Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

1 FARMASÖTİK HESAPLAMALAR ECZACILIK TEKNOLOJİSİ BÖLÜMÜ-2015.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "1 FARMASÖTİK HESAPLAMALAR ECZACILIK TEKNOLOJİSİ BÖLÜMÜ-2015."— Sunum transkripti:

1 1 FARMASÖTİK HESAPLAMALAR ECZACILIK TEKNOLOJİSİ BÖLÜMÜ-2015

2 2 GİRİŞ İlaç İlaç Eczacılık Eczacılık Farmasötik Teknoloji Farmasötik Teknoloji Reçete Reçete Etkin Madde Etkin Madde Yardımcı Madde, Eksipiyent Yardımcı Madde, Eksipiyent Dozaj Şekli Dozaj Şekli Preparat, Müstahzar Preparat, Müstahzar

3 3 İLAÇ Fizyolojik sistemleri veya patolojik durumları, kullanıcının yararına değiştirmek ya da incelemek amacıyla kullanılan veya kullanılması öngörülen madde veya ürün. Başka bir ifadeyle; Profilaksi, tedavi ve tanı için kullanılan madde veya preparat

4 4 ECZACILIK - Doğal ve sentetik kaynaklı ilaç hammaddelerinden hareketle değişik farmasötik tipte ilaçların hazırlanmasını; - İlacın analiz yöntemlerini, farmakolojik etkisinin devamlılığını, ilacın hastaya sunulmasını, emniyet, etkinlik ve maliyet bakımından en iyi biçimde kullanılması amacıyla gözetimini, ilaçla ilgili standardizasyon ve kalite güvenliğinin sağlanmasına yönelik eğitimi veren; - İlaç kullanımı sonucu gerek birey gerekse toplum ölçeğinde ortaya çıkan çok yönlü sorunlara çözüm getirilmesinin esaslarını belirleyen meslek.

5 5 FARMASÖTİK TEKNOLOJİ Biyolojik etkinliği olan, doğal ve sentetik etkin maddelerin fiziksel, kimyasal ve farmakokinetik özelliklerini değerlendirerek ilaç olarak tasarlanmasını amaçlayan ve bu ilaç şekillerinin hazırlanmasındaki bilimsel esasların endüstriye uygulama yöntemlerini belirleyip geliştiren bilim dalı. Biyolojik etkinliği olan, doğal ve sentetik etkin maddelerin fiziksel, kimyasal ve farmakokinetik özelliklerini değerlendirerek ilaç olarak tasarlanmasını amaçlayan ve bu ilaç şekillerinin hazırlanmasındaki bilimsel esasların endüstriye uygulama yöntemlerini belirleyip geliştiren bilim dalı.

6 6 REÇETE Reçete tıp, veteriner veya diş hekimi tarafından eczacıya yazılan ve hastalıktan koruma, teşhis veya tedavi amacı ile hastaya verilecek ilaç/ilaçları içeren belgedir.

7 7 Reçetenin Kısımları Reçeteyi yazan doktor ve hastaya ait bilgiler 1.Başlangıç (Superscription) Latince’de “recipe” (alınız) kelimesine karşılık gelen “Rp” veya “Rx” simgesi 2.Yazılış (Inscription) Reçetenin esas kısmı- İlaçların adları ve miktarları 3.Yapılış (Subscription) Eczacıya reçetenin nasıl hazırlanacağının tarifi; dozaj şekli (tablet, kapsül, vb) ve sayısı 4.Kullanılış (Instruction) Signatura (kullanılış şekli) kelimesinin kısaltılmış şekli olan Signa, S. veya Sig. simgesinden sonra hasta için gerekli uyarılar- reçetedeki ilaçların ne şekilde, ne zaman, hangi aralıklarla, nasıl ve ne miktarlarda kullanılacağı

8 8 Örnek Reçete Hasta adı: Tanı: Tarih: Rx Phenobarbitalum solubile0.5 g Sirupus simplex5 g Aqua destilataqs50 mL MFt. 200 mL S. 3x2 coch.Parv. Dr. Adı: Diploma No: İmzası: Bölümü:

9 9 ETKİN MADDE Tedavide kullanılan ve herhangi bir şekilde biyolojik etkinliği olan molekül veya madde. Tedavide kullanılan ve herhangi bir şekilde biyolojik etkinliği olan molekül veya madde. Tedavide kullanılan dozaj şekilleri içindeki etkili maddeler. Tedavide kullanılan dozaj şekilleri içindeki etkili maddeler. Örnek olarak, asetilsalisilik asit, ampisilin ve büyüme hormonu faktörü birer etkin maddedir. Örnek olarak, asetilsalisilik asit, ampisilin ve büyüme hormonu faktörü birer etkin maddedir. Etkin maddeler çeşitli şekillerde isimlendirilebilir; kimyasal isim, jenerik isim, ticari isim gibi. Etkin maddeler çeşitli şekillerde isimlendirilebilir; kimyasal isim, jenerik isim, ticari isim gibi.

10 10 YARDIMCI MADDE, EKSİPİYENT İlacın hazırlanmasında taşıyıcı, çözücü veya seyreltici olarak yararlanılan veya ilacın içinde yer alan etkin maddeler dışındaki bileşenler. İlacın hazırlanmasında taşıyıcı, çözücü veya seyreltici olarak yararlanılan veya ilacın içinde yer alan etkin maddeler dışındaki bileşenler. Örnek olarak, distile su, enjeksiyonluk steril su, vazelin, laktoz v.b. Örnek olarak, distile su, enjeksiyonluk steril su, vazelin, laktoz v.b.

11 11 DOZAJ ŞEKLİ Etkin maddelerin uygun formülasyonlarla hastaların kullanacağı hale gelmiş şekilleridir. Etkin maddelerin uygun formülasyonlarla hastaların kullanacağı hale gelmiş şekilleridir. Örnek olarak, tablet, kapsül, şurup, merhem, transdermal yama, v.b. Örnek olarak, tablet, kapsül, şurup, merhem, transdermal yama, v.b.

12 12 PREPARAT, MÜSTAHZAR Hastanın eczaneden alıp kullandığı üründür. Hastanın eczaneden alıp kullandığı üründür. Yani hekim veya hasta tedavide etkin madde kullanmaz, müstahzar (veya preparat) kullanır. Yani hekim veya hasta tedavide etkin madde kullanmaz, müstahzar (veya preparat) kullanır. Bu preparatlarda dozaj şekilleri tarzındadır Bu preparatlarda dozaj şekilleri tarzındadır

13 13 Etkin madde  Formülasyon  Preparat İLAÇ

14 14 İLAÇ Etkin Güvenli Kaliteli

15 15 Reçetelerde Kullanılan Kısaltmalar KısaltmaLatince/FransızcaTürkçe aaanaher birinden eşit miktarlarda adada kadar addaddeilave ediniz b.boitekutu b.i.d.bis in diegünde iki kere coch. (cuil.)cochlear/cuillérekaşık coch. amp.cochleare amplum çorba kaşığı (cuil. a soup) coch. med.cochleare medium tatlı kaşığı (cuil. a dessert) coch. parv.cochleare parvumçay kaşığı (cuil. a thé) d.t.ddentur tales dosesbu dozlarda veriniz

16 16 Reçetelerde Kullanılan Kısaltmalar KısaltmaLatince/FransızcaTürkçe f.m. (Mft)fiat mixturakarıştırınız gtt (1 gtt; 2 gtts)gutta (goutte)damla non rep.non repetaturtekrar yapmayınız p.c., pos.cib.post ciboyemeklerden sonra p.o.per osağızdan q.s.quantum sufficantkafi miktar (km;ym) t.i.d.ter in diegünde 3 kere us. ext.usage externéharicen us. int.usage internédahilen ut dict.ut dictumtarif edildiği gibi

17 17 Eczacılıkta kullanılan ölçü sistemleri Reçetede yazılı maddelerin tartılması veya ölçülmesi için eczacılıkta kullanılan ölçü sistemleri: Reçetede yazılı maddelerin tartılması veya ölçülmesi için eczacılıkta kullanılan ölçü sistemleri: 1-Metrik sistem 2-Ortak sistem (Apothecary ve Avoirdupois) Avoirdupois sistemi sadece toptan madde alımı ve satımında kullanılır. Avoirdupois sistemi sadece toptan madde alımı ve satımında kullanılır. Eczacılıkta kullanılan ölçü birimleri genellikle metrik sisteme göredir. Eczacılıkta kullanılan ölçü birimleri genellikle metrik sisteme göredir.

18 18 TARTIM & ÖLÇÜM TARTIM TARTIM Tartım bir cismin ağırlığını saptama işlemidir. Ağırlık enlem, yükseklik, sıcaklık ve basınç ile az da olsa değişir, ancak çok hassas tartımlar söz konusu olmadıkça bu faktörler gözönüne alınmaz. Tartımlar reçete terazisi ve hassas terazide yapılır. ÖLÇÜM ÖLÇÜM Ölçüm bir cismin hacmini saptama işlemidir. Isı ve basınç, özellikle gazlar ve sıvılar üzerinde belirgin etki gösterir ve preparat yapımı sırasında bu faktörler gözönüne alınır. Sıvılar mezür ile ölçülür, küçük hacimleri ölçmek için pipet ve damlalık kullanılır.

19 19 AĞIRLIK ÖLÇÜLERİ Metre sistemine göre ağırlık birimi gram (g)’dır. Metre sistemine göre ağırlık birimi gram (g)’dır. Ağırlık ölçüleri ve eşdeğerleri Kısaltılmış İfadesi BirimiGram eşdeğeri kg (kilo)bir kilogram= gram hgbir hektogram= 100.0gram dkgbir dekagram= 10.0gram g= 1.0 gram dgbir desigram= 0.1 gram cgbir santigram= 0.01 gram mgbir miligram= 0.001gram  g (mcg veya  )bir mikrogram (gamma)= miligram * 1000 mg = 1 g* 1000  g = 1 mg

20 20 AĞIRLIK ÖLÇÜLERİ Apothecary sistemine göre ağırlık birimi grain (gr)’dır. Apothecary sistemine göre ağırlık birimi grain (gr)’dır. 20 grain (gr)= 1 scruple 3 scruple= 1 dram 8 dram= 1 ounce 12 ounce= 1 pound Avoirdupois sisteme göre ağırlık birimleri. Avoirdupois sisteme göre ağırlık birimleri grain (gr.) = 1 ounce (oz.) 16 ounce (7000 grain)= 1 pound (lb.) Bazı ekivalan değerler Bazı ekivalan değerler 1 g= gr 1 kg= 2.2 lb 1 gr= g veya 65 mg

21 21 HACİM ÖLÇÜLERİ Metrik sisteme göre hacim birimi litre (L)’dir. Metrik sisteme göre hacim birimi litre (L)’dir. Hacim ölçüleri ve eşdeğerleri Kısaltılmış İfadesi BirimiGram eşdeğeri kLbir kilolitre= litre hLbir hektolitre= 100.0litre dkLbir dekalitre= 10.0litre L= 1.0 litre dLbir desilitre= 0.1 litre cLbir santilitre= 0.01 litre mLbir mililitre= 0.001litre  L ( )bir mikrolitre= mikrolitre * 1000  L = 1 mL* 1000 mL = 1 L

22 22 HACİM ÖLÇÜLERİ Apothecary sistemine göre en küçük hacim birimi minim’dir Apothecary sistemine göre en küçük hacim birimi minim’dir 60 minim= 1 fluidrachm 8 fluidrachm= 1 fluidounce (fl oz) 16 fluidounce= 1 pint 2 pint= 1 quart (qt) 4 quart= 1 galon (gal) Bazı ekivalan değerler Bazı ekivalan değerler 1 mL= minim 1 fl oz = mL 1 pint= mL 1 galon= 3785 mL

23 23 Yaklaşık Ölçü Araçları Ölçü AracıHacim (mL) Çay kaşığı5 Tatlı kaşığı10 Çorba kaşığı15 Çay bardağı120 Su bardağı

24 24 UZUNLUK ÖLÇÜLERİ Metrik sisteme göre uzunluk birimi metre (m)’dir. Metrik sisteme göre uzunluk birimi metre (m)’dir. Uzunluk ölçüleri ve eşdeğerleri Kısaltılmış İfadesi BirimiMetre eşdeğeri kmbir kilometre= metre hmbir hektometre= metre dkmbir dekametre= 10.0 metre m= 1.0 metre dmbir desimetre= 0.1 metre cmbir santimetre= 0.01 metre mmbir milimetre= metre  bir mikron= metre nm (m  )bir nanometre= metre Abir angström= metre  bir mikro mikron= metre *1 mm = 1000  * 1  = 1000 nm

25 25 UZUNLUK ÖLÇÜLERİ Uzunluk ölçülerinin Anglo-Amerikan birimlerine göre eşdeğerleri Uzunluk ölçülerinin Anglo-Amerikan birimlerine göre eşdeğerleri 1 inç (inch)= santimetre 1 ayak (foot)= santimetre 1 yarda (yard)= santimetre

26 26 ZAMAN BİRİMLERİ Eczacılıkta kullanılan zaman birimleri ve literatürde kullanılan kısaltılmış şekilleri Eczacılıkta kullanılan zaman birimleri ve literatürde kullanılan kısaltılmış şekilleri S= saniye min= dakika h= saat d= gün

27 27 SICAKLIK BİRİMLERİ ve DERECELER Sıcaklık değerleri derece (termometre) denilen aletlerle ölçülür. Derecelerin ifadelendirilmesinde, Santigrad ( o C), Fahrenheit ( o F) ve Kelvin ( o K) üniteleri kullanılmaktadır. Sıcaklık değerleri derece (termometre) denilen aletlerle ölçülür. Derecelerin ifadelendirilmesinde, Santigrad ( o C), Fahrenheit ( o F) ve Kelvin ( o K) üniteleri kullanılmaktadır. Pratikte en çok kullanılan Santigrad dereceleridir. Pratikte en çok kullanılan Santigrad dereceleridir. SuyunSuyun SuyunSuyun donma noktasıkaynama noktası donma noktasıkaynama noktası Santigrad0 o C100 o C Fahrenheit32 o F212 o F Kelvin173 o K373 o K

28 28 Sıcaklık birimleri ve birbirine dönüştürülmesi Sıcaklık birimleri ve birbirine dönüştürülmesi

29 29 Derecelerin çevrilmesinde kullanılan pratik formüller Derecelerin çevrilmesinde kullanılan pratik formüller Fahrenheit derece = 32 + ( x Santigrad derece) Santigrad derece = ( F -32 ) * Normal vücut ısısı için sınır 37 o C veya 98.6 o F olarak kabul edilmektedir.

30 30 SAKLAMA SICAKLIKLARI İlaç ambalajlarında yer alan saklama koşullarını belirten ifadeler İlaç ambalajlarında yer alan saklama koşullarını belirten ifadeler Kontrollü oda sıcaklığı: İklim kuşaklarına bağlı olarak o C arasındaki sıcaklığı belirtir. İzin verilen sınırlar o C’dir. Türkiye için 25 o C’dir. Oda sıcaklığı: Bulunulan alanın sıcaklığıdır. Bölgeden bölgeye değişir. Serin yer: 8-15 o C arasındaki sıcaklık. Soğuk (buzdolabı): 2-8 o C arasındaki sıcaklık. Derin dondurucu: (-25) – (-10) o C arasındaki sıcaklık

31 31 REÇETE ve FORMÜLLERDE DOZ HESAPLANMASI Örnek: Paracetamol0.800 g Aspirin0.100 g p. I cachet No:XX S: Günde 3 x 1 tane tok karına * Cachet (kaşe): sert bir kılıf içinde bir veya daha çok etkin maddenin tek dozunu içeren katı preparat * Parasetamolün bir defalık maksimum dozu 0.65 g * Parasetamolün bir defalık kullanımında doz aşımı vardır

32 32 Örnek: Strychnine sulfate0.075 g P. XV granul S: 5 x 1 tane * Granul (granül): çeşitli durumlara karşı, yeterince dayanıklı toz partiküller, kuru topakcıklardan oluşan oral yolla kullanılmak üzere hazırlanmış preparat * Striknin sülfatın maksimum dozları 6-18 mg’dır * Striknin sülfatın bir defalık dozu uygundur, bir günlük dozunda doz aşımı vardır

33 33 Örnek: Codeine phosphate0.5 g Eau de laurier ceriseq.s.p. 10 g S: 3 x 20 damla * Preparat 20 damlayı 1 gram olarak veren bir damlalıkla kullanılmaktadır. * Kodein fosfatın maksimum dozları g’dır * Taflan suyunun maksimum dozları 2-6 g’dır * Her iki etkin maddede de maksimum doz aşılmamaktadır

34 34 Örnek: Sulfate de strychnine0.10 g Liqueur de Fowlerq.s.p. 25 g S: 3 x 25 damla * Preparat 20 damlayı 1 gram olarak veren bir damlalıkla kullanılmaktadır. * Striknin sülfatın maksimum dozları 6-18 mg’dır * Fowler solüsyonunun maksimum dozları g’dır * Striknin sülfatın bir defalık dozu uygundur, fowler solüsyonunun bir defalık dozu uygun değildir.

35 35 KAŞIK ÖLÇÜSÜ İLE KULLANILAN SOLUSYON ŞEKLİNDEKİ PREPARATLARDA DOZ HESAPLANMASI Örnek: Phosphate de codeine1 g Eau distilee10 mL Sirop de menthe q.s.p.110 g S: 3 x 1 coch. med. * Bir tatlı kaşığı şurup ortalama olarak 13 gram şurup kütlesine eşdeğerdir. * Kodein fosfatın maksimum dozları g’dır * Bir defalık ve bir günlük maksimum doz aşılmaktadır.

36 36 ÇOCUKLARDA DOZ HESAPLANMASI Young Formülü: Çocuk dozu= Çocuğun yaşı (yıl olarak) / [ Çocuğun yaşı (yıl olarak) + 12 ] x Yetişkin dozu Cowling Formülü: Çocuk dozu= [ (Çocuğun yaşı + 1) / 24 ] x Yetişkin dozu Dilling Formülü: Çocuk dozu= [ (Çocuğun yaşı / 20 ] x Yetişkin dozu Clark Formülü: Çocuk dozu= ( Çocuğun ağırlığı / 65) x Yetişkin dozu Fried Formülüne göre 1 yaşından küçük çocuklar için doz hesaplaması: Çocuk dozu= ( Ay olarak çocuğun yaşı / 150 ) x Yetişkin dozu

37 37 ÖRNEK: Yetişkin dozu 50 mg olan bir ilacın sekiz yaşındaki bir çocuğa verilebilecek miktarını hesaplayınız. Yetişkin dozu 50 mg olan bir ilacın sekiz yaşındaki bir çocuğa verilebilecek miktarını hesaplayınız. Verilen değerler Young denklemine yerleştirildiği zaman; [ 8 / (8 + 12)] x 50 = (8 / 20) x 50 = 20 mg olur.

38 38 ÖRNEK: Yetişkin dozu 150 mg olan bir etkin maddenin 13 kilo ağırlığındaki bir çocuğa verilebilecek miktarını hesaplayınız. Yetişkin dozu 150 mg olan bir etkin maddenin 13 kilo ağırlığındaki bir çocuğa verilebilecek miktarını hesaplayınız. Clark formülüne göre çocuk dozu; ( 13 / 65 ) x 150 = ( 1 / 5 ) x 150 = 30 mg olur. ( 13 / 65 ) x 150 = ( 1 / 5 ) x 150 = 30 mg olur.

39 39 ÇOCUKLARDA DOZ HESAPLANMASI Januschke Tablosu: 1 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/10’u 1 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/10’u 2-3 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/5’i 2-3 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/5’i 4-5 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/3’ü 4-5 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun 1/3’ü 6-7 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun ½’si 6-7 yaşındaki çocuğa, yetişkinlere verilen dozun ½’si

40 40 ÇOCUKLARDA DOZ HESAPLANMASI Vücut yüzeyine göre doz hesaplanması: 1.80 cm boyunda 70 kg ağırlığında bir erkek 1.87 m cm boyunda 70 kg ağırlığında bir erkek 1.87 m 2 Yeni doğmuş bir bebek 3.5 kg ağırlığında ve 0.25 m 2 Yeni doğmuş bir bebek 3.5 kg ağırlığında ve 0.25 m 2 2 yaşında bir çocuk 12 kg ağırlığında ve 0.50 m 2 2 yaşında bir çocuk 12 kg ağırlığında ve 0.50 m 2 9 yaşında bir çocuk 30 kg ağırlığında ve 1 m 2 yüzeyinde kabul edilmektedir. 9 yaşında bir çocuk 30 kg ağırlığında ve 1 m 2 yüzeyinde kabul edilmektedir. Çocuk dozu = (Çocuk vücudunun alanı / yetişkin vücudunun alanı) x Yetişkin dozu

41 41 SEYRELTME

42 42 Bazı durumlarda reçetede hazırlanması istenilen çözeltilerin veya karışımların seyreltilmesi gerekmektedir. Bazı durumlarda reçetede hazırlanması istenilen çözeltilerin veya karışımların seyreltilmesi gerekmektedir. Bunun için öncelikle oran olarak verilen konsantrasyon değerleri varsa yüzdeye çevirmekte yarar vardır. Bunun için öncelikle oran olarak verilen konsantrasyon değerleri varsa yüzdeye çevirmekte yarar vardır. Çözelti hazırlarken çok küçük miktarlarda madde kullanımı gerektiği durumlarda ise istenenden daha yüksek konsantrasyona sahip ve genellikle a/h olarak hazırlanan stok çözeltiler kullanılır. Çözelti hazırlarken çok küçük miktarlarda madde kullanımı gerektiği durumlarda ise istenenden daha yüksek konsantrasyona sahip ve genellikle a/h olarak hazırlanan stok çözeltiler kullanılır.

43 43 Seyreltme hesaplamalarında, C 1 x V 1 = C 2 x V 2 C: konsantrasyon, V: hacim (mL) denkleminden yararlanılır.

44 44 ÖRNEK: 500 mL %15’lik (h/h) çözelti 1500 mL’ye seyreltildiğinde elde edilen çözeltinin %’si nedir? 500 mL %15’lik (h/h) çözelti 1500 mL’ye seyreltildiğinde elde edilen çözeltinin %’si nedir? Değerleri denkleme koyduğumuzda 15 x 500 = C 2 x 1500 C 2 = % 5 (h/h) bulunur.

45 45 ÖRNEK: 1:400 (a/h)’lik stok çözeltiden hareketle 4 litre 1:2000 (a/h)’lik çözelti hazırlanması 1:400 (a/h)’lik stok çözeltiden hareketle 4 litre 1:2000 (a/h)’lik çözelti hazırlanması İlk olarak, oran olarak verilen C değerleri % değerlere çevrilir. (1:2000 = %0.05; 1:400 = %0.25) Bu değerler C 1 V 1 = C 2 V 2 denklemine yerleştirilerek stok çözeltiden alınacak hacim hesaplanır x 4000 = 0.25 x V 2 V 2 = 800 mL 800 mL stok çözeltiden alınarak 4000 mL’ye çözücü ile tamamlama yapılır.

46 46 ALKOL SEYRELTMELERİ Reçete hazırlanmasında farmakopelerde kayıtlı alkol (etanol) kullanılmakta olup, istenen C’larda hazırlamak için seyreltme gerekebilir. Reçete hazırlanmasında farmakopelerde kayıtlı alkol (etanol) kullanılmakta olup, istenen C’larda hazırlamak için seyreltme gerekebilir. Alkolle su karıştırıldığında ısı çıkışına bağlı olarak hacim azalması meydana geldiği için alkol seyreltilmesi (a/a) esasına göre yapılır. Alkolle su karıştırıldığında ısı çıkışına bağlı olarak hacim azalması meydana geldiği için alkol seyreltilmesi (a/a) esasına göre yapılır. Avrupa Farmakopesi (Ph.Eur. 2002) de “etanol (%96)” Avrupa Farmakopesi (Ph.Eur. 2002) de “etanol (%96)” 20 o C’de %95.1 h/h (% 92.6 a/a)’den az, %96.9 h/h (% 95.2 a/a)’dan fazla etanol içermez, rölatif yoğunluk= “susuz etanol” 20 o C’de %99.5 h/h (% 99.2 a/a)’den az etanol içermez, rölatif yoğunluk= o C’de %99.5 h/h (% 99.2 a/a)’den az etanol içermez, rölatif yoğunluk= Seyreltik alkol denildiğinde ise genellikle %70’lik alkol anlaşılır. Seyreltik alkol denildiğinde ise genellikle %70’lik alkol anlaşılır. Rölatif yoğunluk=

47 47 ÖRNEK: 10 g %90 (h/h)’lık alkol hazırlamak için %95 (h/h)’lik alkol’den ne kadar alınması gerektiğinin hesaplanması. 10 g %90 (h/h)’lık alkol hazırlamak için %95 (h/h)’lik alkol’den ne kadar alınması gerektiğinin hesaplanması. V 1 = 10/0.83 = mL 90 x = 95 x V 2 V 2 = mL %95 (h/h)’lik alkol olarak hesaplanır. Ancak alkol seyreltilmesi (a/a) prensibine göre yapıldığı için; m = x 0.81 = g % 95 ‘lik alkol tartılır ve üzerine g ( ) su tartılarak eklenir.

48 48 KATI-KATI SEYRELTMELER Genellikle miktarı çok küçük olup bu nedenle tartım sorunu olan maddeler inert bir katı madde ile seyreltilerek reçete hazırlanabilir. Genellikle miktarı çok küçük olup bu nedenle tartım sorunu olan maddeler inert bir katı madde ile seyreltilerek reçete hazırlanabilir. Tritürasyon (seyreltme) olarak adlandırılan bu işlem günümüzde resmi bir kaynakta kayıtlı değildir. Tritürasyon (seyreltme) olarak adlandırılan bu işlem günümüzde resmi bir kaynakta kayıtlı değildir. Bu tip seyreltmede, karışım %10 etkin madde içerecek şekilde 1 kısım etkin madde 9 kısım laktoz ile seyreltilir. Bu tip seyreltmede, karışım %10 etkin madde içerecek şekilde 1 kısım etkin madde 9 kısım laktoz ile seyreltilir.

49 49 ÖRNEK: Her birinde 1:12000 (g:g) kolşisin ve g aspirin içeren 100 adet kapsül hazırlamak için %10’luk kolşisin tritürasyonundan alınması gereken miktarın hesaplanması Her birinde 1:12000 (g:g) kolşisin ve g aspirin içeren 100 adet kapsül hazırlamak için %10’luk kolşisin tritürasyonundan alınması gereken miktarın hesaplanması 100 kapsül için gerekli kolşisin miktarı: 1:12000 x 100 = g %10’luk tritürasyon, 100 g karışımda 10 g kolşisin ve 90 g laktoz içerdiği için, g kolşisin için g tritürasyon alınır ve 32.5 g aspirin ile karıştırılır.

50 50 ALİGASYON Değişik % C’larda karıştırılacak çözelti veya katı karışım hesaplamalarında kullanılan bir yöntemdir. Değişik % C’larda karıştırılacak çözelti veya katı karışım hesaplamalarında kullanılan bir yöntemdir. Yüzdeleri bilinen iki veya daha fazla maddeden hazırlanacak karışımın ortalama yüzdesinin hesaplanması “aligasyon medyal” yöntemidir. Yüzdeleri bilinen iki veya daha fazla maddeden hazırlanacak karışımın ortalama yüzdesinin hesaplanması “aligasyon medyal” yöntemidir. “Aligasyon alternatif” ise, istenen yüzdeye sahip bir karışım hazırlamak için yüzdeleri bilinen iki veya daha fazla maddenin karışımdaki rölatif miktarının hesaplanması yöntemidir. “Aligasyon alternatif” ise, istenen yüzdeye sahip bir karışım hazırlamak için yüzdeleri bilinen iki veya daha fazla maddenin karışımdaki rölatif miktarının hesaplanması yöntemidir.

51 51 ÖRNEK (aligasyon medyal): 50 mL %75 (h/h)’lik ve 90 mL %50 (h/h)’lik alkoller karıştırıldığında elde edilen alkolün %’sinin hesaplanması. 50 mL %75 (h/h)’lik ve 90 mL %50 (h/h)’lik alkoller karıştırıldığında elde edilen alkolün %’sinin hesaplanması. 50 x %75 (0.75) = 37.5 mL 50 x %75 (0.75) = 37.5 mL 90 x %50 (0.50) = 45 mL 90 x %50 (0.50) = 45 mL (82.5/140) x 100 = %58.9 (h/h)

52 52 ÖRNEK (aligasyon medyal): 57 g %45 (a/a) asit (d=1.42); 45 mL %10 (a/h) asit (d=1.08); 50 mL %100 (a/h) asit (d=1.4) bileşiminden oluşan karışımın %a/h cinsinden konsantrasyonunun hesaplanması. 57 g %45 (a/a) asit (d=1.42); 45 mL %10 (a/h) asit (d=1.08); 50 mL %100 (a/h) asit (d=1.4) bileşiminden oluşan karışımın %a/h cinsinden konsantrasyonunun hesaplanması. Öncelikle, verilen tüm C değerlerinin birimleri eşitlenmelidir. 57/1.42=40.14 mL 57x0.45=25.65 g mL25.65 g 100 mLX x = %64 a/h (=%45 a/a) Karışımın % sini hesaplamak için: 40 x 0.64 = x 0.10 = x 1.00 = mL 80.1 g  80.1/135 = = %59.3 (a/h)

53 53 ÖRNEK (aligasyon alternatif): % 70 (h/h)’lik alkol elde etmek için %95 (h/h)’lik ve %50 (h/h)’lik alkollerden ne kadar almak gerektiğinin hesaplanması. % 70 (h/h)’lik alkol elde etmek için %95 (h/h)’lik ve %50 (h/h)’lik alkollerden ne kadar almak gerektiğinin hesaplanması. Verilen %İstenen %Alınacak miktar (kısım) kısım (70-50) %95’lik, 25 kısım (95-70) %50’lik alkolden alınarak %70’lik alkol hazırlanır. Çözümün kontrolü aligasyon medyale göre yapıldığında: 20 x 0.95 = x 0.50 =  31.5/45 = 0.70 = %70

54 54 YOĞUNLUK Yoğunluk (dansite), bir maddenin 1 mL hacminin ağırlığı olarak tarif edilir ve maddenin total kütlesinin, hacmine bölünmesi ile hesaplanır. Yoğunluk (dansite), bir maddenin 1 mL hacminin ağırlığı olarak tarif edilir ve maddenin total kütlesinin, hacmine bölünmesi ile hesaplanır. d = m / V m = d x V V = m / d

55 55 SPESİFİK YOĞUNLUK Bilinen bir ısı derecesi için, bir maddenin ağırlığının, eşit hacimde ve standart olarak seçilen diğer bir maddenin ağırlığına oranıdır. Bilinen bir ısı derecesi için, bir maddenin ağırlığının, eşit hacimde ve standart olarak seçilen diğer bir maddenin ağırlığına oranıdır. Katı ve sıvı maddelerin spesifik yoğunluğunu hesaplamak için standart madde olarak distile su kullanılır. Katı ve sıvı maddelerin spesifik yoğunluğunu hesaplamak için standart madde olarak distile su kullanılır. Spesifik yoğunluğun deneysel olarak hesaplanmasında piknometre denilen cam kapaklı kaplardan faydalanılır. Spesifik yoğunluğun deneysel olarak hesaplanmasında piknometre denilen cam kapaklı kaplardan faydalanılır.

56 56 Piknometre ile Spesifik Yoğunluk Hesaplamasına Örnek Piknometre boş halde iken g su ile doldurulunca g ve kontrolu yapılacak sıvı ile doldurulunca da g ağırlığında olsun. Bu sıvının spesifik yoğunluğunu hesaplayınız. Piknometre boş halde iken g su ile doldurulunca g ve kontrolu yapılacak sıvı ile doldurulunca da g ağırlığında olsun. Bu sıvının spesifik yoğunluğunu hesaplayınız – = g sıvının; – = g da suyun ağırlığı olduğuna göre, sıvının yoğunluğu; / = olur.

57 57 YOĞUNLUK ve HACİM ile KONSANTRASYON BAĞINTILARI Belli yoğunluk, hacim ve ağırlıktaki iki sıvının birbiri içinde çözündürülmesi ile hazırlanan solusyonlarda konsantrasyonun yüzde (a/a) olarak belirtilmesi istenilebilir. Belli yoğunluk, hacim ve ağırlıktaki iki sıvının birbiri içinde çözündürülmesi ile hazırlanan solusyonlarda konsantrasyonun yüzde (a/a) olarak belirtilmesi istenilebilir. Yüzde hesaplamalardan önemli bir tanesi de (a/a) ifadesinin (a/h) ve (a/h) ifadesinin de (a/a) ifadesine çevrilmesidir. Yüzde hesaplamalardan önemli bir tanesi de (a/a) ifadesinin (a/h) ve (a/h) ifadesinin de (a/a) ifadesine çevrilmesidir.

58 58 ÖRNEK: Yoğunluğu d=0.91 olan 30 mL uçucu yağın, yoğunluğu d=0.82 olan 120 mL etanol ile karıştırılması sonucu elde edilen preparatın konsantrasyonunu (% a/a) olarak hesaplayınız. Yoğunluğu d=0.91 olan 30 mL uçucu yağın, yoğunluğu d=0.82 olan 120 mL etanol ile karıştırılması sonucu elde edilen preparatın konsantrasyonunu (% a/a) olarak hesaplayınız. Uçucu yağın ağırlığı: 30 x 0.91 = 27.3 g Etanolün ağırlığı: 120 x 0.82 = 98.4 g Toplam ağırlık: = g Etanol içindeki uçucu yağın yüzde miktarı: (27.3 / 125.7) x 100 = % (a/a) bulunur.

59 59 ÖRNEK: Konsantre hidroklorik asit % 36 (a/a) konsantrasyondadır ve yoğunluğu 1.18 dir. İhtiva ettiği hidroklorik asit miktarını yüzde (a/h) olarak hesaplayınız? Konsantre hidroklorik asit % 36 (a/a) konsantrasyondadır ve yoğunluğu 1.18 dir. İhtiva ettiği hidroklorik asit miktarını yüzde (a/h) olarak hesaplayınız? Bu preparatın 100 gramında 36 gram etkin madde vardır ve 100 gramı 100 / 1.18 = mL hacimdedir. Diğer bir deyişle mL sinde 36 gram saf asit vardır. İhtiva ettiği yüzde asit miktarı; (36 / 84.74) x 100 = % (a/h) olur.

60 60 YOĞUNLUK ile KONSANTRASYON BAĞINTILARI Farmasötik amaç için kullanılan maddelerin çoğu % 100 saf değildir. Farmasötik amaç için kullanılan maddelerin çoğu % 100 saf değildir. Konsantre asitler, özellikle farmasötik işlemlerde kullanılan maddelerin konsantrasyonu yüzde (a/a) veya (a/h) ifadesi ile belirtilmektedir. Konsantre asitler, özellikle farmasötik işlemlerde kullanılan maddelerin konsantrasyonu yüzde (a/a) veya (a/h) ifadesi ile belirtilmektedir.

61 61 ÖRNEK: % 36 (a/a) konsantrasyonda hidroklorik asit yardımı ile 90 mL % 10 (a/h)luk hidroklorik asit solusyonu hazırlayınız. % 36 (a/a) konsantrasyonda hidroklorik asit yardımı ile 90 mL % 10 (a/h)luk hidroklorik asit solusyonu hazırlayınız. % 10 (a/h) hidroklorik asit solüsyonunun 90 mL’sinde, 90 x 10 /100 = 9 g saf madde vardır. Kesif hidroklorik asitin 100 gramında 36 g saf madde olduğu bilindiğine göre saf halde 9 g hidroklorik aside eşdeğerli olan % 36 (a/a) lık hidroklorik asit miktarı; 100 x 9 / 36 = 25 g olur. Bu değer hidroklorik asitin yoğunluğu (1.18) yardımı ile hacmen hesaplandığında; 25 / 1.18 = mL bulunur mL % 36’lık hidroklorik asit 90 mL’ye su ile tamamlandığında 90 mL % 10 (a/h) luk çözelti hazırlanmış olur.

62 62 ÖRNEK: 300 mL % 10 (a/h) konsantrasyonda seyreltik sülfirik asit hazırlamak için, yoğunluğu 1.84 olan, % 96 (a/a) konsantre sülfürik asitten kaç mL alınması gerekir? 300 mL % 10 (a/h) konsantrasyonda seyreltik sülfirik asit hazırlamak için, yoğunluğu 1.84 olan, % 96 (a/a) konsantre sülfürik asitten kaç mL alınması gerekir? % 10 (a/h) konsantrasyondaki 300 mL çözeltide 30 g saf sülfirik asit vardır. Halbuki yoğunluğu 1.84 olan kesif sülfürik asidin 100 gramında 96 g, diğer bir ifadeyle 100 / 1.84 = mL’sinde 96 g saf sülfirik asit vardır. 30 g sülfirik asit için alınması gereken miktar; x 30 / 96 = mL bulunur.

63 63 KONSANTRASYONLARIN DEĞİŞİK İFADELERİ Çok seyreltik haldeki solusyonların ifadelerinde, solusyonların konsantrasyonu PPM (ppm= parts per million) milyonda bir kısım deyimi ile ifade edilir ve kısım, mg/kg, mL/m 3 karışımda bulunan madde miktarını belirtir. Çok seyreltik haldeki solusyonların ifadelerinde, solusyonların konsantrasyonu PPM (ppm= parts per million) milyonda bir kısım deyimi ile ifade edilir ve kısım, mg/kg, mL/m 3 karışımda bulunan madde miktarını belirtir. Benzer olarak, PPB (ppb= parts per billion) milyarda bir kısım; 10 -9,  g/kg,  L/m 3. Benzer olarak, PPB (ppb= parts per billion) milyarda bir kısım; 10 -9,  g/kg,  L/m 3.

64 64 GRANÜLASYON HESAPLAMALARI Granüleler, birbirine kenetlenmiş tozların oluşturduğu mm büyüklüğünde asimetrik agregatlardır. Doğrudan ilaç olarak veya tabletlerin hazırlanmasında kullanılır. Kuru ve yaş yöntem ile hazırlanabilirler. Granüleler, birbirine kenetlenmiş tozların oluşturduğu mm büyüklüğünde asimetrik agregatlardır. Doğrudan ilaç olarak veya tabletlerin hazırlanmasında kullanılır. Kuru ve yaş yöntem ile hazırlanabilirler.

65 65 Yaş Granülasyon Yöntemi: Önce tozlar karıştırılır, üzerine bağlayıcı çözeltisi veya müsilajı eklenerek kütle pat kıvamına getirilir. Bağlayıcı olarak; basit şurup, müsilajlı şurup, jelatin çözeltisi, gliserin, nişasta peltesi, PVP, CMC, MC, arap zamkı çözeltisi gibi çözeltiler kullanılır. Önce tozlar karıştırılır, üzerine bağlayıcı çözeltisi veya müsilajı eklenerek kütle pat kıvamına getirilir. Bağlayıcı olarak; basit şurup, müsilajlı şurup, jelatin çözeltisi, gliserin, nişasta peltesi, PVP, CMC, MC, arap zamkı çözeltisi gibi çözeltiler kullanılır. Pat kıvamına getirilen kütle granülatörden geçirilir. Bu amaçla laboratuvarda asilasyonlu veya basit el granülatörleri kullanılır. Pat kıvamına getirilen kütle granülatörden geçirilir. Bu amaçla laboratuvarda asilasyonlu veya basit el granülatörleri kullanılır. Granülatörden geçirilen kütle paslanmaz çelikten tepsilere alınır, temiz bir spatül ile yayılır, ˚C’ye ayarlanmış etüvlerde kurutulur. Granülatörden geçirilen kütle paslanmaz çelikten tepsilere alınır, temiz bir spatül ile yayılır, ˚C’ye ayarlanmış etüvlerde kurutulur. Daha sonra uygun elekten (4 -8 nolu) geçirilir. Daha sonra uygun elekten (4 -8 nolu) geçirilir.

66 66 ÖRNEK: Aspirin0.300 g Nişasta granülesi0.100 g Talk0.040 g S. 3 x 1 tablet g'lık 10 tablet hazırlayınız.

67 67 Hesaplanışı: Formüldeki tablet ağırlığı: = g g’da g aspirin var ise g’da x = g aspirin vardır (1 tablet için) x 10 = g aspirin (10 tablet için) g’da g nişasta granülesi var ise g’da x = g nişasta granülesi vardır (1 tablet için) x 10 = g nişasta granülesi (10 tablet için)

68 68 Hesaplanışı: g’da g talk var ise g’da x = g talk vardır (1 tablet için) x 10 = g talk (10 tablet için) Hesaplanan miktarlarda maddeler tartılıp, karıştırılarak tabletler basılır. Doz kontrolü konusunda anlatıldığı şekilde doz kontrolü yapılmalıdır.

69 69 ÖRNEK: Sodyum bikarbonat0.070 g Laktoz0.1 g CMC çözeltisi (% 5)k.m. Talk% 5 10 tablet hazırlayınız.

70 70 Hesaplanışı: 10 tablet üzerinden x 10 = g Sodyum bikarbonat x 10 = g Laktoz Harcanan bağlayıcı miktarı g olsun g CMC çözeltisinde5.000 g CMC varsa g CMC çöz. dex = g CMC vardır. Toplam etkin madde ve yardımcı madde miktarı bulunur g g g = g teorik kütle

71 71 Hesaplanışı: Kurutulduktan sonra tartılarak bulunan pratik kütle g gelsin g teorik kütleden10 tablet elde edilirse g pratik kütledenx = 9.14 tablet elde edilir g için g talk gerekli ise g içinx = 0.08 g talk gereklidir Pratik kütleye hesaplanan kaydırıcı miktarı da ilave edilir ve basılabilir tablet sayısına bölünerek bir tablet ağırlığı bulunur = g ÷ 9.14 = g bir tablet ağırlığı

72 72 ÖRNEK: Sakarin0.040 g Sodyum bikarbonatk.m. CMC çözeltisi (% 5)k.m. Sodyum benzoat% 5 10 tablet hazırlayınız.

73 73 Hesaplanışı: 10 tablet üzerinden x 10 = g sakarin Molekül ağırlıklarından yararlanılarak formüldeki sakarin'e ekivalan sodyum bikarbonat miktarı bulunur g sakarin g sodyum bikarbonat‘ ekivalansa g sakarin x = g sodyum bikarbonat'a ekivalan. Harcanan bağlayıcı miktarı g olsun g CMC çözeltisinde5.000 g CMC varsa g dax = g CMC vardır. Toplam etkin madde ve yardımcı madde miktarı bulunur = g teorik kütle

74 74 Hesaplanışı: Kurutulduktan sonra tartılarak bulunan pratik kütle g gelsin g teorik kütleden10 tablet elde edilirse g pratik kütledenx = 8.89 tablet elde edilir g için 5.00 g sodyum benzoat gerekli ise g içinx = g sodyum benzoat gereklidir. Pratik kütleye hesaplanan kaydırıcı miktarı ilave edilir ve basılabilir tablet sayısına bölünerek bir tablet ağırlığı bulunur = g ÷ 8.89 = g bir tablet ağırlığı

75 75 İZOTONİ HESAPLAMALARI Vücut sıvıları ile (kan, gözyaşı) aynı osmotik basınca sahip olan çözeltiler izotonik çözeltilerdir. Vücut sıvıları ile (kan, gözyaşı) aynı osmotik basınca sahip olan çözeltiler izotonik çözeltilerdir. Plazmaya oranla düşük osmotik basınçlı çözeltilere "hipotonik çözelti" denir. Plazmaya oranla düşük osmotik basınçlı çözeltilere "hipotonik çözelti" denir. Eğer bu çözelti vücuda verilirse; alyuvarlar ve akyuvarların osmotik basıncı kendilerini çevreleyen çözeltilere oranla fazla olduğundan osmotik basınç dengeleninceye kadar yuvarlar içine su girer. Yuvarlar şişer, en sonunda yırtılır ve hemoglobin açığa çıkar. Bu olaya "hemoliz" denir. Eğer bu çözelti vücuda verilirse; alyuvarlar ve akyuvarların osmotik basıncı kendilerini çevreleyen çözeltilere oranla fazla olduğundan osmotik basınç dengeleninceye kadar yuvarlar içine su girer. Yuvarlar şişer, en sonunda yırtılır ve hemoglobin açığa çıkar. Bu olaya "hemoliz" denir. Hipotonik çözeltiyi vücut tolere edemez, hipertoniklere nazaran daha tehlikelidir. Hipotonik çözeltiyi vücut tolere edemez, hipertoniklere nazaran daha tehlikelidir.

76 76 Plazmaya oranla daha yüksek osmotik basınçlı çözeltilere ise "hipertonik çözelti" denir. Plazmaya oranla daha yüksek osmotik basınçlı çözeltilere ise "hipertonik çözelti" denir. Yuvarlar hipertonik çözeltilerle temas ettiğinde; osmotik basınç dengeleninceye kadar yuvarlar içerdikleri suyu dışarı vererek büzüşürler. Bu olaya "plazmoliz" denir. Yuvarlar hipertonik çözeltilerle temas ettiğinde; osmotik basınç dengeleninceye kadar yuvarlar içerdikleri suyu dışarı vererek büzüşürler. Bu olaya "plazmoliz" denir. İntravenöz yol ile hipertonik çözeltilerin kullanılmasında klinik açıdan sakınca yoktur. Ufak hacimlerde ve yavaş injeksiyonla verilmelidirler. İntravenöz yol ile hipertonik çözeltilerin kullanılmasında klinik açıdan sakınca yoktur. Ufak hacimlerde ve yavaş injeksiyonla verilmelidirler.

77 77 İzotonik Çözelti Hazırlama Yöntemleri 1. Donma noktası (D.N.) tayini yöntemi 2. White - Vincent yöntemi 3. Sodyum Klorür ekivalanı yöntemi 4. Grafik yöntemi a. Hammerland-Bjergard Grafiği b. Donma Noktası Alçalması Grafiği

78 78 Donma noktası (D.N.) tayini yöntemi Maddelerin donma noktaları çözeltideki konsantrasyonlarına göre değişir. Vücut sıvılarının D.N.'sı 0.52°C'dir. Dolayısı ile bizim D.N.'sına göre izotonik çözelti hazırlayabilmemiz için çözeltinin D.N.'sını vücut sıvılarının D.N.'sına eşitlememiz gerekir. Bunun için aşağıdaki formülden yararlanılır: ∆ ∆1 a = (T.F yöntemi) ∆2 ∆2 a = Hazırlanan çözeltinin izotonik olması için ilave edilecek NaCl miktarı (% g olarak) a = Hazırlanan çözeltinin izotonik olması için ilave edilecek NaCl miktarı (% g olarak) ∆1 = İlacın D.N.'sı ∆1 = İlacın D.N.'sı ∆2 = İzotoni ayarı için kullanılacak yardımcı maddenin %1'lik çözeltisinin D.N.'sı ∆2 = İzotoni ayarı için kullanılacak yardımcı maddenin %1'lik çözeltisinin D.N.'sı (Bu değer NaCl için 0.576°C'dir.)

79 79 Maddelerin D.N.'sı bilinmiyorsa Rault Kanunu'ndan yararlanılarak bulunur. g x1000 g x1000 ∆1 = n x k (Rault Kanunu -İsviçre farmakopesi) ∆1 = n x k (Rault Kanunu -İsviçre farmakopesi) M x L M x L ∆1= Suya göre çözeltinin D.N. alçalması ( 100 mL için) k = Kriyoskopi sabiti (çözücünün molar D.N. alçalması ) (su için k=1.86). Bu değer her çözücü için farklıdır. 100g çözücüde 1 molekül gram madde çözündüğünde meydana gelen D.N. alçalmasıdır. n = Çözünen maddenin iyon sayısı g = Çözünen maddenin ağırlığı ( gram olarak) M = Çözünen maddenin molekül ağırlığı L = Hazırlanacak çözeltinin hacmi (mL olarak) Daha sonra izotoni için gerekli yardımcı madde miktarı (sodyum klorür veya borik asit) T.F formülünden hesaplanır. Daha sonra izotoni için gerekli yardımcı madde miktarı (sodyum klorür veya borik asit) T.F formülünden hesaplanır.

80 80 Örnek: Prokain hidroklorür %1.8 (Molekül ağırlığı = ) Sodyum klorür k.m. Hidroklorik asit (0.1 N)0.8 mL Distile su k.m mL 20 mL izotonik çözelti hazırlayınız. 20 mL izotonik çözelti hazırlayınız.

81 81 Hesaplanışı: Rault kanunu kullanıldığında ; 100 mL'de 1.8 g Prokain hidroklorür varsa 20 mL'de x = 0.36 g Prokain hidroklorür vardır. 20 mL'de x = 0.36 g Prokain hidroklorür vardır x x 1000 ∆1 = 2 x = ∆1 = 2 x = x x 20 (%1.8'lik Prokain hidroklorür çözeltisinin oluşturduğu donma noktası alçalması)

82 82 Bu değeri T.F formülünde yerine koyarsak; a = = g NaCl 100 mL çözelti için mL çözeltiye g NaCl gerekli ise, 20 mL çözeltiyex = g NaCl gerekli'dir 20 mL çözeltiyex = g NaCl gerekli'dir 1000 mL'de 0.8 mL HCl varsa 20 mL'de x = mL HCl vardır. 20 mL'de x = mL HCl vardır. Distile su k.m. 20 mL

83 83 White - Vincent yöntemi V= W. Ev V = Maddenin izotonik çözeltisini hazırlamak için formüle ilave edilecek distile su miktarı (mL) W=Etkin madde miktarı (g) E = Maddenin NaCl ekivalanı (1 g madde 100 mL suda çözündürüldüğünde meydana gelen ozmotik basınca eşit ozmotik basınç verecek NaCl miktarı ) v = 1 g NaCl'ün izotonik olması için gerekli su miktarı (111.1 mL) Maddelerin E veya Ev değerleri tablolar halinde verilmiştir. Maddelerin Ev değerleri bilinmiyorsa maddenin NaCl ekivalanı, ile çarpılarak hesaplanır. Maddelerin E veya Ev değerleri tablolar halinde verilmiştir. Maddelerin Ev değerleri bilinmiyorsa maddenin NaCl ekivalanı, ile çarpılarak hesaplanır.

84 84 Örnek: Potasyum iyodür 0.04 g (Ev değeri = 38) Sodyum iyodür 0.07 g (Ev değeri = 43) Sodyum klorürk.m. Distile su k.m g, 15 g izotonik çözelti hazırlayınız.

85 85 Hesaplanışı: White -Vincent yöntemi kullanıldığında; 10.0 g çözeltide 0.04 g KI varsa 15.0 g çözeltide x = 0.06 g KI vardır g çözeltide 0.07 g NaI varsa 15.0 g çözeltide x = g NaI vardır. VKI = 0.06 x 38 = 2.28 mL distile suda 0.06 g KI çözündürüldüğünde çözelti izotonik olur. VNaI = x 43 = mL distile suda g NaI çözündürüldüğünde çözelti izotonik olur.

86 86 Suyun yoğunluğu "1" olduğu için mL'leri "g" olarak alabiliriz = 6.96 g izotonik çözelti = 8.04 g serum fizyolojik gereklidir g serum fizyolojik'te 0.9 g NaCl varsa 8.04 g serum fizyolojik için x = 0.07 g NaCl gereklidir g serum fizyolojik için x = 0.07 g NaCl gereklidir g = 7.97 g distile su, = g toplam distile su.

87 87 Sodyum Klorür Ekivalanı Yöntemi Maddelerin NaCl ekivalanları tablo halinde farmakopelerde verilmiştir. Tablolarda belirtilen E değerleri maddelerin 1 g'ı ile eşdeğer osmotik basınç gösteren NaCl miktarını belirtir. Maddelerin NaCl ekivalanları tablo halinde farmakopelerde verilmiştir. Tablolarda belirtilen E değerleri maddelerin 1 g'ı ile eşdeğer osmotik basınç gösteren NaCl miktarını belirtir. Örneğin KCl'ün NaCl ekivalanı (E) 0.76'dır, yani 1g KCl 100mL distile su içinde 0.76g NaCl ile aynı osmotik basınca sahiptir. Örneğin KCl'ün NaCl ekivalanı (E) 0.76'dır, yani 1g KCl 100mL distile su içinde 0.76g NaCl ile aynı osmotik basınca sahiptir.

88 88 Sodyum Klorür Ekivalanı Yöntemi Bu yönteme göre izotoni hesabı şöyle yapılır. % C x E = % NaCl miktarı, % NaCl miktarı = Çözeltinin 100 mL'sini izotonik hale getirmek için gerekli NaCl miktarı

89 89 Örnek: Prokain HCl 1.0 g ( E= 0.21 ) (% 2.0) Klorbutanol 0.5 g ( E= 0.24 ) (% 1.0) NaCl k.m. Su k.m mL

90 90 Hesaplanışı: 2.0 x 0.21 = 0.42 g, 1.0 x 0.24 = 0.24 g, = 0.66 g Formüldeki her iki etkin maddenin meydana getirdiği ozmotik basınç 0.66 g NaCl'ün yaptığı osmotik basınca eşittir. İzotonik NaCl çözeltisinde %0.9 NaCl vardır. Buna göre, = 0.24 g NaCl ilave edildiğinde 100 mL çözelti izotonik olacaktır. 50 mL çözelti için; 0.24 x 50/100 = 0.12 g NaCl gereklidir.

91 91 Grafik Yöntemi Hammerland-Bjergard Grafiği Bu grafikte apsiste % madde konsantrasyonu, ordinatta ilave edilecek % NaCl miktarı belirtilmiştir. Maddenin izotonik olduğu konsantrasyon ile ordinattaki 0.9 noktası birleştirilerek grafiği çizilir. Bu grafikte apsiste % madde konsantrasyonu, ordinatta ilave edilecek % NaCl miktarı belirtilmiştir. Maddenin izotonik olduğu konsantrasyon ile ordinattaki 0.9 noktası birleştirilerek grafiği çizilir. Bu grafik yardımı ile izotoni ayarı için gerekli NaCl miktarı bulunur. Reçetede kayıtlı maddenin konsantrasyonu apsisde bulunarak karşılık gelen noktadan maddenin izotoni eğrisine dik çıkılır. Eğrinin kestiği noktadan ordinata dik inilir. Bu nokta maddeyi izotonik yapmak için gerekli yüzde (a/h) NaCl miktarını verir. Bu grafik yardımı ile izotoni ayarı için gerekli NaCl miktarı bulunur. Reçetede kayıtlı maddenin konsantrasyonu apsisde bulunarak karşılık gelen noktadan maddenin izotoni eğrisine dik çıkılır. Eğrinin kestiği noktadan ordinata dik inilir. Bu nokta maddeyi izotonik yapmak için gerekli yüzde (a/h) NaCl miktarını verir.

92 92 Grafik Yöntemi Hammerland-Bjergard Grafiği Eğer reçetede birden fazla madde varsa X = S - (n - 1) x 0.9 X = S - (n - 1) x 0.9 formülü uygulanır. X=Sodyum klorür miktarı (%) X=Sodyum klorür miktarı (%) S=Her madde için gerekli sodyum klorür miktarı toplamı S=Her madde için gerekli sodyum klorür miktarı toplamı n=Madde sayısı n=Madde sayısı

93 93 Örnek: Glikoz40.0 g Hidroklorik asit (0.1 N)1.0 mL Sodyum klorür k.m. Distile su k.m mL, 30 mL izotonik çözelti hazırlayınız. 30 mL izotonik çözelti hazırlayınız.

94 94 Hesaplanışı: Hammerland-Bjergard grafik metodu kullanıldığında ; Hammerland-Bjergard grafik metodu kullanıldığında ; mL'de40.0 g glikoz varsa mL'de x = 4.0 g glikoz vardır (% 4.0) mL'de x = 4.0 g glikoz vardır (% 4.0) Glikoz'un % 5.1'lik çözeltisi izotoniktir mL'de 40.0 g glikoz varsa 30.0 mL'de x = 1.2 g glikoz vardır mL'de 1.0 mL HCl (0.1 N) varsa 30.0 mL'de 0.03 mL HCl vardır.

95 95 Hesaplanışı: Hammerland-Bjergard grafik metodu kullanıldığında ; Hammerland-Bjergard grafik metodu kullanıldığında ; mL'de40.0 g glikoz varsa mL'de x = 4.0 g glikoz vardır (% 4.0) mL'de x = 4.0 g glikoz vardır (% 4.0) Glikoz'un % 5.1'lik çözeltisi izotoniktir mL'de 40.0 g glikoz varsa 30.0 mL'de x = 1.2 g glikoz vardır mL'de 1.0 mL HCl (0.1 N) varsa 30.0 mL'de 0.03 mL HCl vardır.

96 96

97 97 Grafik Yöntemi Donma Noktası Alçalması Grafiği Önce maddenin % konsantrasyonu hesaplanır, buradan o maddenin izotoni eğrisine bir dik çıkılır. Bulunan nokta ordinat ile birleştirilerek donma noktası alçalması bulunur. Bu sayı 0.52'den çıkartılır, elde edilen değer ordinatta bulunur ve bu noktadan NaCl izotoni eğrisine bir dik çıkılır. Bunun NaCl eğrisini kestiği noktadan apsise bir dik inilir. Bulunan sayı mL için gerekli olan NaCl miktarıdır. Önce maddenin % konsantrasyonu hesaplanır, buradan o maddenin izotoni eğrisine bir dik çıkılır. Bulunan nokta ordinat ile birleştirilerek donma noktası alçalması bulunur. Bu sayı 0.52'den çıkartılır, elde edilen değer ordinatta bulunur ve bu noktadan NaCl izotoni eğrisine bir dik çıkılır. Bunun NaCl eğrisini kestiği noktadan apsise bir dik inilir. Bulunan sayı mL için gerekli olan NaCl miktarıdır.

98 98 Örnek: Vitamin C14.0 g Sistein0.1 g Sodyum bikarbonat4.8 g (pH = 5.7) Sodyum klorürk.m. Distile su k.m mL, 50 mL izotonik çözelti hazırlayınız. 50 mL izotonik çözelti hazırlayınız.

99 99 Hesaplanışı: mL'de 14.0 g vitamin C varsa mL'de 14.0 g vitamin C varsa mL'de x = 1.4 g vit.C vardır (% 1.4) mL'de 14.0 g vitamin C varsa 50.0 mL'de x = 0.70 g vit. C vardır mL'de 0.1 g sistein varsa 50.0 mL'de x = g sistein vardır mL'de 4.8 g NaHCO3 varsa 50.0 mL'de x = 0.24 g NaHCO3vardır.

100 100 Donma noktası alçalması grafiğinden yararlanılarak izotoni için gerekli NaCl miktarı bulunur.

101 101 RAF ÖMRÜ HESAPLAMASI

102 102 İlaçların raf ömrü boyunca ve hasta kullanımına ulaştığı ana kadar etkin ve güvenilir olması gerekmektedir. İlacın dayanıklı olması, üretim, depolama, nakliye, hastane ve eczanede saklama ayrıca kullanım süresi boyunca üretildiği tarihteki özelliklerinin önceden belirlenmiş sınırlar içinde kalmasıdır. Farmasötik ürünlerde meydana gelen bozunma reaksiyonları belirli bir hız ve kinetikle gerçekleşir. İlacın kimyasal olarak raf ömrünün hesaplanması kinetik hesaplara göre yapılır.

103 103 Kinetik Yönden Kimyasal Reaksiyonlar 1. Sıfır – derece reaksiyonlar 2. Birinci – derece reaksiyonlar 3. İkinci – derece reaksiyonlar 4. Paralel (yarışmalı) reaksiyonlar 5. Peşpeşe (seri veya ardışık) reaksiyonlar

104 104 SIFIR DERECE REAKSİYONLAR Reaksiyon hızı reaksiyona giren maddelerin derişimlerinde bağımsızdır. Yani reaktanın sıfırıncı kuvvetiyle orantılıdır.

105 105 SIFIR DERECE REAKSİYONLAR A t = A 0 – k o t A 0 = Başlangıçtaki toplam ilaç derişimi A t = Herhangi bir t zamanında kalan ilaç derişimi k o = Reaksiyon hız değişmezi t = Zaman k o = (A 0 – A t ) / t

106 106 SIFIR DERECE REAKSİYONLAR Yarı Ömür (t1/2 veya t%50) Reaksiyona giren maddelerden birinin başlangıç derişiminin yarıya inmesi (%50) için geçen süre (t 1/2 ) = A 0 / 2 k o Raf Ömrü Reaksiyona giren maddelerden birinin başlangıç derişiminin %10 azalması için geçen süre (t %10 ) = A 0 / 10 k o

107 107 Örnek Problem: Bir analjezik maddenin 0.6 mol.L -1 derişiminde süspansiyonu hazırlanıyor. Sabit bir sıcaklıkta saklandığında aşağıdaki bozunma verileri elde edilmiştir. Bu verilere göre reaksiyonun bozunma hız değişmezini, yarı ömrünü ve kimyasal raf ömrünü hesaplayınız. Zaman (gün)Derişim (mol.L -1 )

108 108 Çözüm: Zamana karşı etkin madde derişimi grafiğe geçirildiğinde analjezik süspansiyonunun sıfır derece kinetikle bozunma grafiği elde edilir.

109 109 Çözüm: Regresyon hesabı yapıldığında ise elde edilen doğrunun denklemi: A t = – t k o = mol.L -1.gün -1 r 2 = 1 t 1/2 = A 0 / 2 k o t 1/2 = 60 gün t %10 = A 0 / 10 k o t %10 = 12 gün

110 110 BİRİNCİ DERECE REAKSİYONLAR Sabit koşullarda reaksiyonun hızı, reaksiyona giren maddelerden birinin derişimine bağlıdır. BİRİNCİ DERECE REAKSİYONLAR Sabit koşullarda reaksiyonun hızı, reaksiyona giren maddelerden birinin derişimine bağlıdır. Eczacılıkta ilaçlar genellikle 1. Derece kinetiğe uygun olarak bozunurlar.

111 111 BİRİNCİ DERECE REAKSİYONLAR A t = A 0 e -kt A 0 = Başlangıçtaki toplam ilaç derişimi A t = Herhangi bir t zamanında kalan ilaç derişimi k = Reaksiyon hız değişmezi t = Zaman k = (lnA 0 – lnA t ) / t

112 112 BİRİNCİ DERECE REAKSİYONLAR Yarı Ömür (t1/2 veya t%50) (t 1/2 ) = / k Raf Ömrü (t %10 ) = / k

113 113 Örnek Problem: Lokal anestezik madde içeren bir preparatın stabilite deneyleri yapılıyor ve aşağıdaki veriler elde ediliyor. Maddenin birinci derece kinetiğine uyarak bozunduğu bilinmektedir. Bu verilere göre reaksiyonun bozunma hız değişmezini, yarı ömrünü ve kimyasal raf ömrünü hesaplayınız. Zaman (gün)Derişim (mol.L -1 ) Zaman (gün)Derişim (mol.L -1 )ln derişim

114 114Çözüm:

115 115Çözüm:

116 116 Çözüm: Zamana karşı, madde derişiminin logaritması grafiğe geçirilip, regresyon hesabı yapıldığında elde edilen doğrunun denklemi: lnA t = 4.61 – t k 1 = hafta -1 r 2 = t 1/2 = / kt 1/2 = 14.3 hafta t %10 = / k t %10 = 2.18 hafta olarak hesaplanır.

117 117 f1 Fark Etkeninin & f2 Benzerlik Etkeninin Hesaplanması f1 fark etkeni ve f2 benzerlik etkeni nedir ? Dozaj şeklinden etkin maddenin salımı preparatın biyoyararlanımında önemli rol oynar. Bu nedenle, oral verilen preparatlarda, en önemli tayin, çözünme hızıdır. Çözünme hızının tespiti için birçok yöntem geliştirilmiş ve farmakopelerde yerini almıştır.

118 118 Çözünme Saptayan Gereçler: 1. Döner sepet yöntemi 2. Döner palet yöntemi 3. İner çıkar silindir yöntemi 4. Sürekli akış hücresi yöntemi 5. Disk üzerinde palet yöntemi 6. Silindir yöntemi 7. İner çıkar tutucu yöntemi

119 119 Çözünme hızı deney sonuçları, etkin maddenin preparattan yığılmalı çözünmüş/salınmış grafikleridir. Çözünme hızı deney sonuçları, etkin maddenin preparattan yığılmalı çözünmüş/salınmış grafikleridir. Çözünme saptayan araçlar yardımıyla in vivo ortamı taklit eden bir sistem kullanılarak, farklı zaman aralıklarına karşılık gelen % çözünen etkin madde miktarı analitik yöntem yardımı ile tespit edilerek grafiğe geçirilir. Çözünme saptayan araçlar yardımıyla in vivo ortamı taklit eden bir sistem kullanılarak, farklı zaman aralıklarına karşılık gelen % çözünen etkin madde miktarı analitik yöntem yardımı ile tespit edilerek grafiğe geçirilir.

120 120 Endüstriyel imalatta daima aynı sonucun alınması esastır. Endüstriyel imalatta daima aynı sonucun alınması esastır. Her formülasyonun kalite kontrol spesifikasyonları mevcuttur. Her formülasyonun kalite kontrol spesifikasyonları mevcuttur. Ruhsat alındıktan sonra her imalatta bu spesifikasyonların tutturulması şarttır. Ruhsat alındıktan sonra her imalatta bu spesifikasyonların tutturulması şarttır. Ruhsatlı ürünün her imalatında aynı biyolojik yanıtı veren ürün elde edildiğinin kontrolünde ve bu ürün üzerinde değişiklik yapıldığında yine aynı biyolojik yanıtın elde edilebileceğinin kanıtı olarak çözünme hızı testleri yapılmaktadır. Ruhsatlı ürünün her imalatında aynı biyolojik yanıtı veren ürün elde edildiğinin kontrolünde ve bu ürün üzerinde değişiklik yapıldığında yine aynı biyolojik yanıtın elde edilebileceğinin kanıtı olarak çözünme hızı testleri yapılmaktadır. Aynı biyolojik yanıt elde edileceği, aynı çözünme hızı profili elde edilmesi ile ispatlanabilir. Aynı biyolojik yanıt elde edileceği, aynı çözünme hızı profili elde edilmesi ile ispatlanabilir. Ancak iki çözünme hızı profilinin benzerliği için güvenilir bir değerlendirme yöntemine ihtiyaç vardır. Ancak iki çözünme hızı profilinin benzerliği için güvenilir bir değerlendirme yöntemine ihtiyaç vardır. f1 ve f2 etkenleri bu amaç için geliştirilmiştir. f1 ve f2 etkenleri bu amaç için geliştirilmiştir.

121 121 f1 FARK ETKENİ: Rt = referansın çözünen yüzdesi Tt = testin çözünen yüzdesi * f arasında değişen değerlere sahip olabilir.

122 122 f2 BENZERLİK ETKENİ: * f arasında değişen değerlere sahip olabilir. * İki formülasyon arasında benzerlikten bahsedebilmek için f1 değerinin 0’a; f2 değerinin de 100’e yakın olması gerekmektedir. * Pratikte f1 değerinden ziyade f2 değeri kullanılmaktadır.

123 123 ÖRNEK: Aşağıda bir dizi çözünme deneysel verileri verilmiştir. Bu iki çözünme profilinin benzerlik etkeni hesabını yapalım.

124 124 İlk üç sütündaki deneysel veriler, bir çözünme profili şeklinde grafiğe alınınca aşağıdaki grafik ortaya çıkmaktadır.

125 125 Tablonun 4. ve 5. sütunları hesabın ayrıntılarını göstermektedir. 5. Sütunun toplamı 252 bulunmuştur. Bu değer f2 benzerlik etkeni denklemine konulursa; f2 = 50 log 100 / √ 1+ 1/6 x 252 = 59 sonucu çıkar. Görüldüğü üzere her iki profil benzerdir.


"1 FARMASÖTİK HESAPLAMALAR ECZACILIK TEKNOLOJİSİ BÖLÜMÜ-2015." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları