Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime."— Sunum transkripti:

1 ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime

2  Türkçede bir sözcük, kök, gövde, ek gibi yapılara sahiptir: Kök, Gövde ve Ek KavramlarI

3  Kelimenin Türkçeye ait hiçbir ek almamış şeklidir.  İsim kökü ve fiil kökü olmak üzere ikiye ayrılır.  Dilde kelimelerin kök şekli baştan beri vardır, ilk adlandırmaya dayanır.  Türkçede kelimelerin kök şekli çoğunlukla tek hecelidir. Ot, baş, dil, taş, göz; bil-, biç-, seç-, saç- Kök

4  Kelimenin yapım eki almış şeklidir. İsim gövdesi ve fiil gövdesi olarak ikiye ayrılır. Bilmiş, başlı, evli, bilgi; bildir-, yolla-  Birçok gövdede ek ile kelime ayırt edilemeyecek derecede kaynaşmıştır.  Ağaç, toprak vb. Gövde

5  Türkçe eklemeli bir dildir.  Türkçede iki yüzden fazla ek vardır.  Bunların bir kısmı kelime çekimiyle bir kısmı ise kelime yapımıyla görevlidir.  Buna göre de Türkçenin ekleri genel olarak yapım ekleri ve çekim ekleri olmak üzere iki grupta incelenir. Ek

6  Yapım ekleri kelime yapmaya, türetmeye, kelimelere yeni kavramsal alanlar kazandırmaya yararlar.  Kelimenin türünü, sözlüksel veya zihinsel karşılığını değiştirir veya genişletirler. YapIm Ekler İ

7  Çekim ekleri kelimelerin söz varlığından, kelime yığınından cümle dediğimiz düzene, sisteme dönüşmesini sağlayan eklerdir.  Kelimelerde veya kelimeler arasında anlam ilgileri kurarlar. Kavramın zihinsel karşılığını değiştirmezler. Çek İ m Ekler İ

8  Çekim eklerinin kullanımı geneldir.  Yapım eklerinin kullanımı genel olmayıp sınırlı kullanım alanlarına sahiptir.  Eklerin adlandırılması işlevlerinden hareketle yapılmıştır.  Dolayısıyla bir ekin ne eki olduğu kullanıldığı kelimeden, bağlamdan hatta bazen cümleden anlaşılabilir.

9  Sadece çekim eki almış kelimeler yalın(basit) kelimedir. Ev- (i)m, ağaç-lar, okul-da İ s İ m Çek İ m Ekler İ

10  +lar, +ler  Sayıca birden fazla varlığı, kavramı ya da aşırılık ifade eden eklerdir.  Ağaç-lar, kitap-lar, dünya-lar benim oldu.  Not: Sayı sıfatlarından sonra çoğul eki getirilmez. Çokluk Ek İ

11  +ki  Bulunma, ba ğ lılık, aitlik anlamlarında kullanılır.  Bu ek ünlü uyumuna girmez. Yarınki, seninki, evdeki A İ tl İ k Ek İ

12  Adın belirttiği nesne ya da kavramın kime ait olduğunu gösterir.  Tekil ş ahıslar  1. –mbaba-m  2. –nbaba-n  3. -ı, -i, -u, -ü; -sı, -si, -su, -sübaba-sı  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –mız, -miz, -muz, -müzbaba-mız  2. –nız, -niz, -nuz, -nüzbaba-nız  3. –ları, -leribaba-ları İ yel İ k Ekler İ

13  Yaklaşma durumu eki: -a, -e İsmi fiile yönelme ve yaklaşma durumu ile bağlar. Ev-e, kapı-y-a  Bulunma durumu eki: -da, -de, -ta, -te Fiilin gösterdiği işin yerini bildirir. ev-de, bahçe-de, okul-da  Uzaklaşma durumu eki: -dan, -den, -tan, -ten Fiilin gösterdiği işin isimden uzaklaştığını ifade eder. ev-den, bahçe-den, okul-dan Durum ekleri

14  Belirtme durumu eki: -ı, -i, -u, -ü Fiilin etkisinde olan ismi gösterir. ev-i (yıktı.), okul-u (boyadı.)  İlgi durumu eki(tamlama eki): -ın, -in, -un, -ün, -nın, -nin, -nun, -nün İsimler arasında ilgi ve sahiplik kurar. ev-in (çatısı), okul-un (bahçesi), Ali-nin (kalemi)  Soru eki (ortak): mı, mi, mu, mü Soru anlamı dışında merak, öfke, şüphe, pişmanlık anlamı katar. Ev yapıldı mı?, okula gittin mi?

15  Soru eki (ortak): mı, mi, mu, mü Soru anlamı dışında merak, öfke, şüphe, pişmanlık anlamı katar. Ev yapıldı mı?, okula gittin mi? F İİ l Çek İ m Ekler İ

16  Şimdiki zaman kipi eki: -yor geliyorum, geliyorsun, geliyor; geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar.  Geniş zaman kipi eki: Olumlu çekim için: -r/ -ar, -er gelirim, gelirsin, gelir; geliriz, gelirsiniz, gelirler.  Gelecek zaman kipi eki: -acak, ecek g eleceğim, geleceksin, gelecek; geleceğiz, geleceksiniz, gelecekler. K İ p Ekler İ

17  Görülen geçmiş zaman kipi eki: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü geldim, geldin, geldi; geldik, geldiniz, geldiler.  Öğrenilen geçmiş zaman eki: -mış, -miş, -muş, -müş gelmişim, gelmişsin, gelmiş; gelmişiz, gelmişsiniz, gelmişler.  Şart eki: -sa, -se gelsem, gelsen, gelse; gelsek, gelseniz, gelseler.  İstek eki: -a, -e geleyim, gelesin, gele; gelelim, gelesiniz, geleler.  Gereklilik eki: -malı, -meli gelmeliyim, gelmelisin, gelmeli; gelmeliyiz, gelmelisiniz, gelmeliler.

18 Emir kipinin kip eki yoktur, şahıs çekimi vardır:  Tekil şahıslar  1. –ayım, -eyimvur-ayım  2. -vur  3. –sın, -sin, -sun, -sünvur-sun  Çoğul şahıslar  1. –alım, -elimvur-alım  2. -ın, -in, -un, -ün, -ınız, -iniz, -unuz, -ünüzvurun/ vurunuz  3. -sınlar, -sinler, -sunlar, -sünlervursunlar Em İ r K İ p İ Çek İ m İ ( Ş ahIs Ekler İ )

19  Türkçede dokuz kipin çekimi için üç tip şahıs eki kullanılır.  Biri yukarıda verdiğimiz emir kipinin çekimidir.  Şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, gereklilik kipi için kullanılan şahıs ekleri (I. tip şahıs ekleri de denir, şahıs zamirlerine dayanırlar.) Ş ahIs Ekler İ

20  Tekil ş ahıslar:  1. -ım, -im, -um, -ümgelir-im  2. –sın, -sin, -sun, -süngelir-sin  3. –gelir  Ço ğ ul ş ahıslar:  1. –ız, -iz, -uz, -üzgelir-iz  2. –sınız, -siniz, -sunuz, -sünüzgelir-siniz  3. –lar, -lergelirler

21  II. tip ş ahıs ekleri de denir.  İ yelik eklerine dayanırlar. Görülen Geçm İŞ Zaman ve Ş art K İ p İ İ ç İ n KullanIlan Ş ahIs Ekler İ

22  Tekil ş ahıslar  1. –mgeldi-m  2. –ngeldi-n  3. –geldi  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –kgeldi-k  2. -nız, -niz, -nuz, -nüzgeldi-niz  3. –lar, -lergeldi-ler

23  I. şahıslar için çekimi ağızlarda mevcuttur, yazı dilinde yoktur: İ stek Kipi İ çin Kullan ı lan Ş ah ı s Ekleri

24  Tekil ş ahıslar  1. –m  2. –sın, -sin, -sun, -sün  3. -  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –k  2. -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz  3. - lar, -ler

25  Yapım eklerinin bir kısmı çok işlektir, bir kısmı normal bir işlekliğe, bir kısmı da işlek olmayıp çok sınırlı kullanıma sahiptir.  Türkiye Türkçesinde kullanılan yapım eklerinin hemen hepsi aşağıda verilmiştir. YapIm Ekler İ

26  –a, -e: ilke, komuta, göze  –aç, -eç: kıraç, topaç  –ak, -ek: benek, topak  –al, -el: özel, yerel  –alak, -elek: topalak, kozalak  –am, -em: önem  –an, -en: köken, o ğ lan  –ar, -er/- ş ar, - ş er: be ş er, üçer, yedi ş er  –arı, eri: içeri, dı ş arı  –at, -et: gölet, özet  –ay, -ey: güney, kuzey  –az, -ez: ayaz İ s İ mden İ s İ m YapIm Ekler İ

27  –ca, -ce, -ça, -çe: Türkçe, bence, iyice  –ca ğ ız, -cegiz: kızca ğ ız, çocukca ğ ız  –cak, -cek: oyuncak, yavrucak  –cal, -cel: öncel, güncel, kılcal  –cı, -ci, -cu, -cü, -çı, -çi, -çu, -çü: avcı, sucu, kapıcı  –cık, -cik, -cuk, -cük, -çık, -çik, -çuk, -çük: kitapçık, kedicik  –cıl, -cil, -cul, -cül, -çıl, -çil, -çul, -çül: bencil, evcil, kırçıl  –cın, -cim, -cun, -cün, -çın, -çin, -çun, -çün: balıkçın,  –ç: anaç, ortaç  –da, -de, -de, -ta, -te: gözde, sözde  –dakbıngıldak, kıkırdak  –dam, -dem, -tam, -tem: yöntem, gündem  –dan, -den, -tan, -ten: toptan, içten  –da ş, -de ş, -ta ş, -te ş : sırda ş, yurtta ş,  –dırık, -dirik, -duruk, -dürük: boyunduruk  –düz: gündüz  –ga, -ge, -ka, -ke: ba ş ka, özge  –gıl, -gil, -gul, -gül: turunçgil, baklagil

28  –k: topuk, bebek  –kan, -ken: ba ş kan, yelken  –kek: erkek  –ki: dünkü, yarınki  –l: tekil, ço ğ ul  –la, le: yayla, kı ş la, tuzla  –lak, -lek: otlak, sulak  –lan: kaplan, aslan  -layın, -leyin: geceleyin, ak ş amleyin  -lı (-li, -lu, -lü)……-lı(-li, -lu, -lü): sa ğ lı sollu, inceli kalınlı  -lı, -li, -lu, -lü: tuzlu, sulu  -lık, -lik, -luk, -lük: insanlık, ormanlık, çöplük  –m: birim, hanım  –maç, -meç: dilmaç  –man, -men: kocaman, Türkmen  –mer: katmer  –mık: karamık  –msar, -mser: iyimser, kötümser

29  -msı, -msi, -msu, -msü: acımsı, ek ş imsi, sarımsı  –mtırak: mavimtırak, acımtırak  –n: ilkin, kı ş ın, yazın  –ncı, -nci, -ncu, -ncü: birinci, sonuncu  –ra, -re: ta ş ra, sonra  –rak, -rek: ufarak  –sak, -sek: tümsek  –sal, -sel: kumsal, kutsal  –sı, -si, -su, -sü: otsu, çocuksu, kadınsı  –sul, -sül, -sıl, -sil: yoksul  –sız, -siz, -suz, -süz: susuz, ba ş sız, evsiz  – ş : mavi ş, Memo ş, bebi ş  – ş ın, - ş in: sarı ş ın, kara ş ın  –t: e ş it, ya ş ıt, boyut  –tay: yargıtay, kurultay  -tı, -ti, -tu, -tü: ş ırıltı, gürültü, patırtı  –z: ikiz, üçüz

30  -a, -e-: kana-, türe-, bo ş a-  -al-, -el-: azal-, ço ğ al  –an-, -en-: gücen  -ar-, -er-: morar-, ever-, sarar-  -da-, -de-, -ta-, -te-: fokurda-, kikirde-, vızılda-  –k-: acık-, görük-  -ı-, -i-, -u-, -ü-: ş akı-  -kır-, -kir-, -kur-, -kür-: fı ş kır-, püskür-, sümkür-  –l-: incel-, kısal-, sivril-  –la-. -le-: sula-  – msa-, -mse-: benimse-, azımsa-  –r-: hap ş ır-, aksır-, öksür-  –ırga-, irge-: yadırga-, esirge-  -sa-, -se-: susa-, önemse-, garipse- İ s İ mden F İİ l Yapan Ekler

31  –anak, -enek: tutanak, gelenek, görenek  –av, -ev: görev, ödev, i ş lev  –a, -e: yara, sapa  –aç, -eç: güleç  –acak, -ecek: yakacak, içecek, gelecek  –acan, -ecen: sevecen  –a ğ an, -e ğ en: ola ğ an, dura ğ an  –ak, -ek: yatak, durak, uçak  –alak, -elek: yatalak, çökelek  –alga,-elge: çizelge,  –am, -em: tutam, dönem, kuram  –amaç, -emeç: dönemeç  –amak, -emek: basamak, kaçamak  –an, -en: düzen, bakan, kapan F İİ lden İ s İ m Yapan Ekler

32  –ar, -er/ -r: çıkar, gelir, yazar  –arı, -eri: uçarı  –ası, -esi: olası  –ay, -ey: olay, yapay, dikey  –baç, -beç: saklambaç, dolambaç  –ca, -ce, -ça, -çe: e ğ lence, dü ş ünce  –cak, -cek: salıncak  –ceme: sürünceme  –ç: inanç, sevinç, kıskanç, övünç  –daç: andaç  –dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü: çıktı, uydu, girdi, ş ıpsevdi  –dıç: andıç  –dık, -dik: tanıdık, bildik  –ga, -ge, -ka, -ke: bölge, süpürge

33  – ġ aç, -geç, -qaç, -keç: süzgeç, delgeç  –gan, -gen, -kan, -ken: yapı ş kan, sürüngen  -gı, -gi, -gu, -gü, -kı, -ki, -ku, -kü: saygı, bilgi, sevgi  –gıç, -giç, -guç, -güç: dalgıç, bilgiç  –gın, -gin, -gun, -gün, -kın, -kin, -kun, -kün: kırgın, bezgin, küskün  –ı, -i, -u, -ü: batı, do ğ u, gezi, yazı  –ıcı, -ici, -ucu, -ücü: kalıcı, satıcı, alıcı  -ı ş, -i ş, -u ş, -ü ş : bakı ş, görü ş, çıkı ş  –k: dilek, açık, seçik  –l: ı ş ıl  –m: bilim, ölüm, do ğ um  –ma, -me: sarma, çıkarma, bölme  –maça, -mece: bulmaca, bilmece  –maç, -meç: yırtmaç

34  –mak, -mek: ekmek, çakmak  –man, -men: seçmen, ö ğ retmen, sayman  –maz, -mez: aymaz, yaramaz, tükenmez  –mık, -mik, -muk, -mük: kusmuk, kıymık  –mur, -mür: ya ğ mur  –mı ş, -mi ş, -mu ş, -mü ş : bilmi ş, dolmu ş  –n: tütün, gelin  -tı, -ti, -tu, -tü: akıntı, sallantı, bulantı  –pak, -pek: kaypak  –sal, -sel: uysal  –sı, -si, -su, -sü: yatsı, tütsü  – ş : oyna ş, tanı ş  –t: geçit, yo ğ urt  –van, -ven: yayvan

35  –a-, -e-: tıka-,  –ala-, -ele-: ovala-, kovala-  –ar-, -er-: çıkar-, kopar-  –dar-, -der-, -tar-, -ter-: aktar-, dönder-  -dır-, -dir-, -dur-, -dür-, -tır-, -tir-, -tur-, -tür-: söndür-, giydir-  -ı-, -i-, -u-, -ü-: kazı-  –k-: görük-  –l-: açıl-, sevil-,kapıl-  –la-, -le-: atla-  –ma-, -me-: bilmeme-, duymama-  –n-: sevin-, söylen-, giyin-  –r-: içir-, kaçır-, pi ş ir-  – ş -: uçu ş -, gülü ş -, kar ş ıla ş -  –t-: arat-, uzat-, izlet-  –y-: koy-, doy- F İİ lden F İİ l Yapan Ekler

36  Türkçeni söz varlığını yapı bakımından üç tip kelime oluşturur: Kel İ me Türler İ

37  Kelimenin hiçbir ek almamış veya sadece çekim eki almış şekline denir.  Yabancı dillerden dilimize giren kelimeler kendi dillerinde ne tür bir yapıya sahip olurlarsa olsunlar, Türkçeye ait yapım eki almadıkları sürece basit kelime kabul edilirler. YalIn (Bas İ t) Kel İ me

38  Dilin yeni kavram ihtiyacından doğmuş kelimelerdir.  Türkçe eklemeli bir dildir, ek sayesinde işletilmektedir. Türkçede yeni kavram karşılama yolarından biri de kelime türetmektir.  Türetme de yapım ekleriyle yapılır. Yapım eki almış kelimelere türemiş kelime denir. Türem İŞ Kel İ me

39  Birden fazla(genellikle iki) kelimenin tek kavramı karşılamak için birleştirilmesiyle oluşmuş kelimelerdir.  Dildeki yeni kavram ihtiyacını karşılamak için başvurulan yöntemlerden biri de kelime birleştirmekti.  Birleşik kelimelerin bir kısmı bitişik, bir kısmı da ayrı yazılır.  Ayrı ve bitişik yazımı belirleyen temel kural iki duruma dayanır: B İ rle Şİ k Kel İ me

40  Birleşen kelimeler birleşme sonucu ses kazanmış veya kaybetmişse yazım bitişik, kelimeler ses sayılarını korursa ayrıdır:  kaybetmek, kaydetmek, zannetmek, hissetmek, emretmek; fark etmek, sevk etmek, sarf etmek, arz etmek, toz olmak, yardım etmek, …

41  Birleşik kelime, kendisini oluşturan kelimelerin birlikte oluşturduğu yeni bir kavramı anlatıyorsa yazım bitişik, kelimeler bir türün alt türünü karşılıyorsa ayrıdır.  Buna göre bitişik yazıma sahip birleşik kelimeyi oluşturan kelimelerin anlamından hareketle birleşik kelimenin anlamına ulaşmak çoğu zaman mümkün olmamaktadır.  Ayrı yazıma sahip birleşik kelimede ise anlattığınız kavram bellidir:

42  danaburnu(böcek), kedigözü(lamba), dilberdudağı(tatlı)  ayşekadın(fasulye), beştaş(oyun), camgöbeği(renk), çekyat,  gökdelen, okuryazar, ayaküstü, Eskişehir, kuzeydoğu,  başrol, aşevi, gayrimenkul; çalı kuşu, çiğ köfte,  köpek balığı, meyve suyu, çağ dışı, yurt içi,…

43 Okt. Mehmet Mustafa KARACA Adnan Menderes Üniversitesi Türk Dili Bölümü


"Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları