gerekmese de bu harf bulunur. Örneğin; “Ondan bunu hiç beklemezdim.” cümlesinde altı çizili sözcükte “n” kaynaştırma harfi iki ünlü arasında değildir. 2

ULAMA Sessizle biten sözcükten sonra sesliyle başlayan bir sözcük gelirse, iki sözcük birbirine bağlanarak okunur. Buna ulama denir. Örnek: Bakkaldan ekmek aldım. cümlesinde iki yerde ulama yapılmıştır. Sözcükler arasında herhangi bir noktalama işareti varsa ulama yapılmaz. 2

SES DÜŞMESİ Sözcüğün aslında bulunduğu halde, ek geldiğinde bazı sesler düşebilir. Bu düşme hem ünlülerde hem ünsüzlerde görülür. 2

Ünlü Düşmesi Sözcüğün aslında bulunan bir ünlünün düşmesidir. Örnek: “Yapraklar daha şimdiden sarardı.” cümlesinde sözcüğün aslı “sarı”dır; “-ar-” eki geldiğinde sözcüğün sonundaki “ı” düşmüştür. 2

Ünlü düşmesinin en yaygın kullanımı ise “Hece düşmesi” adıyla anılan kuraldır. Buna göre, sözcüğün son hecesinde bulunan dar ünlüler, ünlüyle başlayan bir ek sözcüğe eklendiğinde düşer. Bu özellik bazı organ isimlerinde, Arapçadan dilimize geçen bazı sözcüklerde, bazı Türkçe fiillerde görülür. 2

Örnek: sabır - ı > sabrı akıl - ı > aklı burun - u > burnu gönül - üm > gönlüm 2

Örnek: “Kahvaltıya hazırlanın.” cümlesinde altı çizili söz “kahve altı” sözlerinin birleşmesinden oluşmuş, bu sırada “kahve” sözündeki “e” düşmüştür. 2

Ünsüz Düşmesi: Sözcüğün aslında bulunan ünsüzün, ek geldiğinde düşmesidir. küçük - cük > küçücük büyük - cek > büyücek örneklerinde sözcüklerin sonlarında bulunan “k” ünsüzlerinin düştüğü görülüyor. 2

Sözcüğün aslında olmadığı halde, ek geldiğinde ortaya çıkan seslerdir. SES TÜREMESİ: Sözcüğün aslında olmadığı halde, ek geldiğinde ortaya çıkan seslerdir. genç - cik > gencecik bir - cik > biricik az - cık > azıcık 2

örneklerinde ünlü türemesi görülmektedir örneklerinde ünlü türemesi görülmektedir. Buna benzer bazı sözcükler de vardır. Bunlar “öpücük, gülücük” gibi fiilden türeyen sözcüklerdir. 2

Ancak “-cik”” eki isim soylu sözcüklerden yeni sözcükler türetebilir Ancak “-cik”” eki isim soylu sözcüklerden yeni sözcükler türetebilir. Fiilden türeyen bu sözcüklerin “öpüşcük, gülüş - cük” gibi sözcüklerden “ş” sesinin düşmesiyle oluştuğunu söylemek daha mantıklı olacaktır. Dolayısıyla bir ünlü türemesinin olduğunu söylemek bu sözcükler için pek doğru olmaz. 2

Not: Bazen sözcüklerde ünsüz de türeyebilir Not: Bazen sözcüklerde ünsüz de türeyebilir. Arapçadan dilimize geçen his, af, zan gibi sözcükler ek ya da yardımcı fiil aldıklarında, sonlarındaki sessizler çiftleşir. 2

örneklerinde bu görülüyor his - etmek > hissetmek af - etmek > affetmek zan - etmek > zannetmek örneklerinde bu görülüyor 2

Burada aslında bir ses türemesinden çok sözcüğün Arapçadaki aslında bulunan şeklinin ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Ancak sözcükler Türkçe kurallara göre incelendiğinden, bu, türeme olarak alınagelmiştir. 2

Büyük ve Küçük Ünlü Uyumları: Her dilde olduğu gibi, dilimizde de sesler ünlü ve ünsüz olmak üzere iki grupta incelenir. Bir sözcükte ünlüler arasında olduğu gibi ünsüzler arasında da bazı özellikler, hatta ünlülerle ünsüzler arasında bazı özellikler vardır. Bunları belli başlıklar altında inceleyelim 2

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU: Türkçe’de sekiz ünlü vardır. Bunlardan a, ı, o, u kalın, e, i, ö, ü incedir. Bir sözcükte kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlülerin gelmesi kuralına büyük ünlü uyumu denir. 2

Örneğin; “öğretmen” sözcüğü, bütün ünlüleri ince olduğu için kurala uyar, “asker” sözcüğü “a” kalın “e” ince ünlü olduğundan kurala uymaz. Üniversite sınavlarında bununla ilgili bir soru bugüne dek sorulmamıştır. 2

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU: Bir sözcükte düz ünlüden sonra düz, yuvarlak ünlüden sonra düz - geniş veya dar - yuvarlak ünlülerin gelmesi kuralıdır. Özetle bu kurala göre; 2

, ı, e, i ünlüleri birbirinden sonra gelebilir. o, ö, u, ü ünlülerinden sonra ise u, ü, a, e gelebilir. Bundan da soru çıkmadığından üzerinde fazla durmuyoruz 2

ÜNSÜZ BENZEŞMESİ: Dilimizde ünsüzler sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert ünlüler “ç, f, t, h, s, k, p, ş” ünsüzleridir. Bunun dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir. 2

Bir sözcük sert bir ünsüzle bitiyor ve o sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek geliyorsa, ekin başındaki ünsüz sertleşir. Buna ünsüz benzeşmesi denir. 2

Şimdi bu kuralı örneklendirelim: Elbette bu benzeşme sert ve yumuşak şekli olan seslerde söz konusudur. Bu özelliği dört seste görüyoruz; p - b, ç - c , t - d, ğ - g Şimdi bu kuralı örneklendirelim: 2

Kitap” sözcüğünün sonundaki “p” sesi serttir Kitap” sözcüğünün sonundaki “p” sesi serttir. Bu sözcüğe biz “-de” hal ekini getirirsek “kitapda” sözü oluşur. Bu durumda ekin başındaki “d” sesi yumuşak olduğundan sözcükte ünsüz benzeşmesine aykırı bir durum görülür. Kurala uyulması için, “d” sesi sertleşmelidir. Bunun serti ise, yukarıda göstermiştik, “t” dir. Dolayısıyla sözcük, “kitapta” olacaktır. 2

okul-dan > okuldan av-cı > avcı ağaç-dan > ağaçtan ocak-cı > ocakçı 2

Yukarıdaki sözcüklerde eklerin sözcüğe nasıl uyduğu görülüyor Yukarıdaki sözcüklerde eklerin sözcüğe nasıl uyduğu görülüyor. Birinci gruptaki sözcüklerde ek, yumuşak ünsüzle biten sözcüklere geldiğinde değişmemiş, ancak ikinci gruptaki sert ünsüzlere geldiği zaman sertleşmiştir. Bu durum sadece çekim eklerinde değil yapım eklerinde de geçerlidir. Ekler sayılara geldiğinde de aynı durum geçerlidir. Sayının sesleri nasılsa ek de öyle olmalıdır. 2

Örnek: 11′de, 8′den, 5′te, 3′ten Özel isimlerde de aynı kural geçerlidir. Örnek: Samsun’dan, Emin’de, Sinop’tan, Yunus’ta 2

ÜNSÜZ YUMUŞAMASI: İki ünlü arasında kalan sert ünsüzler yumuşar. Buna “ünsüz değişimi” denir. Elbette bu özellik, ancak yukarıda da söylediğimiz sert ve yumuşak şekli bulunan seslerde geçerlidir. Bunlar p, ç, t, k sert sessizleridir. Örneğin; “ağaç” sözcüğüne -i hal ekini getirsek, sözcüğün sonundaki “ç” sert sessizi yumuşayarak “c” olur; yani “ağacı” şeklinde yazılır 2

Örnek: dolap - a > dolaba, çekiç - e > çekice, kanat - ı > kanadı, yemek - e > yemeğe Yukarıdaki örneklerde sert sessizlerin yumuşadığı görülüyor. Ancak bu kural her sözcükte geçerli değil. 2

Örneğin; “Davranışları, doğruluğunun kanıtıdır Örneğin; “Davranışları, doğruluğunun kanıtıdır.” cümlesinde altı çizili sözdeki “t” sert ünsüzü iki ünlü arasında kaldığı halde yumuşamamıştır 2

Hangi sözcükte bu yumuşamanın olacağı hangisinde olmayacağı, belli bir kurala bağlanamaz. Hatta tek heceli sözcüklerin çoğunda olmazken, bazılarında olabilir. Bunu sözcüğün günlük kullanımlarını dikkate alarak anlayabilirsiniz 2

Örnek: tek - i > teki, çok - u > çoğu görüldüğü gibi birincide değişim olmadığı halde ikincide olmuştur. 2

Dilimize Arapçadan geçen ve son hecesindeki ünlünün uzun okunduğu kelimelerde ünsüz değişimi yapılmaz. Örnek: “Sınavda hukuku seçecekmiş.” cümlesindeki altı çizili söz buna örnektir. Bazı sözcüklerde ise ses iki ünlü arasında kalmamasına rağmen yumuşar. Örnek: kalp - i > kalbi, art - ı > ardı, renk - i > rengi, harç - ı > harcı 2

Görüldüğü gibi iki ünlü arasında kalmadığı halde “p, ç, t, k” sert ünsüzleri yumuşamıştır. Bazı sözcüklerde ise bu seslerin yumuşamadığı görülür. 2

Örneğin; “Sonunda işler sarpa sardı Örneğin; “Sonunda işler sarpa sardı.” cümlesinde altı çizili sözcükte yumuşama olmamıştır. Örneğin; “Zonguldak’a yerleştiklerini duydum.” cümlesinde altı çizili sözdeki “k” sert sessizi yumuşamamış ancak biz onu okurken “Zonguldağa” diye okumalıyız 2