Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

VETERİNER EPİDEMİYOLOJİ Prof. Dr. Ömer Memduh Esendal Yakın Doğu Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "VETERİNER EPİDEMİYOLOJİ Prof. Dr. Ömer Memduh Esendal Yakın Doğu Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı."— Sunum transkripti:

1 VETERİNER EPİDEMİYOLOJİ Prof. Dr. Ömer Memduh Esendal Yakın Doğu Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı

2 DERS AKIŞI Epidemiyolojinin tanımı Epidemiyolojinin tanımı Epidemiyolojinin amacı Epidemiyolojinin amacı Epidemiyolojinin bölümleri Epidemiyolojinin bölümleri Sağlık ve Hastalık tanımları Sağlık ve Hastalık tanımları Hastalık etkenleri Hastalık etkenleri Bireysel hayvanlarda hastalık Bireysel hayvanlarda hastalık Popülasyonun tanımlanması Popülasyonun tanımlanması Popülasyonda hastalık Popülasyonda hastalık Popülasyonda hastalıklardan korunma ve hastalıkların kontrolü Popülasyonda hastalıklardan korunma ve hastalıkların kontrolü

3 EPİDEMİYOLOJİNİN TANIMI Popülasyonda Popülasyonda – Hastalıkların sıklığını, – Hastalıkların dağılımını – Hastalık oluşumunu etkileyen faktörleri inceleyen, – Bu hastalıkların kontrolüne ve korunmasına yönelik hedefleri ve yöntemleri belirleyen bilim dalı Epizootiyoloji Epizootiyoloji

4 EPİDEMİYOLOJİNİN AMACI Nedeni bilinmeyen hastalıkların kökeninin araştırılmasında bir TEŞHİS ARACI olarak kullanılabilir Nedeni bilinmeyen hastalıkların kökeninin araştırılmasında bir TEŞHİS ARACI olarak kullanılabilir Popülasyondaki HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİNDE kullanılabilir Popülasyondaki HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİNDE kullanılabilir Hastalık KONTROL PROGRAMLARININ PLANLANMASI ve İZLENMESİNDE kullanılabilir Hastalık KONTROL PROGRAMLARININ PLANLANMASI ve İZLENMESİNDE kullanılabilir

5 TEŞHİS ARACI Hastalıkların teşhisi Hastalıkların teşhisi – Klinik ve otopsi bulguları – Laboratuvar testleri – Epidemiyolojik veriler Popülasyon düzeyinde Popülasyon düzeyinde – Bu salgın neden oluştu? – Hasta hayvan sayısı neden arttı? – Neden sadece bu hayvanlar hastalandı? – Hastalık ne zaman ve nerede oluştu? – Hastalığın oluşmasında hangi fektörler rol oynadı? – Hastalık nasıl önlenebilir veya kontrol edilebilir?

6 HASTALIK ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ Hastalığın epidemiyolojk özellikleri Hastalığın epidemiyolojk özellikleri – Popülasyon düzeyindeki özellikleri – Çevreyle ilişkililerine bağlı özellikleri Bir popülasyondaki Bir popülasyondaki – Hastalık sıklığı – Hastalık yayılışı – Hastalık boyutları – Etkilediği hayvanların özellikleri – Hastalığın çıkışını etkileyen konakçı ve etken faktörleri

7 KONTROL PROGRAMLARININ PLANLANMASI VE İZLENMESİ Popülasyondaki hastalığı kontrol altına almak veya ortadan kaldırmak için Popülasyondaki hastalığı kontrol altına almak veya ortadan kaldırmak için – Hastalığın boyutlarını – Hastalığın oluşumu ile ilgili faktörleri – Mücadele için gerekli yöntemleri – Bu işlemin maliyetini ve olası sonuçlarını bilmek gerekir

8 EPİDEMİYOLOJİNİN BÖLÜMLERİ Tanımlayıcı (Deskriptif) epidemiyoloji Tanımlayıcı (Deskriptif) epidemiyoloji Deneysel (Eksperimental) epidemiyoloji Deneysel (Eksperimental) epidemiyoloji Analitik epidemiyoloji Analitik epidemiyoloji Teorik epidemiyoloji Teorik epidemiyoloji

9 SAĞLIK VE HASTALIK Sağlık Sağlık İnfeksiyon İnfeksiyon – Subklinik infeksiyon – Klinik infeksiyon Hastalık Hastalık Hastalık etkenleri Hastalık etkenleri – Dış etkenler – İç etkenler

10 DIŞ ETKENLER Fiziksel etkenler (ışınlar, ısı, elektrik) Fiziksel etkenler (ışınlar, ısı, elektrik) Kimyasal etkenler (kimyasal maddeler, gazlar, zehirler, gıda) Kimyasal etkenler (kimyasal maddeler, gazlar, zehirler, gıda) Mekanik etkenler (vurma, çarpma, tıkanma, boğulma) Mekanik etkenler (vurma, çarpma, tıkanma, boğulma) Biyolojik etkenler Biyolojik etkenler – Arthropod – Helmint – Protozoon – Mantar ve Maya – Bakteri – Virus – Prion

11 İÇ ETKENLER Hormonel Hormonel Metabolik Metabolik Genetik Genetik

12 HASTALIK POSTÜLATLARI Şüpheli bir hastalık etkeninin gerçek hastalık etkeni olduğunun kanıtlanabilmesi için belirlenen kurallardır Şüpheli bir hastalık etkeninin gerçek hastalık etkeni olduğunun kanıtlanabilmesi için belirlenen kurallardır KOCH POSTÜLATLARI (1890) – Bir mikroorganizma bir hastalığın tüm vakalarında bulunursa, – Diğer hastalıklarda raslantısal olarak veya apatojenik olarak bulunmazsa, – Bir hayvandan saf olarak izole edilir, aynı türün diğer hayvanlarında üretilir, aynı hastalığı oluşturur ve tekrar izole edilirse, o hastalığın nedenidir

13 EVANS POSTÜLATLARI (1976) Şüpheli etkene maruz kalan bireylerdeki hastalık sıklığı, etkene maruz kalmayan bireylerdeki hastalık sıklığından önemli ölçüde yüksek olmalıdır Şüpheli etkene maruz kalan bireylerdeki hastalık sıklığı, etkene maruz kalmayan bireylerdeki hastalık sıklığından önemli ölçüde yüksek olmalıdır Diğer tüm risk faktörleri sabit kaldığında, hastalar, şüpheli etkene hasta olmayanlardan daha çok maruz kalmış olmalıdır Diğer tüm risk faktörleri sabit kaldığında, hastalar, şüpheli etkene hasta olmayanlardan daha çok maruz kalmış olmalıdır Şüpheli etkene maruz kalanlarda görülen yeni hastalık vakalarının sıklığı, etkene maruz kalmayanlardaki yeni hastalık vakalarının sıklığından önemli ölçüde yüksek olmalıdır Şüpheli etkene maruz kalanlarda görülen yeni hastalık vakalarının sıklığı, etkene maruz kalmayanlardaki yeni hastalık vakalarının sıklığından önemli ölçüde yüksek olmalıdır Şüpheli etkenle teması, inkübasyon periyodunu içine alan çan eğrisi şeklinde seyir takip etmelidir Şüpheli etkenle teması, inkübasyon periyodunu içine alan çan eğrisi şeklinde seyir takip etmelidir Şüpheli etkenle teması, biyolojik bir düzen içinde hafiften şiddetliye kadar değişen açılımda bir konakçı yanıtı izlemelidir Şüpheli etkenle teması, biyolojik bir düzen içinde hafiften şiddetliye kadar değişen açılımda bir konakçı yanıtı izlemelidir

14 EVANS POSTÜLATLARI (1976) Şüpheli etkenle temastan sonra, temastan önce var olmayan konakçı yanıtı saptanmalı, temastan önce varsa şiddeti artmalı, bu durum etkenle temas etmeyenlerde oluşmamalıdır Şüpheli etkenle temastan sonra, temastan önce var olmayan konakçı yanıtı saptanmalı, temastan önce varsa şiddeti artmalı, bu durum etkenle temas etmeyenlerde oluşmamalıdır Hastalık deneysel olarak etkene maruz bırakılan insan ve hayvanlarda, maruz bırakılmayanlara göre önemli ölçüde yüksek oranda görülmelidir Hastalık deneysel olarak etkene maruz bırakılan insan ve hayvanlarda, maruz bırakılmayanlara göre önemli ölçüde yüksek oranda görülmelidir Şüpheli etkenin ortadan kaldırılması veya değiştirilmesi hastalık oluşum sıklığını azaltmalıdır Şüpheli etkenin ortadan kaldırılması veya değiştirilmesi hastalık oluşum sıklığını azaltmalıdır Konakçı yanıtının değiştirilmesi, normalde şüpheli etkenle temasta oluşan hastalığın seyrini değiştirmelidir Konakçı yanıtının değiştirilmesi, normalde şüpheli etkenle temasta oluşan hastalığın seyrini değiştirmelidir Kurulan tüm bağlantılar ve ilişkiler istatistiksel ve epidemiyolojik bakımdan geçerli ve mantıklı olmalıdır Kurulan tüm bağlantılar ve ilişkiler istatistiksel ve epidemiyolojik bakımdan geçerli ve mantıklı olmalıdır

15 HASTALIK BELİRLEYİCİLERİ Bir hastalığın oluşumunu ve popülasyondaki sıklığını etkileyen her faktöre veya değişkene belirleyici (determinant) adı verilir Bir hastalığın oluşumunu ve popülasyondaki sıklığını etkileyen her faktöre veya değişkene belirleyici (determinant) adı verilir – Primer belirleyici – Sekonder belirleyici – İç kaynaklı (intrinsik, endojen) belirleyici – Dış kaynaklı (ekstrinsik, eksojen) belirleyici – Konakçı-etken-çevre belirleyicileri

16 KONAKÇI BELİRLEYİCİLERİ Bir hastalığın oluşabilmesi için mutlaka duyarlı bir konakçının bulunması gerekir Bir hastalığın oluşabilmesi için mutlaka duyarlı bir konakçının bulunması gerekir – Tür At vebası, sığır vebası, distemper (köpek gençlik hastalığı), Campylobacter fetus subsp venerealis At vebası, sığır vebası, distemper (köpek gençlik hastalığı), Campylobacter fetus subsp venerealis Anthrax (şarbon) – kanatlı hayvan Anthrax (şarbon) – kanatlı hayvan C. fetus subsp fetus koyunda enzootik, sığırda sporadik abort C. fetus subsp fetus koyunda enzootik, sığırda sporadik abort – Irk İri cüsseli köpek ırkları – eklem displazisi, osteosarkom İri cüsseli köpek ırkları – eklem displazisi, osteosarkom Bos taurus ırkı sığır – kene ve kene kökenli hastalıklar Bos taurus ırkı sığır – kene ve kene kökenli hastalıklar Cezayir koyunları - Brucella melitensis Cezayir koyunları - Brucella melitensis Hereford sığırlarda göz kanseri (koruyucu pigment olmaması) Hereford sığırlarda göz kanseri (koruyucu pigment olmaması)

17 KONAKÇI BELİRLEYİCİLERİ – Yaş Köpeklerde distemper hastalığı, tavuklarda infeksiyöz bronşitis Köpeklerde distemper hastalığı, tavuklarda infeksiyöz bronşitis Kanser Kanser Histophilus ovis – genç koyunlarda septisemik infeksiyon Histophilus ovis – genç koyunlarda septisemik infeksiyon erişkin koçlarda epididimitis erişkin koçlarda epididimitis Pasteurella haemolytica – kuzularda pneumonik infeksiyon Pasteurella haemolytica – kuzularda pneumonik infeksiyon koyunlarda septisemik infeksiyon koyunlarda septisemik infeksiyon – Cinsiyet Anatomik – metritis, mastitis, epididimitis, orşitis Anatomik – metritis, mastitis, epididimitis, orşitis Hormonel – dişilerde diabetes mellitus (östrustan sonra) Hormonel – dişilerde diabetes mellitus (östrustan sonra) Genetik – Cinsiyetle ilişkili (erkek köpeklerde hemofili A ve B) Genetik – Cinsiyetle ilişkili (erkek köpeklerde hemofili A ve B) Cinsiyetle sınırlı (erkek köpeklerde kriptorşidizm) Cinsiyetle sınırlı (erkek köpeklerde kriptorşidizm) Cinsiyetle artan (dişi köpeklerde açık ductus arteriosis) Cinsiyetle artan (dişi köpeklerde açık ductus arteriosis) Hayvanın kullanımı – erkek köpek – av Hayvanın kullanımı – erkek köpek – av dişi buzağı – soyun devamlılığı dişi buzağı – soyun devamlılığı

18 ETKEN BELİRLEYİCİLERİ İnfektivite – Mikroorganizmanın konakçıda yerleşme yeteneği İnfektivite – Mikroorganizmanın konakçıda yerleşme yeteneği minimal infektif doz 50 (MID 50 ) minimal infektif doz 50 (MID 50 ) Patojenite – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma yeteneği Patojenite – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma yeteneği Virulens – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma gücü ve şiddeti, Virulens – Mikroorganizmanın hastalık oluşturma gücü ve şiddeti, minimal letal doz 50 (MLD 50 ) minimal letal doz 50 (MLD 50 ) Vücuda giriş yolu Vücuda giriş yolu Vücuda giriş dozu Vücuda giriş dozu Etkenler arası etkileşim Etkenler arası etkileşim Kolonizasyon – flagella Kolonizasyon – flagella Adhezyon – adhezin – pilus (fimbria) Adhezyon – adhezin – pilus (fimbria) İnvazyon – hyaluronidaz, lesitinaz, kollagenaz, fibrinolizin, hemolizin, kapsül, koagülaz İnvazyon – hyaluronidaz, lesitinaz, kollagenaz, fibrinolizin, hemolizin, kapsül, koagülaz Toksijenite – endotoksin ve ekzotoksin Toksijenite – endotoksin ve ekzotoksin Fenotipik ve genotipik değişiklikler Fenotipik ve genotipik değişiklikler

19 ÇEVRE BELİRLEYİCİLERİ Fiziksel (abiotik) çevre Fiziksel (abiotik) çevre – İklim Makro iklim Makro iklim – yağış, sıcaklık, nem, rüzgar, hava basıncı, oksijen konsantrasyonu, vs Mikro iklim Mikro iklim – yersel (terrestrial), biyolojik – Yerleşim ve toprak – Barınak Biyolojik (biotik) çevre Biyolojik (biotik) çevre – Flora – Fauna – İnsan – Stres

20 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Vücuda Giriş Yolları Mikroorganizmaların Vücuda Giriş Yolları – Sindirim sistemi yoluyla Başta sindirim sistemi patojenleri olmak üzere birçok patojen Başta sindirim sistemi patojenleri olmak üzere birçok patojen – Solunum sistemi yoluyla Solunum sistemi infeksiyonları oluşturan viruslar ve mikoplazmalar Solunum sistemi infeksiyonları oluşturan viruslar ve mikoplazmalar – Ürogenital sistem yoluyla Assendens ve dessendens yolla yayılan mikroorganizmalar Assendens ve dessendens yolla yayılan mikroorganizmalar – Deri yoluyla Brucella ve Leptospira türleri Brucella ve Leptospira türleri – Göz ve kulak mukozası yoluyla Moraxella bovis, Mycoplasma conjunctivae, sığır vebası virusu Moraxella bovis, Mycoplasma conjunctivae, sığır vebası virusu – Dolaşım sistemi yoluyla Derin yaralanmalar, operasyonlar, injeksiyon, kan emici artropodlar Derin yaralanmalar, operasyonlar, injeksiyon, kan emici artropodlar – Meme yoluyla Mastitis etkenleri Mastitis etkenleri

21 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Vücutta Yayılması Mikroorganizmaların Vücutta Yayılması – Hücrelerarası yayılma Salmonella typhi’nin bağırsak hücrelerine yayılması, deride bulunan stafilokok ve streptokoklar, karaciğer lezyonlarındaki tüberküloz etkenleri Salmonella typhi’nin bağırsak hücrelerine yayılması, deride bulunan stafilokok ve streptokoklar, karaciğer lezyonlarındaki tüberküloz etkenleri – Fagositik hücrelerle yayılma Tüberküloz olgularındaki metastaz olay Tüberküloz olgularındaki metastaz olay – Kan yoluyla yayılma B. abortus ve C. fetus subsp fetus (yayılma) B. abortus ve C. fetus subsp fetus (yayılma) P. multocida (hem yayılma hem de üreme) P. multocida (hem yayılma hem de üreme) – Lenf yoluyla yayılma Francisella tularensis, Corynebacterium pseudotuberculosis ovis Francisella tularensis, Corynebacterium pseudotuberculosis ovis – Sinir yoluyla yayılma Kuduz virusu Kuduz virusu

22 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Vücuttan Çıkış Yolları Mikroorganizmaların Vücuttan Çıkış Yolları – Deri yoluyla Çiçek virusu, Marek hastalığı virusu, Anthrax etkeni, ruam etkeni, deri tüberkülozu etkeni Çiçek virusu, Marek hastalığı virusu, Anthrax etkeni, ruam etkeni, deri tüberkülozu etkeni – Solunum sistemi yoluyla Damlacık infeksiyonu Damlacık infeksiyonu – Sindirim sistemi yoluyla Dışkı ve kusma (Helicobacter felis, H. pylori) Dışkı ve kusma (Helicobacter felis, H. pylori) – Ürogenital sistem yoluyla İdrar – Corynebacterium renale, Leptospira türleri İdrar – Corynebacterium renale, Leptospira türleri Genital akıntılar – Mycoplasma türleri, Haemophilus somnus, abort etkenleri Genital akıntılar – Mycoplasma türleri, Haemophilus somnus, abort etkenleri – Salgılar yoluyla Süt – mastitis etkenleri, B. abortus, B. melitensis, L. monocytogenes Süt – mastitis etkenleri, B. abortus, B. melitensis, L. monocytogenes Göz yaşı – M. bovis, M. conjunctivae, sığır vebası virusu Göz yaşı – M. bovis, M. conjunctivae, sığır vebası virusu

23 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri – Vertikal bulaşma (İntra-uterin bulaşma) Herediter bulaşma – Retroviruslar (RNA virusları) Herediter bulaşma – Retroviruslar (RNA virusları) – Kongenital bulaşma Germinal bulaşma (S. pullorum, S. gallinarum, M. galliseptium, Germinal bulaşma (S. pullorum, S. gallinarum, M. galliseptium, Newcastle hastalığı, Avian Encephalomyelitis, EDS’76 virusları, H. somnus) Newcastle hastalığı, Avian Encephalomyelitis, EDS’76 virusları, H. somnus) Plasental bulaşma (Mavi-dil hastalığı virusu, kedi panleukopeni virusu) Plasental bulaşma (Mavi-dil hastalığı virusu, kedi panleukopeni virusu) Doğum anında bulaşma (C. jejuni) Doğum anında bulaşma (C. jejuni) – Horizontal (Lateral) bulaşma (Ekstra- veya post-uterin bulaşma) Direkt ve indirekt bulaşma Direkt ve indirekt bulaşma

24 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri – Direkt bulaşma Direkt fiziksel temas (mantar infeksiyonları, anthrax, stafilokok, vs) Direkt fiziksel temas (mantar infeksiyonları, anthrax, stafilokok, vs) Venereal bulaşma (C. fetus subsp venerealis) Venereal bulaşma (C. fetus subsp venerealis) Fekal – oral bulaşma (Salmonellosis) Fekal – oral bulaşma (Salmonellosis) Damlacık infeksiyonu veya hava kökenli (air-borne) bulaşma Damlacık infeksiyonu veya hava kökenli (air-borne) bulaşma – İndirekt bulaşma İatrojenik bulaşma (Cerrahi müdahele, tedavi amaçlı aplikasyonlar) İatrojenik bulaşma (Cerrahi müdahele, tedavi amaçlı aplikasyonlar) Cansız aracılarla (fomit) bulaşma Cansız aracılarla (fomit) bulaşma Canlı aracılarla (rezervuar ve vektör) bulaşma Canlı aracılarla (rezervuar ve vektör) bulaşma

25 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri Mikroorganizmaların Bulaşma Şekilleri – Rezervuar Sığırlar, koyunlar için mavi-dil hastalığı virusunun rezervuarıdır Sığırlar, koyunlar için mavi-dil hastalığı virusunun rezervuarıdır Tavuklar, koyunlar için C. jejuni’nin rezervuarıdır Tavuklar, koyunlar için C. jejuni’nin rezervuarıdır B. anthracis sporlarını taşıyan toprak hayvanlar için anthraxın rezervuarıdır B. anthracis sporlarını taşıyan toprak hayvanlar için anthraxın rezervuarıdır – Vektör Mekanik vektör (M. bovis’in vektörü olan sinekler) Mekanik vektör (M. bovis’in vektörü olan sinekler) Biyolojik vektör Biyolojik vektör – Sivrisinek – Diroflaria immitis (yaşam siklusu) – Ixodes kenesi – Louping ill virusu (üreme) – Kene – Babesia türleri (yaşam siklusu + üreme) – Sterkoraryan bulaşma

26 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI Konakçı Tipleri Konakçı Tipleri – Son konakçı – kuduz hastalığı, köpek – Belirleyici (definitif) konakçı – Taenia pisiformis, köpek – Primer (doğal) konakçı – Distemper virusu, köpek; Şap virusu, sığır – Sekonder konakçı – C. jejuni, koyun primer, yabani kuşlar sekonder – Paratenik konakçı – Parazitolojide sekonder konakçı ile eşanlamlı – Ara konakçı – Aseksüel üreme geçiren parazit bulunduran konakçı – Güçlendirici konakçı – Popülasyonda duyarlı hayvan sayısını arttıran – Raslantısal konakçı – B. abortus, boğa – Bağlantı konakçısı – Diğer konakçı tipleri arasında bağlantı kuran – Gizleyen konakçı – Aeromonas türleri, yılan

27 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI İnfeksiyonların Uzaklara Taşınması İnfeksiyonların Uzaklara Taşınması – Hayvan hareketleri Legal hayvan hareketleri (karantina) Legal hayvan hareketleri (karantina) İllegal hayvan hareketleri – Türkiye’e sığır vebası salgınları İllegal hayvan hareketleri – Türkiye’e sığır vebası salgınları Doğal göçler Doğal göçler – Biyolojik ürün ve fomitler Aşı ve serum gibi biyolojik ürünler Aşı ve serum gibi biyolojik ürünler Hayvansal yem hammaddeleri (BSE) Hayvansal yem hammaddeleri (BSE) – Rüzgar ve akarsu Şap hastalığında damlacık çekirdeği oluşması ve siper dalgası etkisi Şap hastalığında damlacık çekirdeği oluşması ve siper dalgası etkisi Portekiz’de görülen mavi-dil salgını, Kuzey Afrika’dan rüzgarla taşınan vektör sivrisinekler aracılığı ile oluşturulmuştur Portekiz’de görülen mavi-dil salgını, Kuzey Afrika’dan rüzgarla taşınan vektör sivrisinekler aracılığı ile oluşturulmuştur

28 İNFEKSİYONLARIN BULAŞMASI ve YAYILMASI İnfeksiyonların Yayılmasıyla İlgili Faktörler İnfeksiyonların Yayılmasıyla İlgili Faktörler – Konakçı, etken, çevre belirleyicilerinin rolü – İnkübasyon periyodu Prepatent periyod Prepatent periyod İnkübasyon periyodu (kuluçka dönemi) İnkübasyon periyodu (kuluçka dönemi) İnkübasyon periyodu kısa olan infeksiyonların yayılabilmesi için yüksek bir konakçı yoğunluğuna gereksinim vardır – Distemper, köpek İnkübasyon periyodu kısa olan infeksiyonların yayılabilmesi için yüksek bir konakçı yoğunluğuna gereksinim vardır – Distemper, köpek İnkübasyon periyodu uzun olan infeksiyonlar konakçı yoğunluğu az olan popülasyonda bile kolayca yayılabilir – Leptospirosis, ay idrarla çıkış İnkübasyon periyodu uzun olan infeksiyonlar konakçı yoğunluğu az olan popülasyonda bile kolayca yayılabilir – Leptospirosis, ay idrarla çıkış – Etkili temas (infeksiyon oluşması muhtemel koşullar) Mevsimsel seyir gösteren veya vektör kökenli hastalıklarda etkili temas süresi kısadır Mevsimsel seyir gösteren veya vektör kökenli hastalıklarda etkili temas süresi kısadır Anthrax hastalığında ise sporların uzun süre toprakta canlı kalması sonucu etkili temas süresi uzundur Anthrax hastalığında ise sporların uzun süre toprakta canlı kalması sonucu etkili temas süresi uzundur

29 İNFEKSİYON TİPLERİ Vücuttaki Konumlarına Göre Vücuttaki Konumlarına Göre – Genel (sistemik) infeksiyon – at vebası, sığır vebası – Lokal infeksiyon – deride stafilokok ve streptokok infeksiyonları, IBK B. abortus – dişi genital kanal B. abortus – dişi genital kanal C. renale - böbrekler C. fetus – plasenta – Fokal infeksiyon – streptokok, korinebakteri – Latent infeksiyon – buzağılarda parainfluenza virus infeksiyonları, CEM – Fırsatçı (opurtinistik) infeksiyon – Candida infeksiyonları – Gizli infeksiyon – martılarda C. jejuni infeksiyonu – Ortak (ko) infeksiyon – koyun pnömonisinde P. multocida, mikoplazma ve parainfluenza-3 virusu; piyetende F. necrophorum ve B. nodosus – Sekonder infeksiyon – koyunlarda çiçek lezyonlarına stafilokokların girmesi AIDS hastalığında sekonder infeksiyonlar

30 İNFEKSİYON TİPLERİ İnfeksiyon Seyrine Göre İnfeksiyon Seyrine Göre – Perakut infeksiyon – Newcastle hastalığı, neonatal septisemiler – Akut infeksiyon – tavuk tifosu, anthrax – Subakut infeksiyon – Kronik infeksiyon – paratüberküloz, tüberküloz, lökoz, brucellosis, campylobacteriosis

31 POPÜLASYONDA HASTALIK Popülasyon boyutları Popülasyon boyutları – Bir akvaryumdaki 10 balık – Bir kümesteki 50 tavuk – Bir ahırdaki 200 sığır – Bir köydeki tüm koyunlar – Bir şehirdeki tüm köpekler – Bir coğrafi bölgedeki tüm tektırnaklılar – Bir ülkedeki tüm inekler – Bir kümesteki 50 tavuktan yumurtlayan 40 tanesi – Bir ahırdaki 200 sığırın içinde yeni doğan 20 buzağı – Bir köydeki koyunların içinde gebe olanları – Bir şehirdeki tüm köpeklerin içinden sokak köpekleri – Bir coğrafi bölgedeki tektırnaklılar içindeki tüm atlar – Bir ülkedeki tüm inekler içindeki tüm yerli sığır ırkları

32 POPÜLASYONDA HASTALIK Hayvan popülasyonlarının yapısı Hayvan popülasyonlarının yapısı (Spasyal popülasyon yapısı) (Spasyal popülasyon yapısı) – Rasgele (düzensiz) dağılım Belirli noktalardaki hayvan sayısı, yoğunluğu ve konumları düzensiz Belirli noktalardaki hayvan sayısı, yoğunluğu ve konumları düzensiz – Kümesel (kontagiyöz) dağılım Hayvanlar belirli alanlarda yoğunlaşmıştır, kümeler arası mesafeler yakın veya uzak olabilir Hayvanlar belirli alanlarda yoğunlaşmıştır, kümeler arası mesafeler yakın veya uzak olabilir – Düzenli (üniform) dağılım Alandaki hayvan yoğunluğu sabit ve birbirleriyle mesafeleri eşittir Alandaki hayvan yoğunluğu sabit ve birbirleriyle mesafeleri eşittir

33 POPÜLASYONDA HASTALIK Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir – Kontagiyöz popülasyonlar Kedi ve köpek popülasyonları, Kedi ve köpek popülasyonları, Ekstansif hayvancılıkta, bir bölgedeki koyunların aynı otlakta bulunmaları Ekstansif hayvancılıkta, bir bölgedeki koyunların aynı otlakta bulunmaları Göç eden yabani hayvanlar Göç eden yabani hayvanlar İnsan tarafından nakledilen yerleşik popülasyonlar İnsan tarafından nakledilen yerleşik popülasyonlar Kontagiyöz popülasyonların hacmini belirlemek zordur Kontagiyöz popülasyonların hacmini belirlemek zordur İnfeksiyöz hastalıklar kontagiyöz popülasyonlarda daha kolay yayılır, yerleşir ve daha uzun süre devam eder İnfeksiyöz hastalıklar kontagiyöz popülasyonlarda daha kolay yayılır, yerleşir ve daha uzun süre devam eder

34 POPÜLASYONDA HASTALIK Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir – Separe popülasyonlar İntensif hayvancılıkta; İntensif hayvancılıkta; Hayvancılık işletmelerindeki, Hayvancılık işletmelerindeki,Çiftliklerdeki, Kümeslerdeki sürüler Bir adadaki veya coğrafik engellerle kuşatılmış bir bölgedeki hayvanlar Göç etmeyen yabani hayvanlar Separe popülasyonların hacmini belirlemek mümkündür Separe popülasyonların hacmini belirlemek mümkündür İnfeksiyöz hastalıkların separe popülasyonlarda yayılması ve yerleşmesi daha güçtür İnfeksiyöz hastalıkların separe popülasyonlarda yayılması ve yerleşmesi daha güçtür

35 POPÜLASYONDA HASTALIK Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir Hayvan popülasyonlarının yapısı, belirli bir alandaki yerleşim özellikleri (kontagiyöz ve separe) ve popülasyondaki hareketler yönünden (açık ve kapalı) incelenir – Açık popülasyonlar Zaman zaman giriş ve çıkış olan separe popülasyonlardır Zaman zaman giriş ve çıkış olan separe popülasyonlardır Bir işletmedeki sığır popülasyonuna dışarıdan boğa katılması Bir işletmedeki sığır popülasyonuna dışarıdan boğa katılması Etçi bir sığır sürüsünün yaylaya besiye çıkarılması Etçi bir sığır sürüsünün yaylaya besiye çıkarılması Dışarıda hazırlanan yemlerin popülasyona sokulması Dışarıda hazırlanan yemlerin popülasyona sokulması – Kapalı popülasyonlar Hareketleri tamamen kısıtlanmış ve dışarıyla hiç ilişkisi olmayan popülasyonlardır Hareketleri tamamen kısıtlanmış ve dışarıyla hiç ilişkisi olmayan popülasyonlardır SPF ve Gnotobiotik laboratuvar hayvanı popülasyonları SPF ve Gnotobiotik laboratuvar hayvanı popülasyonları

36 POPÜLASYONDA HASTALIK Popülasyon hacmi ve yoğunluğu Popülasyon hacmi ve yoğunluğu – Popülasyon hacmi: bir popülasyondaki hayvan sayısı – Popülasyon yoğunluğu: bir popülasyonda birim alana düşen hayvan sayısı Riskteki popülasyon Riskteki popülasyon Bir hastalık veya olaya konu olan popülasyondur Bir hastalık veya olaya konu olan popülasyondur Abortus probleminde dişi, hatta gebe hayvanlar Tüberküloz probleminde yaşlı hayvanlar Pullorum hastalığında civcivler

37 POPÜLASYONDA HASTALIK Popülasyondaki hastalık seyri Popülasyondaki hastalık seyri – Epidemik eğri Etkenin infektivitesi Etkenin infektivitesi Hastalığın inkübasyon periyodu Hastalığın inkübasyon periyodu Popülasyondaki duyarlı hayvanların oranı Popülasyondaki duyarlı hayvanların oranı Hayvanlar arasındaki mesafe Hayvanlar arasındaki mesafe (hayvan yoğunluğu, popülasyon yapısı) (hayvan yoğunluğu, popülasyon yapısı) – Sporadik seyir – Endemik seyir – Epidemik seyir – Pandemik seyir

38 POPÜLASYONDA HASTALIK Hastalık ölçüleri Hastalık ölçüleri – Ratio: Bir kantitatif ölçüyü diğerine bölerek elde edilen değer Bir köpek popülasyonunda dişilerin erkeklere oranı = 3:2 Bir köpek popülasyonunda dişilerin erkeklere oranı = 3:2 Bir popülasyonda yeni doğanların erişkinlere oranı = 1:10 Bir popülasyonda yeni doğanların erişkinlere oranı = 1:10 Bir popülasyonda hasta hayvanların sağlamlara oranı = 1:5 Bir popülasyonda hasta hayvanların sağlamlara oranı = 1:5 – Proportion: Bir kantitatif değerin içinde yer aldığı topluluk değerine oranı Abort yapan koyunların tüm koyunlara oranı = 12:60 Abort yapan koyunların tüm koyunlara oranı = 12:60 Ölen hayvanların popülasyondaki tüm hayvanlara oranı = 5:200 Ölen hayvanların popülasyondaki tüm hayvanlara oranı = 5:200 Gebe hayvanların tüm dişilere oranı = 28:45 Gebe hayvanların tüm dişilere oranı = 28:45 – Rate: Bir değerde belirli bir zaman aralığında oluşan değişiklik Dakikada 60 kalp atımı Dakikada 60 kalp atımı Bir gündeki ölüm oranı Bir gündeki ölüm oranı

39 POPÜLASYONDA HASTALIK Prevalens (P) Prevalens (P) – Bir popülasyonda, belli bir zaman kesitinde, hastalık miktarı – Eski ve yeni olaylar ayırt edilmez – Günlük, haftalık, aylık, yıllık ve yaşam boyu ölçülebilir Belirli bir günde yapılan araştırmada, 300 sığırlık bir popülasyonun 30’unda tüberküloz saptanırsa; P = 30:300 = 0,1 olur Belirli bir günde yapılan araştırmada, 300 sığırlık bir popülasyonun 30’unda tüberküloz saptanırsa; P = 30:300 = 0,1 olur Belirli bir anda 100 ineklik bir popülasyonda 40 inekte mastitis saptanırsa; P = 40:100 = 0,4 olur Belirli bir anda 100 ineklik bir popülasyonda 40 inekte mastitis saptanırsa; P = 40:100 = 0,4 olur – Prevalens rate: Prevalensin yüzde olarak ifadesi Tüberküloz örneğinde prevalens rate = 30:300x100 = % 30 Tüberküloz örneğinde prevalens rate = 30:300x100 = % 30 Mastitis örneğinde prevalens rate = 40:100x100 = % 40 Mastitis örneğinde prevalens rate = 40:100x100 = % 40

40 POPÜLASYONDA HASTALIK İnsidens (I) İnsidens (I) – Bir popülasyonda, belli bir zaman periyodu içinde ortaya çıkan yeni hastalık olgularının miktarı – Hayvanların sağlıklı konumdan hastalıklı konuma geçişi – Yeni olguların sayısı – Yeni olguların oluştuğu zaman aralığı – İnsidens hesaplaması için belirli aralıklarla araştırma yapılması gerekir İlk araştırmada 30 tüberküloz olgusu saptanan bir popülasyonda, 1 yıl sonra yapılan araştırmada 15 yeni hayvanda tüberküloz saptanırsa, bu sürüdeki tüberküloz insidensi 15 olur İlk araştırmada 30 tüberküloz olgusu saptanan bir popülasyonda, 1 yıl sonra yapılan araştırmada 15 yeni hayvanda tüberküloz saptanırsa, bu sürüdeki tüberküloz insidensi 15 olur

41 POPÜLASYONDA HASTALIK İnsidens rate İnsidens rate – Numeratör, belli bir zaman aralığında hastalanan hayvan sayısını, – Denominatör, herbir hayvanın riskte olduğu zaman periyodunu kapsar – Denominatörde, popülasyondaki herbir hayvanın riskte olduğu zaman aralığının toplamı yer alır Bir çiftlikte 7 sığır bir yıl boyunca gözlenmişse, denominatör şu şekilde hesaplanır: 7 x 1 yıl = 7 (7 hayvan risk yılı) Bir çiftlikte 7 sığır bir yıl boyunca gözlenmişse, denominatör şu şekilde hesaplanır: 7 x 1 yıl = 7 (7 hayvan risk yılı) Bir kümesteki 50 tavuk 3 hafta boyunca gözlenmişse, denominatör, 50 x 3 hafta = 150 (150 hayvan risk haftası) Bir kümesteki 50 tavuk 3 hafta boyunca gözlenmişse, denominatör, 50 x 3 hafta = 150 (150 hayvan risk haftası)

42 POPÜLASYONDA HASTALIK Kümülatif insidens (Kİ) Kümülatif insidens (Kİ) – Bir popülasyonda, belli bir periyodun başlangıcında sağlıklı olup, periyodun sonunda hasta olan hayvanların, periyod başlangıcındaki sağlıklı hayvanlara oranı – Kİ zaman boyutuna bağlı değildir ve 0 ile 1 arasında bir değer alır Bir köpek çiftliğindeki 10 köpekte bir hafta içinde pnömoni gelişirse ve bu çiftlikte hafta başında 50 köpek varsa, o hafta için Kİ: 10:50 = 0,2 olur Bir köpek çiftliğindeki 10 köpekte bir hafta içinde pnömoni gelişirse ve bu çiftlikte hafta başında 50 köpek varsa, o hafta için Kİ: 10:50 = 0,2 olur Aynı çiftlikte ikinci haftada 10 köpekte daha pnömoni gelişirse, iki hafta için Kİ: 20:50 = 0,4 olur Aynı çiftlikte ikinci haftada 10 köpekte daha pnömoni gelişirse, iki hafta için Kİ: 20:50 = 0,4 olur

43 POPÜLASYONDA HASTALIK Prevalens ile insidens arasındaki ilişki Prevalens ile insidens arasındaki ilişki – Prevalans hastalığın süresine ve insidensine bağlıdır – Hastalığın insidensinin düşmesi, prevalansı da azaltır – P = İ x S

44 POPÜLASYONDA HASTALIK Epidemiyolojik oranlar Epidemiyolojik oranlar – Morbidite = Hasta hayvanların toplam popülasyona oranı – Mortalite = Ölen hayvanların toplam popülasyona oranı – Letalite = Ölen hayvanların hasta hayvanlara oranı – Ham ölüm oranı – Yaş spesifik ölüm oranı – Yavru ölüm oranı – Fötal ölüm oranı, vb

45 HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL DAĞILIMI Spasyal dağılım: Hastalıkların popülasyon bazındaki dağılımı Spasyal dağılım: Hastalıkların popülasyon bazındaki dağılımı Temporal dağılım: Hastalıkların zaman bazındaki dağılımı Temporal dağılım: Hastalıkların zaman bazındaki dağılımı Hastalıkların Temporal Dağılımı Hastalıkların temporal dağılımı takvim zamanı üzerinden veya absolüt zamanda gösterilebilir. Hastalık sıklığının zaman içindeki dağılımı, dikkate alınan zaman boyutuna göre 3 başlık altında incelenir: 1- Kısa süreli 2- Periyodik 3- Uzun süreli

46 HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL DAĞILIMI Kısa süreli dağılım: Aniden ortaya çıkan hastalıklar zaman boyutunda kısa bir zaman dilimine kümelenirler. Epidemiler, kısa süreli temporal dağılım gösterirler Kısa süreli dağılım: Aniden ortaya çıkan hastalıklar zaman boyutunda kısa bir zaman dilimine kümelenirler. Epidemiler, kısa süreli temporal dağılım gösterirler Periyodik (siklik) dağılım: Bazı hastalıkların sıklığı belirli zaman periyotlarında düzenli olarak artar ve azalır, yani zaman içinde dalgalanma gösterir. Bu dalgalanmaların görüldüğü sikluslar hastalığa göre mevsimlik ve yıllık olabilir Periyodik (siklik) dağılım: Bazı hastalıkların sıklığı belirli zaman periyotlarında düzenli olarak artar ve azalır, yani zaman içinde dalgalanma gösterir. Bu dalgalanmaların görüldüğü sikluslar hastalığa göre mevsimlik ve yıllık olabilir – Mevsimsel dağılım Vektörle bulaşan hastalıkların yaz aylarında daha fazla görülmesi Sığırlarda IBK hastalığının yaz aylarında daha sık görülmesi Afrika’da sığır vebasının kuru mevsimlerde daha sık görülmesi Mantar infeksiyonlarının kışın daha yüksek oranda görülmesi Abortif infeksiyonlar ve neonatal septisemiler Sığırlarda hipomagnezeminin bahar aylarında daha sık oluşması

47 HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL DAĞILIMI – Yıllık dağılım Şehirlerde köpeklerin Distemper hastalığı ve koyunların campylobacter infeksiyonları, 2-3 yıllık periyodlarda artış gösterir Uzun süreli (seküler) dağılım: Uzun süreler boyunca hastalık sıklığında meydana gelen değişikliklerdir. Hastalıkların seküler dağılımları, geçmişte tutulan kayıtlardan elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi (retrospektif araştırma) ile hesaplanır Uzun süreli (seküler) dağılım: Uzun süreler boyunca hastalık sıklığında meydana gelen değişikliklerdir. Hastalıkların seküler dağılımları, geçmişte tutulan kayıtlardan elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi (retrospektif araştırma) ile hesaplanır – Türkiye’de son 50 yıl içinde tüberküloz, kuduz ve ruam gibi hastalıkların sıklığında azalma meydana gelmiştir – ABD’de yılları arasında köpeklerdeki kuduz vakaları azalırken, yabani hayvanlarda artmıştır – Son yıllarda kanser ve solunum sistemi infeksiyonlarında kademeli bir artış meydana gelmiştir

48 HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL DAĞILIMI Hastalıkların seküler dağılımındaki değişikliklerin nedenleri mantıklı varsayımlarla açıklanabilir Hastalıkların seküler dağılımındaki değişikliklerin nedenleri mantıklı varsayımlarla açıklanabilir – Kanser ve solunum sistemi infeksiyonlarındaki artış, çevre kirlenmesine bağlanabilir – Bazı infeksiyöz hastalıkların sıklığında görülen azalma, aşılamalar ve hastalık eradikasyon programları ile ilişkili görünmektedir – İnfeksiyöz etkenlerin virülenslerindeki değişiklikler, uzun vadede hastalıkların seküler dağılımlarına etki eder – Teşhis yöntemlerinde son yıllarda meydana gelen gelişmeler, daha önce teşhis edilemeyen veya yanlış tanımlanan birçok hastalığın ortaya çıkarılmasına neden olmuştur (enterik campylobacter infeksiyonları, Lyme hastalığı) Absolüt zamanda hastalık dağılımı

49 HASTALIKLARIN SPASYAL ve TEMPORAL DAĞILIMI Hastalıkların Spasyal Dağılımı Hastalıkların Spasyal Dağılımı - Hastalıkların spasyal dağılımını etkileyen faktörler arasında popülasyon yapısı, bulaşma yolları ve ekolojik faktörler yer alır - Bir hastalığın bir bölgede görülebilmesi için, orada duyarlı hayvan popülasyonunun, hastalık vektörlerle taşınıyorsa vektörün bulunması gerekir - Temasla geçen bir epideminin oluşabilmesi için duyarlı hayvan sayısının belirli bir yoğunlukta olması gerekir - Epideminin oluşabilmesi için gerekli olan minimum hayvan yoğunluğuna eşik düzeyi denir ve bu yoğunluk Kendal eşik teoremi ile belirlenir - Köpeklerde parvovirus epidemisinin oluşabilmesi için km 2 en az 12 hayvanın bulunması gerekir

50 EKOLOJİK YAKLAŞIM Hayvanların ve bitkilerin yaşadıkları çevre ile ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir Hayvanların ve bitkilerin yaşadıkları çevre ile ilişkilerini inceleyen bilim dalına ekoloji denir Popülasyonlarda hastalıklar üzerinde çalışırken konakçı ve etkenin çevre ile ilişkisinin bilinmesi gerekir Popülasyonlarda hastalıklar üzerinde çalışırken konakçı ve etkenin çevre ile ilişkisinin bilinmesi gerekir Bu ilişkiler hastalıkların görülme zamanlarını ve görüldüğü yerleri belirler Bu ilişkiler hastalıkların görülme zamanlarını ve görüldüğü yerleri belirler – Bir bölgenin iklimi, o bölgede yaşayan hayvanların ve hastalık etkenlerinin yaşamını veya bitkilerin yaşamını dolayısıyla bitki ile beslenen vektörlerin yaşamını etkiler – Hayvanların mineral ve iz elementleri gıdalardan elde edebilmesi, o bölgede bulunan bitki örtüsü ve toprak yapısına bağlıdır

51 EKOLOJİK YAKLAŞIM Ekosistem: Kendine has özellikleri olan belirli bir biyolojik alanda yaşayan canlılar toplamını ve bunlar arasındaki ilişkiyi ifade eder - (göl, tarım alanı, çöl veya yağmur ormanındaki yaşam) Ekosistem: Kendine has özellikleri olan belirli bir biyolojik alanda yaşayan canlılar toplamını ve bunlar arasındaki ilişkiyi ifade eder - (göl, tarım alanı, çöl veya yağmur ormanındaki yaşam) – Otokton ekosistem – çöllerdeki ve yağmur ormanlarındaki ekosistem – Antropurjik ekosistem – tarım alanları ve şehirlerdeki yaşam – Sinantropik ekosistem - çöplük Biotop: Yaşam için bir örnek koşullar sağlayan en küçük coğrafik alan – açık bir mera veya iki merayı ayıran çalılık Biotop: Yaşam için bir örnek koşullar sağlayan en küçük coğrafik alan – açık bir mera veya iki merayı ayıran çalılık Biotik komün: Belirli bir biotopta yaşayan hayvan, bitki ve mikroorganizmaların tümü – sığır, koyun, tavşan, köstebek, yılan, böcekler, solucan, parazit yumurtaları, bitki, mantar, bakteri, virus = mera Biotik komün: Belirli bir biotopta yaşayan hayvan, bitki ve mikroorganizmaların tümü – sığır, koyun, tavşan, köstebek, yılan, böcekler, solucan, parazit yumurtaları, bitki, mantar, bakteri, virus = mera Biomes: Kendine has bitki ve hayvan yapısı olan ve iklim koşulları tarafından belirlenen büyük alanlar – çöller, tundralar, savanlar, yağmur ormanları Biomes: Kendine has bitki ve hayvan yapısı olan ve iklim koşulları tarafından belirlenen büyük alanlar – çöller, tundralar, savanlar, yağmur ormanları

52 EKOLOJİK YAKLAŞIM Ekolojik klimaks: Bir coğrafik alandaki değişik hayvan, bitki ve mikroorganizma türlerinin birbirleriyle ve çevre ile olan ilişkilerinin dengeli bir siklus içinde olması ve bu dengenin en üst düzeye ulaşması Ekolojik klimaks: Bir coğrafik alandaki değişik hayvan, bitki ve mikroorganizma türlerinin birbirleriyle ve çevre ile olan ilişkilerinin dengeli bir siklus içinde olması ve bu dengenin en üst düzeye ulaşması Ekolojik niche: Bir canlının bir toplulukta işgal ettiği yer veya fonksiyonel pozisyondur Ekolojik niche: Bir canlının bir toplulukta işgal ettiği yer veya fonksiyonel pozisyondur Ekolojik interface: İki ekosistemi birbirinden ayıran alan veya iki ekosistem arasında bağlantı kuran faktör Ekolojik interface: İki ekosistemi birbirinden ayıran alan veya iki ekosistem arasında bağlantı kuran faktör Ekolojik mozaik: Ekolojik denge içindeki bir ekosistemin veya biomesin yapısının, özellikle, bitki örtüsünün insanlar tarafından değiştirilmesi ile ortaya çıkan tablo Ekolojik mozaik: Ekolojik denge içindeki bir ekosistemin veya biomesin yapısının, özellikle, bitki örtüsünün insanlar tarafından değiştirilmesi ile ortaya çıkan tablo

53 EKOLOJİK YAKLAŞIM Popülasyonların Ekolojik Düzeni Vejetasyonal zonlar: Dünyanın belirli alanları, iklim ve özellikle sıcaklık tarafından belirlenen, kendilerine has bitki örtüsüne sahiptir Vejetasyonal zonlar: Dünyanın belirli alanları, iklim ve özellikle sıcaklık tarafından belirlenen, kendilerine has bitki örtüsüne sahiptir Doğanın dengesi: Çevresel direnç ve Yarış Doğanın dengesi: Çevresel direnç ve Yarış Yarış: Toplulukta belli bir niche’ye sahip olmak için yarışan iki türden biri mutlaka yenilir. Buna kompetatif eksklüzyon (yarışla dışlama) denir Yarış: Toplulukta belli bir niche’ye sahip olmak için yarışan iki türden biri mutlaka yenilir. Buna kompetatif eksklüzyon (yarışla dışlama) denir Popülasyon dağılımı: Bazı türlerin, çevre ve iklim koşullarının olumsuz etkilerinin soylarını yok etmemesi için değişik ekosistemlerde yaşam alanları bulmaları Popülasyon dağılımı: Bazı türlerin, çevre ve iklim koşullarının olumsuz etkilerinin soylarını yok etmemesi için değişik ekosistemlerde yaşam alanları bulmaları

54 EKOLOJİK YAKLAŞIM Predasyon: Hayvanların daha alt sınıftaki hayvanları avlaması Predasyon: Hayvanların daha alt sınıftaki hayvanları avlaması Yuva alanı: Bazı hayvanların yaşamlarını sınırlandırdıkları ve dışına çıkmadıkları alanlar Yuva alanı: Bazı hayvanların yaşamlarını sınırlandırdıkları ve dışına çıkmadıkları alanlar Egemenlik alanı: Bir hayvanın, diğer işgalci hayvanlardan korumak için savaştığı yuva alanı Egemenlik alanı: Bir hayvanın, diğer işgalci hayvanlardan korumak için savaştığı yuva alanı Sosyal baskınlık: Özellikle kuşlarda ve kemiricilerde popülasyon hacmi büyüdüğü zaman sosyal yönden zayıf hayvanların popülasyon dışına atılması Sosyal baskınlık: Özellikle kuşlarda ve kemiricilerde popülasyon hacmi büyüdüğü zaman sosyal yönden zayıf hayvanların popülasyon dışına atılması Epidemiyolojik interferens: Bir canlı tarafından işgal edilen bir ekolojik niche’ye başka canlıların yerleşememesi Epidemiyolojik interferens: Bir canlı tarafından işgal edilen bir ekolojik niche’ye başka canlıların yerleşememesi Ekolojik düzenin hastalık oluşumuna etkileri Ekolojik düzenin hastalık oluşumuna etkileri

55 EKOLOJİK YAKLAŞIM Türler arasında beslenmeye dayalı ilişkiler Türler arasında beslenmeye dayalı ilişkiler Besin zincirleri: Bir ekosistemdeki canlılar bir zincirin halkalarındaki gibi birbirleriyle beslenme ilişkisi içindedirler Besin zincirleri: Bir ekosistemdeki canlılar bir zincirin halkalarındaki gibi birbirleriyle beslenme ilişkisi içindedirler Her hayvan beslenme zincirinin belirli bir düzeyinde beslenir. Beslenme zincirindeki bu basamaklara trofik düzey denir Her hayvan beslenme zincirinin belirli bir düzeyinde beslenir. Beslenme zincirindeki bu basamaklara trofik düzey denir Elton sayı piramidi Elton sayı piramidi Besin ağlarının infeksiyon bulaşmasındaki rolleri Besin ağlarının infeksiyon bulaşmasındaki rolleri Predasyon analizi Predasyon analizi

56 EKOLOJİK YAKLAŞIM Medikal ekoloji Medikal ekoloji Nidalite Nidalite Nidus Nidus Nozojenik kompleks Nozojenik kompleks Nosoarea Nosoarea Nidal hastalık Nidal hastalık Hastalık indikatörü Hastalık indikatörü

57 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA I. Kalitatif inceleme II. Kantitatif araştırma A. Analitik deneysel araştırma B. Analitik gözlemsel araştırma 1. Kesit (kros-seksiyonal) çalışma 2. Longitudinal çalışma a. Vaka kontrol çalışması b. Kohort çalışma C. Model çalışması D. Sürekli gözlem

58 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Kalitatif inceleme Kalitatif inceleme – Hastalık ve olası nedenleri üzerindeki subjektif gözlemler – Hastalığın doğal koşullardaki dağılımı, yayılması, konakçıları, ekolojisi ve infeksiyöz hastalıkların bulaşması ile ilgili gözlemler – Ölçüm ve sayım yapılmaz – Tanımlayıcı epidemiyolojinin çalışma yöntemi – Sebep hipotezi kurulması Kantitatif araştırma Kantitatif araştırma – Hastalık olayları ve bununla ilgili faktörler hakkında sayısal verilerin elde edilmesi ve bunların numerik analizinin yapılması – Esas olan, sayım ve ölçüm yapılması ve bunların analitik yöntemler kullanılarak yorumlanması – Analitik epidemiyolojinin çalışma yöntemi

59 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Analitik deneysel araştırma Analitik deneysel araştırma – Kontrollü koşullarda ve özel seçilmiş hayvanlarda deneysel yolla oluşturulan hastalıklar üzerinde yapılan çalışmalar – Az sayıda araştırıcıya gerek duyulur – Kontrollü koşullarda gerçekleştirilir – Birçok faktör aynı anda değerlendirilebilir – Hastalık nedenleri direkt olarak saptanabilir – Maliyeti yüksektir – Sınırlı sayıda hayvan kullanılabilir – Hastalığın doğal koşullardaki davranışı ile özdeşleştirilemeyebilir

60 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Analitik gözlemsel araştırma Analitik gözlemsel araştırma – Doğal koşullarda oluşan hastalıkların, oluştukları ortamda izlenmesi ve analiz edilmesi (obzervasyonel araştırma) – Hastalıklar çok sayıda hayvan üzerinde ve doğal ortamında izlenebilir – Elde edilen bulgular hastalığın doğal koşullardaki davranışı hakkında fikir verir – Çok sayıda araştırıcıya gerek vardır – Sınırlı sayıda parametre değerlendirilebilir – Direkt sebep-sonuç ilişkisi kurulamayabilir

61 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Kesit (kros-seksiyonal) çalışma Kesit (kros-seksiyonal) çalışma – Belli bir zaman kesitinde hastalıkların veya infeksiyonun saptanması – Hastalık prevalensi ve determinantların hastalık üzerindeki etkileri incelenir – Hasta X Sağlıklı Etkene maruz kalma durumu – Çeşitli faktörlerin hastalık prevalensi üzerindeki etkisi belirlenir – Bir sığır popülasyonunda hayvanlar kısırlık yönünden klinik olarak ve üreaplasmalar yönünden de bakteriyolojik olarak bir kez taranırlarsa; – Popülasyonda infertilite ve üreaplasma prevalensi saptanır, ve – Ureaplasma ile infertilite arasında ilişki olup olmaığı belirlenir

62 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Kesit çalışma = survey Kesit çalışma = survey – Etkene karşı oluşan humoral ve hücresel yanıtın incelenmesi, ve – Mezbahada kesilen hayvanlarda görülen lezyonların kaydedilmesi de survey kapsamına girer – Bu işleme screening adı verilir – Kullanılan testlere screening test denir – Yapılan araştırma tipi de surveydir – Antikor tesbitine yönelik olan surveylere serosurvey denir ve bu çalışma sonunda bulunan prevalense seroprevalens adı verilir – Kensus = Surveyde popülasyondaki hayvanların tümünün çalışma kapsamına alınması – Örnekleme survey = Popülasyondan seçilen örnekler üzerinde araştırma yapılması

63 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Longitudinal çalışma Longitudinal çalışma – Belli bir zaman periyodunda devam eden ve popülasyonda periyodik gözlemlere dayanan araştırma şeklidir – İnsidens saptanır – Retrospektif çalışma = Geçmişteki bir zaman aralığında yapılmış sürekli gözlemlere veya kayıtlara dayanan araştırma – Prospektif çalışma = Gelecekteki bir zaman periyodunda yapılmak için planlanan veya mevcut bir problemin sürekli gözlenmesine dayanan araştırma – Vaka-kontrol çalışması – Kohort çalışma

64 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Vaka-kontrol çalışması Vaka-kontrol çalışması – Hasta ve hasta olmayan hayvanlar şeklinde bölünen çalışma gruplarında belirli bir determinantın varlığı veya sıklığı araştırılır – Mastitisli ineklerSağlıklı inekler Süt verimi Sağım yöntemi Irk – Vaka kontrol çalışmaları daha çok retrospektif özelliktedir – Neonatal buzağılarda ölüm olayları üzerine doğum ağırlığının etkisi – Kolay ve ucuz çalışmalardır, düşük insidensli hastalıklar için uygundur – Orijinal bilgilerin nasıl toplandığının bilinmemesi – Sağlıklı hayvanlara ait yeterli bilgiye ulaşılamaması

65 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Kohort çalışma Kohort çalışma – Belli bir etkene maruz kalan ve kalmayan gruplarda hastalık oluşum sıklığının incelenmesi – Kohort çalışmalar genelde prospektif özelliktedir – Silajın sığır listeriosis’indeki rolü incelenecekse; – Silaj tüketen ve tüketmeyen hayvanlar seçilir – Her iki grupta listeriosis olguları araştırılır – Doğal koşullarda az sayıda değişken içeren bireylerden oluşan grupların oluşturulamaması – Düşük insidensli hastalıklarda çalışma grubu çok büyük hacimli olma zorunluluğu – Gözlem süresinin uzun olması popülasyon özelliklerinde değişikliklere neden olabilir

66 EPİDEMİYOLOJİK ARAŞTIRMA Model çalışması Model çalışması – Hastalıkların oluşum mekanizmalarını ve patogenezislerini açıklamak için deney hayvanlarının kullanılmasına biyolojik modellendirme denir Sürekli gözlem Sürekli gözlem – Sürekli kayıt (monitoring): Sınırlı hayvan popülasyonlarında bir olay veya hastalık hakkında sürekli kayıt tutulması – Bir işletmede süt verimleri, doğum ve ölüm olayları, düzenli brucellosis ve tuberculosis kontrolünün yapılması veya bir mezbahada kesilen hayvanlarda görülen lezyonların kaydedilmesi – Yoğun gözlem (surveillance): Büyük hayvan popülasyonlarında sağlık veya spesifik bir hastalıkla ilgili bilgilerin sürekli toplanması ve hastalığın sürekli izlenmesi – Brucellosis kontrol programı uygulamak için ülke düzeyinde hastalıkla ilgili sürekli bilgi toplanması

67 AMAÇ ve VERİ TOPLAMA Problemin ortaya konulması ve amacın belirlenmesi Problemin ortaya konulması ve amacın belirlenmesi Amaca yönelik veri toplanması Amaca yönelik veri toplanması Bir araştırma yapılmadan önce araştırma önceliklerinin bilinmesi gerekir Bir araştırma yapılmadan önce araştırma önceliklerinin bilinmesi gerekir Popülasyonda problem yaratan hastalıklar Popülasyonda problem yaratan hastalıklar Bu hastalıkların nedenleri, diğer faktörlerle ilişkileri, yayılmaları veya bulaşmalarına yönelik araştırmalar Bu hastalıkların nedenleri, diğer faktörlerle ilişkileri, yayılmaları veya bulaşmalarına yönelik araştırmalar Araştırma alanını belirlemek için literatür taraması yapılır Araştırma alanını belirlemek için literatür taraması yapılır Araştırmanın amacı ve bu amaca ulaşmak için gerekli olan bilgiler belirlenir Araştırmanın amacı ve bu amaca ulaşmak için gerekli olan bilgiler belirlenir

68 AMAÇ ve VERİ TOPLAMA Problem araştırmaya değer mi? Problem araştırmaya değer mi? Problemi açıklayabilecek veriler mevcut mu? (literatür ve kayıt) Problemi açıklayabilecek veriler mevcut mu? (literatür ve kayıt) Bu çalışmayı yapmak için yeterli bilgi kaynağı var mı? Bu çalışmayı yapmak için yeterli bilgi kaynağı var mı? Amacın kesin sınırları bir hipotez ile belirlenir Amacın kesin sınırları bir hipotez ile belirlenir Epidemiyolojik bir hipotezde şu unsurlar bulunmalıdır Epidemiyolojik bir hipotezde şu unsurlar bulunmalıdır – Çalışılacak popülasyon – Dikkate alınacak determinantlar – Dikkate alınacak hastalık veya hastalıklar – Determinantın hastalık sıklığı üzerindeki etkisi – Biyolojik mantık

69 VERİNİN NİTELİĞİ Hastalık ismi ve sınıflandırması Hastalık ismi ve sınıflandırması Spesifik nedene göre Spesifik nedene göre – Parvovirus infeksiyonu – Brucella infeksiyonu Lezyon veya bozulan fonksiyona göre Lezyon veya bozulan fonksiyona göre – Hepatitis – Enteritis Ortaya çıkan klinik belirtiye göre Ortaya çıkan klinik belirtiye göre – Ataksi – Tortikollis Eponim isimlendirme Eponim isimlendirme – Marek hastalığı – Newcastle hastalığı

70 VERİNİN NİTELİĞİ Doğruluk – verinin gerçeği ne derecede yansıttığının ölçütü Doğruluk – verinin gerçeği ne derecede yansıttığının ölçütü – Hayvanın vücut ağırlığı 50 kg Ayrıntı – verinin ayrıntı düzeyini veya detayını belirten ölçüt Ayrıntı – verinin ayrıntı düzeyini veya detayını belirten ölçüt – Hayvanın vücut ağırlığı 50,450 kg – Enteritis – Bakteriyel enteritis – Salmonella enteritisi – S. typhimurium enteritisi Kesinlik – ayrıntı ile eş anlamlı veya bir dizi ölçümdeki tutarlılık Kesinlik – ayrıntı ile eş anlamlı veya bir dizi ölçümdeki tutarlılık Güvenilirlik – diagnostik testin tekrarlandığında aynı sonucu vermesi Güvenilirlik – diagnostik testin tekrarlandığında aynı sonucu vermesi Geçerlilik – diagnostik testin hastalığı teşhis etmek için yeterliliği Geçerlilik – diagnostik testin hastalığı teşhis etmek için yeterliliği

71 VERİNİN NİTELİĞİ Özgüllük (spesifite) ve duyarlılık (sensitivite) Özgüllük (spesifite) ve duyarlılık (sensitivite) Yanlış pozitiflik – sağlıklı hayvana hepatitis teşhisi konması Yanlış pozitiflik – sağlıklı hayvana hepatitis teşhisi konması Yanlış negatiflik – hepatitisli hayvanda hastalığın teşhis edilememesi Yanlış negatiflik – hepatitisli hayvanda hastalığın teşhis edilememesi Teşhiste kullanılan testlerin geçerliliği, teşhis yönteminden bağımsız ve geçerli bir testten elde edilen bulguların karşılaştırılması ile saptanabilir Teşhiste kullanılan testlerin geçerliliği, teşhis yönteminden bağımsız ve geçerli bir testten elde edilen bulguların karşılaştırılması ile saptanabilir Böylece, testin spesifite ve sensitivitesi belirlenir Böylece, testin spesifite ve sensitivitesi belirlenir Sensitivite: testin saptadığı gerçek pozitiflerin oranı Sensitivite: testin saptadığı gerçek pozitiflerin oranı Spesifite: testin saptadığı gerçek negatiflerin oranı Spesifite: testin saptadığı gerçek negatiflerin oranı

72 VERİNİN NİTELİĞİ Sapma (bias) Sapma (bias) Yanlış ilişkiden doğan sapmalar Yanlış ilişkiden doğan sapmalar Kişisel görüşten doğan sapmalar Kişisel görüşten doğan sapmalar Ölçüm sapmaları Ölçüm sapmaları Seçimden ileri gelen sapmalar Seçimden ileri gelen sapmalar Verilerin kodlanması Verilerin kodlanması – Numerik kodlar – Ardışık ve hiyerarşik numerik kodlar – Alfa kodlar – Alfanumerik kodlar – Semboller

73 ÖRNEKLEME YOLUYLA VERİ TOPLAMA Kensus Kensus Hedef popülasyon: hakkında bilgi toplanılan popülasyon Hedef popülasyon: hakkında bilgi toplanılan popülasyon Çalışma popülasyonu: Örneklerin toplanması için seçilen hayvan grubu Çalışma popülasyonu: Örneklerin toplanması için seçilen hayvan grubu Hedef popülasyon riskteki popülasyon olmalı ve hedef ve çalışma popülasyonları aynı olmalı Hedef popülasyon riskteki popülasyon olmalı ve hedef ve çalışma popülasyonları aynı olmalı Örnek çatısı: çalışma popülasyonundaki her bir üye Örnek çatısı: çalışma popülasyonundaki her bir üye Örnek birim: örnek çatısındaki her bir üye Örnek birim: örnek çatısındaki her bir üye Örnek fraksiyonu: örnek toplanacak üyelerin çalışma popülasyonundaki hayvan sayısına oranı Örnek fraksiyonu: örnek toplanacak üyelerin çalışma popülasyonundaki hayvan sayısına oranı

74 ÖRNEKLEME YOLUYLA VERİ TOPLAMA Tesadüfi örnekleme Tesadüfi örnekleme Ayarlı tesadüfi örnekleme Ayarlı tesadüfi örnekleme Sistematik örnekleme Sistematik örnekleme Küme örnekleme Küme örnekleme Çok aşamalı örnekleme Çok aşamalı örnekleme

75 ÖRNEK HACMİNİN BELİRLENMESİ Çalışma popülasyonundan örnekleme yapmadan önce hangi oranda örnek alınacağının bilinmesi gerekir Çalışma popülasyonundan örnekleme yapmadan önce hangi oranda örnek alınacağının bilinmesi gerekir Bu oran amaca ve hastalığın prevalansına göre değişir Bu oran amaca ve hastalığın prevalansına göre değişir Amaç hastalığın varlığını göstermek ise, alınan örneklerde tek bir hastalık vakası tesbit etmek bile yeterlidir Amaç hastalığın varlığını göstermek ise, alınan örneklerde tek bir hastalık vakası tesbit etmek bile yeterlidir Amaç hastalığın prevalansını saptamak ise örneklemedeki belli güvenilirlik kriterlerine uymak gerekir Amaç hastalığın prevalansını saptamak ise örneklemedeki belli güvenilirlik kriterlerine uymak gerekir Hastalığın tek bir vakasını göstermek dahi yeterli ise hastalığın tahmin edilen prevalansı ve popülasyondaki hayvan sayısı dikkate alınarak değerlendirme yapılır Hastalığın tek bir vakasını göstermek dahi yeterli ise hastalığın tahmin edilen prevalansı ve popülasyondaki hayvan sayısı dikkate alınarak değerlendirme yapılır Hastalığın prevalansı saptanacaksa, a) hastalığın tahmini prevalansı, b) örneklemenin güven düzeyi ve c) örneklemenin kesinlik derecesi (absolut hata) dikkate alınarak örnekleme yapılır Hastalığın prevalansı saptanacaksa, a) hastalığın tahmini prevalansı, b) örneklemenin güven düzeyi ve c) örneklemenin kesinlik derecesi (absolut hata) dikkate alınarak örnekleme yapılır

76 EPİDEMİYOLOJİK VERİ KAYNAKLARI Veteriner teşkilatı Veteriner teşkilatı Mezbahalar Mezbahalar Özel veterinerler Özel veterinerler Devlet kayıt kurumları Devlet kayıt kurumları Özel hayvancılık işletmeleri Özel hayvancılık işletmeleri Hayvan sahipleri Hayvan sahipleri Hayvancılık birlikleri Hayvancılık birlikleri Üniversiteler Üniversiteler Banka ve sigorta şirketleri Banka ve sigorta şirketleri Karantinalar ve hayvan pazarları Karantinalar ve hayvan pazarları Belediyeler Belediyeler

77 VERİLERİN ANALİZİ Epidemiyolojik veriler kantitatif nitelikte ve değişken karakterdedir Epidemiyolojik veriler kantitatif nitelikte ve değişken karakterdedir – Vücut ısısı 36 °C ile 42 °C arasında değişebilir – Hayvanların tümü aynı yaşta olamaz Epidemiyolojik araştırmanın analiz kısmı, bu değişken grupların karşılaştırılması esasına dayanır Epidemiyolojik araştırmanın analiz kısmı, bu değişken grupların karşılaştırılması esasına dayanır Bu karşılaştırmada ve değişkenler arasında ilişki kurulmasında istatistiksel yöntemler kullanılır Bu karşılaştırmada ve değişkenler arasında ilişki kurulmasında istatistiksel yöntemler kullanılır

78 VERİLERİN ANALİZİ Değişken: Gözlenebilen her türlü değişiklik Değişken: Gözlenebilen her türlü değişiklik – Ağırlık, yaş, ırk, mikroorganizmanın virulensi, hasta hayvan sayısı, çevre faktörleri Sürekli değişken: ağırlık, yaş Sürekli değişken: ağırlık, yaş Sabit değişken: ırk, cinsiyet Sabit değişken: ırk, cinsiyet Çalışma değişkeni: Araştırmada göz önüne alınan değişken Çalışma değişkeni: Araştırmada göz önüne alınan değişken Merinos ırkı koyunlarda enterik infeksiyonların çeşitli yaşlardaki dağılımı inceleniyorsa Merinos ırkı koyunlarda enterik infeksiyonların çeşitli yaşlardaki dağılımı inceleniyorsa – Hayvanların yaşı – İnfeksiyöz etkenlerin türü – İnfeksiyöz etkenlerin virulensi – İnfeksiyon sıklığı

79 VERİLERİN ANALİZİ Yanıt değişkeni: Diğer bir değişken tarafından etkilenen değişken Yanıt değişkeni: Diğer bir değişken tarafından etkilenen değişken Açıklayıcı değişken: Diğer bir değişkeni etkileyen değişken Açıklayıcı değişken: Diğer bir değişkeni etkileyen değişken – Bir hayvanın canlı ağırlığı (yanıt değişkeni) – Tükettiği yem miktarı, ırkı ve cinsiyeti (açıklayıcı değişken) ile ilgili olabilir Epidemiyolojide, hastalık olayı yanıt, hastalık etkeni de açıklayıcı değişkendir Epidemiyolojide, hastalık olayı yanıt, hastalık etkeni de açıklayıcı değişkendir Bazı durumlarda hastalık açıklayıcı değişken de olabilir Bazı durumlarda hastalık açıklayıcı değişken de olabilir Mastitis: açıklayıcı değişken, süt verimi: yanıt değişkeni Mastitis: açıklayıcı değişken, süt verimi: yanıt değişkeni Yanıt değişkeni= Bağımlı değişken Yanıt değişkeni= Bağımlı değişken Açıklayıcı değişken= Bağımsız değişken Açıklayıcı değişken= Bağımsız değişken Parametre: Çeşitli durumlarda değişebilen fakat incelenen olayda sabit olan ölçü Parametre: Çeşitli durumlarda değişebilen fakat incelenen olayda sabit olan ölçü

80 VERİLERİN ANALİZİ İlişkiler: İki değişken arasındaki bağımlılığın veya bağımsızlığın derecesi İlişkiler: İki değişken arasındaki bağımlılığın veya bağımsızlığın derecesi İstatistiksel olmayan ilişki: Hastalık ve olası nedeni arasında şans eseri ortaya çıkan bir durum İstatistiksel olmayan ilişki: Hastalık ve olası nedeni arasında şans eseri ortaya çıkan bir durum – Konjunktivitisli kedilerin gözlerinden Mycoplasma felis izole edilmesi İstatistiksel ilişki: İki değişkenin, şans eseri bir arada görüldüklerinden daha yüksek oranda bir arada görülmesi İstatistiksel ilişki: İki değişkenin, şans eseri bir arada görüldüklerinden daha yüksek oranda bir arada görülmesi İstatistiksel ilişkiler nedene bağlı olarak ve nedene bağlı olmayarak ortaya çıkabilir İstatistiksel ilişkiler nedene bağlı olarak ve nedene bağlı olmayarak ortaya çıkabilir Risk faktörü: Nedene bağlı risk indikatörü Risk faktörü: Nedene bağlı risk indikatörü

81 VERİLERİN ANALİZİ Neden modelleri Neden modelleri 1. neden modeli: Hastalık nedenleri “yeterli” ve “gerekli” olmak üzere iki gruba ayrılır 1. neden modeli: Hastalık nedenleri “yeterli” ve “gerekli” olmak üzere iki gruba ayrılır Yeterli neden: Hastalığın direkt etkeni olmayan fakat varlığı hastalık oluşumunu etkileyebilen nedendir Yeterli neden: Hastalığın direkt etkeni olmayan fakat varlığı hastalık oluşumunu etkileyebilen nedendir – Distemper hastalığının nedeni Distemper virusudur – Yeterli neden ise hayvanın virusla infekte olması veya bağışık olmamasıdır Hastalıkların çoğu, çok nedenli olduğu için bu nedenlerden herbiri yeterli neden olarak nitelendirilebilir Hastalıkların çoğu, çok nedenli olduğu için bu nedenlerden herbiri yeterli neden olarak nitelendirilebilir

82 VERİLERİN ANALİZİ Herbir hastalık değişik yeterli nedenler tarafından oluşturulur Herbir hastalık değişik yeterli nedenler tarafından oluşturulur Bu nedenlerden herbiri hastalık oluşumunun değişik bölümleridir Bu nedenlerden herbiri hastalık oluşumunun değişik bölümleridir Eğer bir neden bu bölümlerin herbirinde ortak olarak bulunuyorsa, o hastalığın gerekli nedenidir Eğer bir neden bu bölümlerin herbirinde ortak olarak bulunuyorsa, o hastalığın gerekli nedenidir – Distemper hastalığının oluşması için Distemper virusunun mutlaka bulunması gerekir, bu yüzden virus Distemper hastalığı için gerekli nedendir Bir hastalık nedeni yeterli, gerekli veya her ikisi olabilir Bir hastalık nedeni yeterli, gerekli veya her ikisi olabilir Hem yeterli hem de gerekli hastalık nedeni Hem yeterli hem de gerekli hastalık nedeni – Radyasyon hastalığı – gama radyasyon Gerekli fakat yeterli olmayan hastalık nedeni Gerekli fakat yeterli olmayan hastalık nedeni – Sığırlarda Actinobacillus lignieresi infeksiyonu

83 VERİLERİN ANALİZİ Hastalıkla ilişkili faktörlerin sınıflandırılması Hastalıkla ilişkili faktörlerin sınıflandırılması Hazırlayıcı faktörler: konakçının duyarlılığını arttırır (yaş) Hazırlayıcı faktörler: konakçının duyarlılığını arttırır (yaş) Yatkınlaştırıcı faktörler: hastalığın ortaya çıkışına katılır (bakım, beslenme, barınak) Yatkınlaştırıcı faktörler: hastalığın ortaya çıkışına katılır (bakım, beslenme, barınak) Katılan faktörler: hastalığın oluşmasında mutlak rol oynarlar (toksik maddeler, infeksiyöz etkenler) Katılan faktörler: hastalığın oluşmasında mutlak rol oynarlar (toksik maddeler, infeksiyöz etkenler) Zorlayan faktörler: Hastalığın devamlılığını sağlar (infeksiyöz etkenle sürekli temas) Zorlayan faktörler: Hastalığın devamlılığını sağlar (infeksiyöz etkenle sürekli temas) Pnömoni, hepsi yeterli olan fakat hiç biri gerekli olmayan nedenlere bağlı hastalıklara bir örnektir Pnömoni, hepsi yeterli olan fakat hiç biri gerekli olmayan nedenlere bağlı hastalıklara bir örnektir Etiyolojik etkene göre sınıflandırılan hastalıklarda mutlaka bir gerekli neden bulunur Etiyolojik etkene göre sınıflandırılan hastalıklarda mutlaka bir gerekli neden bulunur

84 VERİLERİN ANALİZİ 2. neden modeli: İndirekt faktörlerin direkt nedenleri aktive ettiği ve zincirleme bir etki gösterdiği düşünülmektedir 2. neden modeli: İndirekt faktörlerin direkt nedenleri aktive ettiği ve zincirleme bir etki gösterdiği düşünülmektedir Neden hipotezi kurulması Neden hipotezi kurulması Farklılık yöntemi: İki değişik durumda hastalığın sıklığı farklı ise ve bir faktör belli bir durumda var diğer durumda yok ise o faktörün hastalık nedeni olduğu hipotez edilir Farklılık yöntemi: İki değişik durumda hastalığın sıklığı farklı ise ve bir faktör belli bir durumda var diğer durumda yok ise o faktörün hastalık nedeni olduğu hipotez edilir Kabul yöntemi: Bir faktör, belirli bir hastalıkla ilgili değişik durumlarda ortak olarak bulunuyorsa hastalık nedeni olarak hipotez edilir Kabul yöntemi: Bir faktör, belirli bir hastalıkla ilgili değişik durumlarda ortak olarak bulunuyorsa hastalık nedeni olarak hipotez edilir Birlikte varyasyon yöntemi: Hastalığın artışı veya azalışı ile ilişkili olan bir faktörün gözlenmesi Birlikte varyasyon yöntemi: Hastalığın artışı veya azalışı ile ilişkili olan bir faktörün gözlenmesi Anoloji yöntemi: Araştırılan hastalığın, nedeni anlaşılmış bir hastalıkla karşılaştırılması ve deneyimlerden yararlanılması Anoloji yöntemi: Araştırılan hastalığın, nedeni anlaşılmış bir hastalıkla karşılaştırılması ve deneyimlerden yararlanılması

85 VERİLERİN ANALİZİ İlişkilerin Saptanması İlişkilerin Saptanması Önem testleri: Hastalık ve çeşitli faktörler arasında kurulan ilişkilerin derecesini yani ilişkinin istatistiksel açıdan anlamlı olup olmadığını saptamak için kullanılan testler (Student t- testi, khi-kare testi) Önem testleri: Hastalık ve çeşitli faktörler arasında kurulan ilişkilerin derecesini yani ilişkinin istatistiksel açıdan anlamlı olup olmadığını saptamak için kullanılan testler (Student t- testi, khi-kare testi) Riskin hesaplanması Riskin hesaplanması – Relatif risk: Bir hastalıkla, hipotez edilen neden arasındaki ilişkinin saptanmasında en çok khi-kare testi kullanılır – Odds oranı – Nitelenebilir risk


"VETERİNER EPİDEMİYOLOJİ Prof. Dr. Ömer Memduh Esendal Yakın Doğu Üniversitesi Veteriner Fakültesi Mikrobiyoloji Anabilim Dalı." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları