Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Dr. Saffet TATMA İ şyeri Hekimi GÜTF Halk Sa ğ lı ğ ı Yüksek Lisans 1.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Dr. Saffet TATMA İ şyeri Hekimi GÜTF Halk Sa ğ lı ğ ı Yüksek Lisans 1."— Sunum transkripti:

1 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Dr. Saffet TATMA İ şyeri Hekimi GÜTF Halk Sa ğ lı ğ ı Yüksek Lisans 1

2 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Tanım  Radyasyon, iç dönüşüm geçiren atomlar tarafından yayımlanan, boşlukta ve madde içerisinde hareket edebilen enerji olarak tanımlanır.  Radyasyonu tanımlamada üç ana parametre kullanılır. Enerjisi (düşük ve yüksek enerjili radyasyon ) Türü (parçacık radyasyonu ve elektromanyetik radyasyon) Kayna ğ ı (do ğ al ve yapay radyasyon kaynakları) 2

3 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Tanım – 2  Yüksek enerjili radyasyon iyonize radyasyon olarak da tanımlanır ve atomdan elektron koparabilen dolayısıyla atomu iyonize edebilen radyasyon türüdür.  Bunlar: Alfa, Beta, Gama ve X-Işınları’ dır. 3

4 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Tanım – 3  Düşük enerjili ya da iyonize olmayan radyasyon ise etkileşti ğ i materyal içindeki atomları yeteri kadar enerjisi olmadı ğ ı için iyonize edemez ve sadece uyarmakla yetinir.  Mikrodalgalar, görünür ışık, radyo dalgaları, kızılötesi ve (çok kısa dalga boyluları hariç olmak üzere) morötesi ışık iyonize olmayan radyasyona örnektir. 4

5 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyon Birimleri  Aktivite Birimi : Curie ( Ci ) Becquerel ( Bq )  Işınlama Birimi : Röntgen ( R ) Coulomb/kg ( C/kg )  So ğ urulma Doz Birimi : Rad Gray ( Gy )  Doz Eşde ğ er Birimi: Rem Sievert ( Sv ) 5

6 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyon Kaynakları  Do ğ al Radyasyon Kaynakları "do ğ al bir radyasyon banyosu“ Yer kabu ğ undaki radyoaktif elementlerin yayınladıkları ışınım-radyasyonlar, Uzayın boşluklarından gelen kozmik ışınım-radyasyonlar. 6

7 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyon Kaynakları – 2  Yapay Radyasyon Kaynakları Tıbbi alandaki radyasyon uygulamaları Endüstriyel uygulamalarda kullanım Nükleer bomba denemeleri Nükleer enerji 7

8 8

9 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Etkileri  Radyasyonun biyolojik etkilerini belirleyen faktörler; Radyasyonun tipi, Dokularda absorbe edilen toplam enerji miktarı, Radyasyon etkisine maruz kalınan hız, Doku özellikleri 9

10 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Etkileri – 2  İ yonize radyasyonlar, içinden geçtikleri hücrelerde önce moleküler düzeyde de ğ işikli ğ e sebep olurlar. Hücre içerisindeki molekülleri ve atomları iyonize ederek uyarırlar.  İ yonize radyasyonların gittikleri yol boyunca birim uzaklık başına neden oldukları enerji salınımlarına lineer enerji transferi (LET) denir. 10

11 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Rasyasyonun Etkieri – 3  LET genellikle iyonize radyasyonun yükü ve hızının fonksiyonu olarak da kabul edilir.  İ yonize radyasyonun yükü artıp hızı azaldıkça LET’ i artar  Genel olarak LET arttıkça radyasyonun öldürücü etkileri de artar. 11

12 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumlu etkileri  Molekülün dış yüzündeki elektronları saptırma, fizik tanımı ile molekülü iyonlaştırma faaliyeti.  Bu faaliyet havada ilk etkisini yaparak havayı iyonlar. İ yonlaşmış hava elektriksel bir nitelik kazanır.  Elektriklenme havayı ılımlı bir dengeye ulaştırırsa sakınca do ğ maz. 12

13 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumlu etkileri – 2  Fazla olursa, bir tarz lodos etkisi yapar; yani baş a ğ rısı, sinirlilik etkisi yapar  örne ğ in çok yakından televizyon seyretme  Havadaki bu iyonlaşma, zararsız sınırdaki çok hafif radyasyon sonucudur. 13

14 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumlu etkileri – 3  Radyasyon, hücre ve dokulardaki iyonlaşmayı, su üzerinde meydana getirince, dolaylı bir kimyasal işlemle dokularda oksijeni artırır.  Dokularda oksijen artması masum dozlarda olunca, hücre faaliyetlerinde hızlanma meydana gelir  Kaplıcaların neredeyse bütün kronik hastalıklara iyi gelmesi, hücre çevresinde ılımlı oksijen birikimi yaparak canlandırma etkisine dayanır 14

15 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumlu etkileri – 4  DNA molekülleri, hücre içinde helezon şeklinde geometrik dizileri temsil eder.  Çok sert ve devamlı ışınlar bu helezonları kopartır. E ğ er kopma ciddi bir bölgeden ise hücre ölür.  Kanser tedavisinde hücreleri öldürecek şiddette radyasyon kullanılır. 15

16 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumlu etkileri – 5  Güneşin bize kadar ulaşan ultraviyolesi ılımlı miktarda olunca, hormon salgılarını güçlendirir; vitaminleri enzimlere ba ğ lar(kemik sa ğ lı ğ ı) ve dolayısıyla hayatı güçlendirir. 16

17 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumsuz etkileri  Radyasyonun etkisinin zararlı olması iki şarta ba ğ lıdır: 1- Işının gücü 2- Işının etki süresi  Bir ışın ne kadar sert ve güçlü olursa olsun, e ğ er çok kısa süre etki yapmışsa çok tehlikeli olmaz.  Aksine gücü çok olmayan bir ışın uzun süre etki yapmışsa çok tehlikeli olabilir 17

18 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumsuz etkileri – 2  Devamlı hücre yapan kemik ili ğ i, ışınlara karşı çok hassastır.  Az miktardaki ışın; örne ğ in güneş ve kaplıca, kemik ili ğ ini aktivite edip güçlendirir  Fakat radyasyon belli sınırları aşınca ciddi tehlikeler başlar. Işın şiddet ve süresine göre en hafif etki kansızlık ve savunma hücrelerinde güçsüzlüktür.  Sonra kemik ili ğ inde “aplazı” dedi ğ imiz iflas olayları meydana gelir ki; sonu ölümdür.  Üçüncü bir etki ise kan kanseridir. 18

19 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumsuz etkileri – 3  Radyasyonun en bariz etkisi deri üzerinedir.  Yanıklarla başlayan etkiler, iyileşmeyen yaralara kadar dramatik şekil bozuklukları bu etkiler arasındadır.  Radyasyon daha az miktarda alınınca, derideki ya ğ bezlerini öldürür ve deri kurur  Orta derecedeki radyasyon, saçlar başta olmak üzere kılları döker. Işın çoksa bu durumda kıllar yeniden çıkmaz. 19

20 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun olumsuz etkileri – 4  Bu etkiler radyasyon yanıkları, radyasyon hastalıkları, do ğ al ömür süresinin kısalması, kanser ve kalıtımsal bozukluklardır.  Hatta çok büyük miktarlarda radyasyon dozuna maruz kalınması halinde ani ölümlere bile rastlamak mümkündür 20

21 21

22 22

23 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Moleküler Düzeyde Etkileri  Direkt yolla, de ğ işikli ğ e u ğ rayan molekül do ğ rudan do ğ ruya iyonize radyasyona maruz kalır ve uyarılırlar.  Dolaylı yolla ise iyonize radyasyon sonucu oluşan bazı ara ürünler başka bir dizi kimyasal reaksiyona girerek di ğ er moleküllerin de ğ işmesine neden olurlar 23

24 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Moleküler Düzeyde Etkileri – 2  Radyasyon için asıl kritik hedefler, hücre zarı yapısında bulunan karmaşık yapıdaki lipitler, metabolik olarak önemli enzimler ve nükleik asitlerdir.  Bunların hasara u ğ raması ve fonksiyonlarının bozulması hücrenin normal fonksiyonunu yitirmesine ve ölümüne yol açabilir. 24

25 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Hücresel Düzeyde Etkileri  Hücreyi oluşturan yapılardan çekirdek ve özellikle de bölünme halindeki kromozomlar, radyasyona hücre sitoplazmasına göre çok daha duyarlıdırlar.  Hücre bölünmesi sırasında (mitoz) radyasyona maruz kalan hücrelerde büyüme kesintiye u ğ rar. 25

26 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Hücresel Düzeyde Etkileri – 2  Radyasyon kromozomların kırılmasına, birbirlerine yapışmasına, kenetlenmesine ve kıvrılmasına yol açabilir  Tüm bu de ğ işiklikler mutasyonla sonuçlanabilir veya daha da ileri giderek hücrenin ölümüne yol açabilir. 26

27 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Hücresel Düzeyde Etkileri – 3  Radyasyon dev hücre oluşumuna da sebep olabilir.  Bölünme başlamadan önce radyasyona maruz kalan hücreler artık bölünmezler fakat metabolik aktiviteleri bir süre daha devam edebilir ve bölünemedikleri için büyümeye devam ederler.  Dev hücreler haline gelip, sonunda ölürler. 27

28 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Hücrelerin radyasyona karşı duyarlılık sırası Beyaz kan hücreleri (Lenfositler) Kırmızı kan hücreleri (Eritrositler) Sindirim sistemi hücreleri Üreme organı hücreleri Cilt hücreleri Kan damarları Doku hücreleri (Kemik ve Sinir Sistemi) 28

29 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyonun Biyolojik Sistemler Üzerine Etkileri  Prekürsör Hücreler: Mitotik olarak aktif olup, radyasyona çok duyarlıdırlar.  Farklılaşmakta Olan Hücreler: Bunlarda da bölünme olur ve radyasyona duyarlıdırlar.  Olgun Hücreler: Mitotik aktiviteleri çok azdır ve göreli olarak radyasyona dirençlidirler 29

30 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Hematopoetik Sistem(Kan Hücre Sistemi)  Kan hücrelerini yapan organlar (kemik ili ğ i, dalak, lenf bezleri) radyasyona aşırı hassastır  Radyasyonun etkilerini araştırmada, periferik kan sayımı özellikle de lökosit sayımı ve periferik yayma yol gösterici olur. 30

31 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Lenfatik Sistem  Dalak, lenf bezleri ve timus radyasyona oldukça duyarlıdır.  Dalakta radyasyona ba ğ lı olarak mitotik aktivite inhibisyona u ğ rar, kütlesi azalır.  Lenf bezlerinde ise küçülme meydana gelir, alınan doza göre şişme, ödem ve hemoraji görülebilir.  Timusun boyutları ve aktivitesi azalır 31

32 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Reprodüktif Sistem(Üreme Sistemi)  Gonatlar radyasyona ileri derecede duyarlıdır.  Kadında ovum ve prekürsör foliküler(öncü folükül) hücreler, erkekte ise spermatogonialar(spermlerin öncü hücreleri) en duyarlı hücrelerdir. 32

33 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Ganstrointestinal Sistem  Mukoza epiteli radyasyona oldukça hassastır  önce mitoz durur, ödem, dejenerasyon ve nekroz görülür.  Bu de ğ işiklikler bulantı, kusma, ishal ve iştahsızlıkla seyreden belirtilere neden olur.  Ayrıca mukus, pepsin ve asit salgısında azalma, emilimde bozulma gibi fonksiyonel de ğ işiklikler de meydana gelir 33

34 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Deri  İ lk etkiler eritem, tırnak ve saçlarda de ğ işiklikler, kıllanmada azalma ile kendini belli eder.  Yüksek dozlarda ise depigmentasyon, ülserasyon ve dermatit oluşabilir. 34

35 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Göz  Gözün radyasyona en hassas bölümü lenstir. İ yonize radyasyon katarakta neden olur. 35

36 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Merkezî Sinir Sistemi  Radyasyona en dirençli sistemdir. Beyin, medulla spinalise(omurilik) göre daha hassastır.  Ancak bu hassasiyet çok yüksek dozlarda oluşur. 36

37 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Di ğ er Organlar  Kalp, böbrek, karaci ğ er, pankreas gibi organlar radyasyona dirençlidirler.  Ancak çok yüksek dozlarda kanama, enfarkt, nekroz ve ödem gibi de ğ işiklikler meydana gelebilir. 37

38 38

39 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Düşük Doz Radyasyonun Biyolojik Etkileri  Düşük doz radyasyonun insan üzerindeki etkilerini direkt olarak kanıtlamak mümkün de ğ ildir  Radyasyonun mutajenik etkisini oluşturmada herhangi bir eşik dozun yoktur.  Herhangi bir radyasyon dozu mutasyona neden olabilmektedir.  Ancak doz hızı azaldıkça, mutasyon hızı da azalmaktadır ve daha düşük dozlarda premutasyonel hasarın daha çok onarıldı ğ ı ve daha az mutasyon oldu ğ u düşünülmektedir. 39

40 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Düşük Doz Radyasyonun Biyolojik Etkileri – 2  Düşük doz radyasyonlarda örne ğ in X veya gama ışınlarıyla 1 rad’lık tüm vücut radyasyonuna maruz kalan kişide kansere ba ğ lı ölüm sadece 1 artmaktadır.  Yani radyasyona maruz kalmayan kişiden 1600’ü kanserden ölmekte iken, bunlar 1 rad’lık radyasyona maruz kaldıklarında 1601 kişi kanserden ölmektedir. 40

41 41

42 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Yüksek Doz Radyasyonun Biyolojik Etkileri  Akut Somatik Etkiler Birkaç dakika ile birkaç saatlik bir sürede, bir defada tüm vücut olarak büyük miktarlarda radyasyona maruz kalma sonucu oluşan klinik belirtiler ve laboratuvar bulgularının tümüne akut radyasyon sendromu denilmektedir. 42

43 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Akut Radyasyon Sendromu  Başlangıç evresi: 0-48 saat arasında olur. İ ştahsızlık, bulantı, terleme, yorgunluk gibi belirtiler ortaya çıkar.  Latent evre: 48 saat ile 2-3 hafta arasında görülür. Birinci evredeki bulgularda düzelme ile seyreder.  A ğ ır hastalık evresi: 2-3. hafta ile 6-8. hafta arasında görülür. Ateş, iltihap, cilt hassasiyeti, saç dökülmesi, hemoraji, hiyare, letarji, şuur ve algılamada bozukluklar ortaya çıkabilir.  İ yileşme evresi: 6-8 haftadan birkaç aya kadar sürebilir. 43

44 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Kronik Somatik Etkiler  Uzunca bir süre içinde aralıklı olarak düşük dozlara maruz kalma yani kronik olarak ışınlanma sonucu meydana gelebilecek etkiler yıllar sonra ortaya çıkabilir.  Bunun sebebi ise, doz düşük dahi olsa tekrarlanan ışınlamalarda organizmanın bir sonraki ışınlamaya kadar hasarı onaramaması ve hasarın gittikçe artmasıdır 44

45 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Kronik Somatik Etkiler – 2  Kronik olarak ışınlanan kişilerde, yıllar sonra, katarak ve kanser vakaları görülebilece ğ i gibi do ğ al ömür sürelerinde de bir kısalma söz konusu olabilir.  Ayrıca, bu kişilerin kendilerinden sonraki nesillerinde kalıtımsal bozukluklara rastlanabilir.  Hayvanlar üzerinde yapılan deneyler, radyasyonun yaşlanmayı hızlandırdı ğ ını ve buna ba ğ lı olarak da do ğ al yaşam süresinde belli bir kısalmanın söz konusu olabilece ğ ini ortaya koymaktadır 45

46 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyondan Korunma  Ülkemizde uygulanan Radyasyon Güvenli ğ i Tüzük ve Yönetmelikleri, ICRP' nin (Uluslararası Radyolojik Korunma Komisyonu) radyasyon korunması bakımından ortaya koydu ğ u 3 temel ilkeye dayanmaktadır: 1-Net bir fayda sa ğ lamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilemez. 2-Ekonomik ve sosyal faktörler göz önüne alınarak, bütün radyasyon uygulamalarında maruz kalınacak dozun mümkün oldu ğ u kadar düşük tutulması için gerekli önlemler alınmalıdır. 3-Mesle ğ i gere ğ i radyasyonlarla çalışanlar ve halk için yılda alınmasına müsaade edilen doz sınırları aşılmamalıdır. 46

47 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyondan Korunma – 2  Normal şartlar altında, sızıntılardan dolayı toplum üyeleri için öngörülen doz sınırı yıllık 1 mSv olarak kabul edilmiştir.  Bu doz sınırına do ğ al radyasyonlardan alınan dozlar ile tıbbi uygulamalardan (teşhis ve tedavi) alınan dozlar dâhil de ğ ildir. 47

48 İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Radyasyondan Korunma – 3  Kaynak Yakınında Harcanan Zaman: Radyoaktif kayna ğ ın yakınında ne kadar az zaman geçirilirse o kadar az doza maruz kalınır.  Kayna ğ a Olan Mesafe: Radyasyon kayna ğ ından uzaklaştıkça, maruz kalınabilecek doz miktarı azaltılabilir.  Zırhlama: Radyasyon kayna ğ ı ile kişi arasına bir engel konulması etkiyi azaltabilir 48

49 49 TEŞEKKÜRLER…


"İ YON İ ZAN, NON- İ YON İ ZAN RADYASYON VE SA Ğ LI Ğ A ETK İ LER İ Dr. Saffet TATMA İ şyeri Hekimi GÜTF Halk Sa ğ lı ğ ı Yüksek Lisans 1." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları