Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime."— Sunum transkripti:

1 ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime

2  Türkçede bir sözcük, kök, gövde, ek gibi yapılara sahiptir: Kök, Gövde ve Ek KavramlarI

3  Kelimenin Türkçeye ait hiçbir ek almamış şeklidir.  İsim kökü ve fiil kökü olmak üzere ikiye ayrılır.  Dilde kelimelerin kök şekli baştan beri vardır, ilk adlandırmaya dayanır.  Türkçede kelimelerin kök şekli çoğunlukla tek hecelidir. Ot, baş, dil, taş, göz; bil-, biç-, seç-, saç- Kök

4  Kelimenin yapım eki almış şeklidir. İsim gövdesi ve fiil gövdesi olarak ikiye ayrılır. Bilmiş, başlı, evli, bilgi; bildir-, yolla-  Birçok gövdede ek ile kelime ayırt edilemeyecek derecede kaynaşmıştır.  Ağaç, toprak vb. Gövde

5  Türkçe eklemeli bir dildir.  Türkçede iki yüzden fazla ek vardır.  Bunların bir kısmı kelime çekimiyle bir kısmı ise kelime yapımıyla görevlidir.  Buna göre de Türkçenin ekleri genel olarak yapım ekleri ve çekim ekleri olmak üzere iki grupta incelenir. Ek

6  Yapım ekleri kelime yapmaya, türetmeye, kelimelere yeni kavramsal alanlar kazandırmaya yararlar.  Kelimenin türünü, sözlüksel veya zihinsel karşılığını değiştirir veya genişletirler. YapIm Ekler İ

7  Çekim ekleri kelimelerin söz varlığından, kelime yığınından cümle dediğimiz düzene, sisteme dönüşmesini sağlayan eklerdir.  Kelimelerde veya kelimeler arasında anlam ilgileri kurarlar. Kavramın zihinsel karşılığını değiştirmezler. Çek İ m Ekler İ

8  Çekim eklerinin kullanımı geneldir.  Yapım eklerinin kullanımı genel olmayıp sınırlı kullanım alanlarına sahiptir.  Eklerin adlandırılması işlevlerinden hareketle yapılmıştır.  Dolayısıyla bir ekin ne eki olduğu kullanıldığı kelimeden, bağlamdan hatta bazen cümleden anlaşılabilir.

9  Sadece çekim eki almış kelimeler yalın(basit) kelimedir. Ev- (i)m, ağaç-lar, okul-da İ s İ m Çek İ m Ekler İ

10  +lar, +ler  Sayıca birden fazla varlığı, kavramı ya da aşırılık ifade eden eklerdir.  Ağaç-lar, kitap-lar, dünya-lar benim oldu.  Not: Sayı sıfatlarından sonra çoğul eki getirilmez. Çokluk Ek İ

11  +ki  Bulunma, ba ğ lılık, aitlik anlamlarında kullanılır.  Bu ek ünlü uyumuna girmez. Yarınki, seninki, evdeki A İ tl İ k Ek İ

12  Adın belirttiği nesne ya da kavramın kime ait olduğunu gösterir.  Tekil ş ahıslar  1. –mbaba-m  2. –nbaba-n  3. -ı, -i, -u, -ü; -sı, -si, -su, -sübaba-sı  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –mız, -miz, -muz, -müzbaba-mız  2. –nız, -niz, -nuz, -nüzbaba-nız  3. –ları, -leribaba-ları İ yel İ k Ekler İ

13  Yaklaşma durumu eki: -a, -e İsmi fiile yönelme ve yaklaşma durumu ile bağlar. Ev-e, kapı-y-a  Bulunma durumu eki: -da, -de, -ta, -te Fiilin gösterdiği işin yerini bildirir. ev-de, bahçe-de, okul-da  Uzaklaşma durumu eki: -dan, -den, -tan, -ten Fiilin gösterdiği işin isimden uzaklaştığını ifade eder. ev-den, bahçe-den, okul-dan Durum ekleri

14  Belirtme durumu eki: -ı, -i, -u, -ü Fiilin etkisinde olan ismi gösterir. ev-i (yıktı.), okul-u (boyadı.)  İlgi durumu eki(tamlama eki): -ın, -in, -un, -ün, -nın, -nin, -nun, -nün İsimler arasında ilgi ve sahiplik kurar. ev-in (çatısı), okul-un (bahçesi), Ali-nin (kalemi)  Soru eki (ortak): mı, mi, mu, mü Soru anlamı dışında merak, öfke, şüphe, pişmanlık anlamı katar. Ev yapıldı mı?, okula gittin mi?

15  Soru eki (ortak): mı, mi, mu, mü Soru anlamı dışında merak, öfke, şüphe, pişmanlık anlamı katar. Ev yapıldı mı?, okula gittin mi? F İİ l Çek İ m Ekler İ

16  Şimdiki zaman kipi eki: -yor geliyorum, geliyorsun, geliyor; geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar.  Geniş zaman kipi eki: Olumlu çekim için: -r/ -ar, -er gelirim, gelirsin, gelir; geliriz, gelirsiniz, gelirler.  Gelecek zaman kipi eki: -acak, ecek g eleceğim, geleceksin, gelecek; geleceğiz, geleceksiniz, gelecekler. K İ p Ekler İ

17  Görülen geçmiş zaman kipi eki: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü geldim, geldin, geldi; geldik, geldiniz, geldiler.  Öğrenilen geçmiş zaman eki: -mış, -miş, -muş, -müş gelmişim, gelmişsin, gelmiş; gelmişiz, gelmişsiniz, gelmişler.  Şart eki: -sa, -se gelsem, gelsen, gelse; gelsek, gelseniz, gelseler.  İstek eki: -a, -e geleyim, gelesin, gele; gelelim, gelesiniz, geleler.  Gereklilik eki: -malı, -meli gelmeliyim, gelmelisin, gelmeli; gelmeliyiz, gelmelisiniz, gelmeliler.

18 Emir kipinin kip eki yoktur, şahıs çekimi vardır:  Tekil şahıslar  1. –ayım, -eyimvur-ayım  2. -vur  3. –sın, -sin, -sun, -sünvur-sun  Çoğul şahıslar  1. –alım, -elimvur-alım  2. -ın, -in, -un, -ün, -ınız, -iniz, -unuz, -ünüzvurun/ vurunuz  3. -sınlar, -sinler, -sunlar, -sünlervursunlar Em İ r K İ p İ Çek İ m İ ( Ş ahIs Ekler İ )

19  Türkçede dokuz kipin çekimi için üç tip şahıs eki kullanılır.  Biri yukarıda verdiğimiz emir kipinin çekimidir.  Şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, gereklilik kipi için kullanılan şahıs ekleri (I. tip şahıs ekleri de denir, şahıs zamirlerine dayanırlar.) Ş ahIs Ekler İ

20  Tekil ş ahıslar:  1. -ım, -im, -um, -ümgelir-im  2. –sın, -sin, -sun, -süngelir-sin  3. –gelir  Ço ğ ul ş ahıslar:  1. –ız, -iz, -uz, -üzgelir-iz  2. –sınız, -siniz, -sunuz, -sünüzgelir-siniz  3. –lar, -lergelirler

21  II. tip ş ahıs ekleri de denir.  İ yelik eklerine dayanırlar. Görülen Geçm İŞ Zaman ve Ş art K İ p İ İ ç İ n KullanIlan Ş ahIs Ekler İ

22  Tekil ş ahıslar  1. –mgeldi-m  2. –ngeldi-n  3. –geldi  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –kgeldi-k  2. -nız, -niz, -nuz, -nüzgeldi-niz  3. –lar, -lergeldi-ler

23  I. şahıslar için çekimi ağızlarda mevcuttur, yazı dilinde yoktur: İ stek Kipi İ çin Kullan ı lan Ş ah ı s Ekleri

24  Tekil ş ahıslar  1. –m  2. –sın, -sin, -sun, -sün  3. -  Ço ğ ul ş ahıslar  1. –k  2. -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz  3. - lar, -ler

25  Yapım eklerinin bir kısmı çok işlektir, bir kısmı normal bir işlekliğe, bir kısmı da işlek olmayıp çok sınırlı kullanıma sahiptir.  Türkiye Türkçesinde kullanılan yapım eklerinin hemen hepsi aşağıda verilmiştir. YapIm Ekler İ

26  –a, -e: ilke, komuta, göze  –aç, -eç: kıraç, topaç  –ak, -ek: benek, topak  –al, -el: özel, yerel  –alak, -elek: topalak, kozalak  –am, -em: önem  –an, -en: köken, o ğ lan  –ar, -er/- ş ar, - ş er: be ş er, üçer, yedi ş er  –arı, eri: içeri, dı ş arı  –at, -et: gölet, özet  –ay, -ey: güney, kuzey  –az, -ez: ayaz İ s İ mden İ s İ m YapIm Ekler İ

27  –ca, -ce, -ça, -çe: Türkçe, bence, iyice  –ca ğ ız, -cegiz: kızca ğ ız, çocukca ğ ız  –cak, -cek: oyuncak, yavrucak  –cal, -cel: öncel, güncel, kılcal  –cı, -ci, -cu, -cü, -çı, -çi, -çu, -çü: avcı, sucu, kapıcı  –cık, -cik, -cuk, -cük, -çık, -çik, -çuk, -çük: kitapçık, kedicik  –cıl, -cil, -cul, -cül, -çıl, -çil, -çul, -çül: bencil, evcil, kırçıl  –cın, -cim, -cun, -cün, -çın, -çin, -çun, -çün: balıkçın,  –ç: anaç, ortaç  –da, -de, -de, -ta, -te: gözde, sözde  –dakbıngıldak, kıkırdak  –dam, -dem, -tam, -tem: yöntem, gündem  –dan, -den, -tan, -ten: toptan, içten  –da ş, -de ş, -ta ş, -te ş : sırda ş, yurtta ş,  –dırık, -dirik, -duruk, -dürük: boyunduruk  –düz: gündüz  –ga, -ge, -ka, -ke: ba ş ka, özge  –gıl, -gil, -gul, -gül: turunçgil, baklagil

28  –k: topuk, bebek  –kan, -ken: ba ş kan, yelken  –kek: erkek  –ki: dünkü, yarınki  –l: tekil, ço ğ ul  –la, le: yayla, kı ş la, tuzla  –lak, -lek: otlak, sulak  –lan: kaplan, aslan  -layın, -leyin: geceleyin, ak ş amleyin  -lı (-li, -lu, -lü)……-lı(-li, -lu, -lü): sa ğ lı sollu, inceli kalınlı  -lı, -li, -lu, -lü: tuzlu, sulu  -lık, -lik, -luk, -lük: insanlık, ormanlık, çöplük  –m: birim, hanım  –maç, -meç: dilmaç  –man, -men: kocaman, Türkmen  –mer: katmer  –mık: karamık  –msar, -mser: iyimser, kötümser

29  -msı, -msi, -msu, -msü: acımsı, ek ş imsi, sarımsı  –mtırak: mavimtırak, acımtırak  –n: ilkin, kı ş ın, yazın  –ncı, -nci, -ncu, -ncü: birinci, sonuncu  –ra, -re: ta ş ra, sonra  –rak, -rek: ufarak  –sak, -sek: tümsek  –sal, -sel: kumsal, kutsal  –sı, -si, -su, -sü: otsu, çocuksu, kadınsı  –sul, -sül, -sıl, -sil: yoksul  –sız, -siz, -suz, -süz: susuz, ba ş sız, evsiz  – ş : mavi ş, Memo ş, bebi ş  – ş ın, - ş in: sarı ş ın, kara ş ın  –t: e ş it, ya ş ıt, boyut  –tay: yargıtay, kurultay  -tı, -ti, -tu, -tü: ş ırıltı, gürültü, patırtı  –z: ikiz, üçüz

30  -a, -e-: kana-, türe-, bo ş a-  -al-, -el-: azal-, ço ğ al  –an-, -en-: gücen  -ar-, -er-: morar-, ever-, sarar-  -da-, -de-, -ta-, -te-: fokurda-, kikirde-, vızılda-  –k-: acık-, görük-  -ı-, -i-, -u-, -ü-: ş akı-  -kır-, -kir-, -kur-, -kür-: fı ş kır-, püskür-, sümkür-  –l-: incel-, kısal-, sivril-  –la-. -le-: sula-  – msa-, -mse-: benimse-, azımsa-  –r-: hap ş ır-, aksır-, öksür-  –ırga-, irge-: yadırga-, esirge-  -sa-, -se-: susa-, önemse-, garipse- İ s İ mden F İİ l Yapan Ekler

31  –anak, -enek: tutanak, gelenek, görenek  –av, -ev: görev, ödev, i ş lev  –a, -e: yara, sapa  –aç, -eç: güleç  –acak, -ecek: yakacak, içecek, gelecek  –acan, -ecen: sevecen  –a ğ an, -e ğ en: ola ğ an, dura ğ an  –ak, -ek: yatak, durak, uçak  –alak, -elek: yatalak, çökelek  –alga,-elge: çizelge,  –am, -em: tutam, dönem, kuram  –amaç, -emeç: dönemeç  –amak, -emek: basamak, kaçamak  –an, -en: düzen, bakan, kapan F İİ lden İ s İ m Yapan Ekler

32  –ar, -er/ -r: çıkar, gelir, yazar  –arı, -eri: uçarı  –ası, -esi: olası  –ay, -ey: olay, yapay, dikey  –baç, -beç: saklambaç, dolambaç  –ca, -ce, -ça, -çe: e ğ lence, dü ş ünce  –cak, -cek: salıncak  –ceme: sürünceme  –ç: inanç, sevinç, kıskanç, övünç  –daç: andaç  –dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü: çıktı, uydu, girdi, ş ıpsevdi  –dıç: andıç  –dık, -dik: tanıdık, bildik  –ga, -ge, -ka, -ke: bölge, süpürge

33  – ġ aç, -geç, -qaç, -keç: süzgeç, delgeç  –gan, -gen, -kan, -ken: yapı ş kan, sürüngen  -gı, -gi, -gu, -gü, -kı, -ki, -ku, -kü: saygı, bilgi, sevgi  –gıç, -giç, -guç, -güç: dalgıç, bilgiç  –gın, -gin, -gun, -gün, -kın, -kin, -kun, -kün: kırgın, bezgin, küskün  –ı, -i, -u, -ü: batı, do ğ u, gezi, yazı  –ıcı, -ici, -ucu, -ücü: kalıcı, satıcı, alıcı  -ı ş, -i ş, -u ş, -ü ş : bakı ş, görü ş, çıkı ş  –k: dilek, açık, seçik  –l: ı ş ıl  –m: bilim, ölüm, do ğ um  –ma, -me: sarma, çıkarma, bölme  –maça, -mece: bulmaca, bilmece  –maç, -meç: yırtmaç

34  –mak, -mek: ekmek, çakmak  –man, -men: seçmen, ö ğ retmen, sayman  –maz, -mez: aymaz, yaramaz, tükenmez  –mık, -mik, -muk, -mük: kusmuk, kıymık  –mur, -mür: ya ğ mur  –mı ş, -mi ş, -mu ş, -mü ş : bilmi ş, dolmu ş  –n: tütün, gelin  -tı, -ti, -tu, -tü: akıntı, sallantı, bulantı  –pak, -pek: kaypak  –sal, -sel: uysal  –sı, -si, -su, -sü: yatsı, tütsü  – ş : oyna ş, tanı ş  –t: geçit, yo ğ urt  –van, -ven: yayvan

35  –a-, -e-: tıka-,  –ala-, -ele-: ovala-, kovala-  –ar-, -er-: çıkar-, kopar-  –dar-, -der-, -tar-, -ter-: aktar-, dönder-  -dır-, -dir-, -dur-, -dür-, -tır-, -tir-, -tur-, -tür-: söndür-, giydir-  -ı-, -i-, -u-, -ü-: kazı-  –k-: görük-  –l-: açıl-, sevil-,kapıl-  –la-, -le-: atla-  –ma-, -me-: bilmeme-, duymama-  –n-: sevin-, söylen-, giyin-  –r-: içir-, kaçır-, pi ş ir-  – ş -: uçu ş -, gülü ş -, kar ş ıla ş -  –t-: arat-, uzat-, izlet-  –y-: koy-, doy- F İİ lden F İİ l Yapan Ekler

36  Türkçeni söz varlığını yapı bakımından üç tip kelime oluşturur: Kel İ me Türler İ

37  Kelimenin hiçbir ek almamış veya sadece çekim eki almış şekline denir.  Yabancı dillerden dilimize giren kelimeler kendi dillerinde ne tür bir yapıya sahip olurlarsa olsunlar, Türkçeye ait yapım eki almadıkları sürece basit kelime kabul edilirler. YalIn (Bas İ t) Kel İ me

38  Dilin yeni kavram ihtiyacından doğmuş kelimelerdir.  Türkçe eklemeli bir dildir, ek sayesinde işletilmektedir. Türkçede yeni kavram karşılama yolarından biri de kelime türetmektir.  Türetme de yapım ekleriyle yapılır. Yapım eki almış kelimelere türemiş kelime denir. Türem İŞ Kel İ me

39  Birden fazla(genellikle iki) kelimenin tek kavramı karşılamak için birleştirilmesiyle oluşmuş kelimelerdir.  Dildeki yeni kavram ihtiyacını karşılamak için başvurulan yöntemlerden biri de kelime birleştirmekti.  Birleşik kelimelerin bir kısmı bitişik, bir kısmı da ayrı yazılır.  Ayrı ve bitişik yazımı belirleyen temel kural iki duruma dayanır: B İ rle Şİ k Kel İ me

40  Birleşen kelimeler birleşme sonucu ses kazanmış veya kaybetmişse yazım bitişik, kelimeler ses sayılarını korursa ayrıdır:  kaybetmek, kaydetmek, zannetmek, hissetmek, emretmek; fark etmek, sevk etmek, sarf etmek, arz etmek, toz olmak, yardım etmek, …

41  Birleşik kelime, kendisini oluşturan kelimelerin birlikte oluşturduğu yeni bir kavramı anlatıyorsa yazım bitişik, kelimeler bir türün alt türünü karşılıyorsa ayrıdır.  Buna göre bitişik yazıma sahip birleşik kelimeyi oluşturan kelimelerin anlamından hareketle birleşik kelimenin anlamına ulaşmak çoğu zaman mümkün olmamaktadır.  Ayrı yazıma sahip birleşik kelimede ise anlattığınız kavram bellidir:

42  danaburnu(böcek), kedigözü(lamba), dilberdudağı(tatlı)  ayşekadın(fasulye), beştaş(oyun), camgöbeği(renk), çekyat,  gökdelen, okuryazar, ayaküstü, Eskişehir, kuzeydoğu,  başrol, aşevi, gayrimenkul; çalı kuşu, çiğ köfte,  köpek balığı, meyve suyu, çağ dışı, yurt içi,…

43 Okt. Mehmet Mustafa KARACA Adnan Menderes Üniversitesi Türk Dili Bölümü mmkaraca@adu.edu.tr


"Ek SÖZCÜKTE YAPI birleşik kelime kök gövde basit kelime türemiş kelime." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları