Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Anadolu ve Rumeli Ağızları II Haz. Yrd Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Anadolu ve Rumeli Ağızları II Haz. Yrd Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN."— Sunum transkripti:

1 Anadolu ve Rumeli Ağızları II Haz. Yrd Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN

2 Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Ahmet Bican armağanı için hazırladığı “Anadolu ve Rumeli Ağızlarında Etnik Yapı Ayrılıklarından Kaynaklanan Ses ve Şekil Bilgisi Zenginliği Üzerine” adlı yazısında Anadolu Ağızları için şöyle diyor: Eldeki verilere göre, Anadolu ve Rumeli ağızları üzerinde coğrafi temelde değil, dil özelliklerine dayanarak yapılan bir sınıflandırmada, bu ağızlar yapılarını belirleyen temel özellikler açısından:“Anadolu ve Rumeli Ağızlarında Etnik Yapı Ayrılıklarından Kaynaklanan Ses ve Şekil Bilgisi Zenginliği Üzerine I. Doğu Grubu Ağızları, II. Kuzey Doğu Grubu Ağızları III. Batı Grubu Ağızları olarak üç ana gruba ayrılmıştır. Ancak, bunlardan Doğu Grubu Ağızlarında 4 alt grubun, Kuzey Doğu Grubu Ağızlarında 3, Batı Grubu Ağızlarında da 9 alt grubun belirlenmiş olması, üstelik bunların bir de 2. derecede alt gruplara ayrılmış bulunması, bu ağızlar arasında ne denli bir dil çeşitlenmesi olduğunu ortaya koyan bir tespittir. Karahan, Ana Ağız gruplarını şu özelliklere göre ayırmaktadır: Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN

3 Ana Ağız gruplarını belirleyen özellikler ÖZELLİK 1. AĞIZ BÖLGESİ DOĞU GRUBU 2. AĞIZ BÖLGESİ KUZEYDOĞU GRUBU 3. AĞIZ BÖLGESİ BATI GRUBU 1 Alınma kelimelerdeki uzun ünlülerin normal süreli ünlüye dönüşmesi. padişahpaTişahpadişah 2 Kalınlık-incelik bakımından ünlü benzeşmesi var idi varıdı 3 Kök ve ek ünlülerinde sebebi belirsiz kalınlaşmalar ettinettunettiŋ 4 Kök ve ek ünlülerinde sebebi belirsiz incelmeler ġız-ḳızḱízġız 5 Çok heceli kelimelerin sonundaki “ı, u, ü” ünlülerinin “i”ye dönüşmesi buni bunu 6 Alınma kelimelerdeki ünlü incelmesi yoluyla meydana gelen uyum değişmesi ḫerp harp

4 Ana Ağız gruplarını belirleyen özellikler ÖZELLİK 1. AĞIZ BÖLGESİ DOĞU GRUBU 2. AĞIZ BÖLGESİ KUZEYDOĞU GRUBU 3. AĞIZ BÖLGESİ BATI GRUBU 7 İlk hecede bulunan yuvarlak ünlülerin düzleşmesi çocuḫçecuḳçocuḫ 8 Ek ünlülerinde meydana gelen yuvarlaklaşmalar adamınadamunadamıŋ 9 Ünlü-ünsüz uyumsuzluğu ekdıḫéķduķekdik/ ektik 10 Arka ve orta damak geniz ünsüzü “ŋ” nin korunması veya kaybolması evin eviŋ 11 Ön damak ünsüzü g’nin iki ünlü arasında ve hece sonunda korunması dügündüğündüğún 12 Belirli bazı kelimelerde ön ses “y” ünsüzünün düşmesi ilanilan-yılanyılan

5 Ana Ağız gruplarını belirleyen özellikler ÖZELLİK 1. AĞIZ BÖLGESİ DOĞU GRUBU 2. AĞIZ BÖLGESİ KUZEYDOĞU GRUBU 3. AĞIZ BÖLGESİ BATI GRUBU 13 Patlayıcı ünsüzlerin ikizleşmesi sekkizsekiz 14 Belirli bazı ünsüzlerin kelime içinde yer değiştirmesi torpaḫtorpaktorpaḫ 15 Teklik 1., 2., ve 3. şahıs zamirlerinin yönelme hali eki aldığındaki değişimler bahan- bene bağa-baãbaŋã 16 “öyle”, “böyle” kelimelerindeki ses değişimleri ėleoyleöyle/ ȫle 17 Zamir kökenli çokluk 2. şahıs eki ve bildirme ekinin yapısı seversiz- burdasız seversiniz- burdasınız seversiŋiz- burdasıŋız 18 Çokluk 2. şahıs iyelik eki ile iyelik kökenli şahıs ekinin yapısı babazbabanızbabaŋız

6 Ana Ağız gruplarını belirleyen özellikler ÖZELLİK 1. AĞIZ BÖLGESİ DOĞU GRUBU 2. AĞIZ BÖLGESİ KUZEYDOĞU GRUBU 3. AĞIZ BÖLGESİ BATI GRUBU 19 Şimdiki zaman ekinde meydana gelen ses değişmeleri geliyėr- gelėrgeliyėr- geliyir-geli geliyor- geliyo-geli 20 Duyulan geçmiş zaman ekinin tek şekilli olması varmış-varmişvarmişvar(ı)mış 21 Teklik ve çokluk 1. şahıs emir eklerindeki ses değişmeleri baḫımbaḳayımbaḳıyım 22 İstek eki –A’nın işleklik derecesindeki farklar gidaḫ-gidekKiTálum- - gidek 23 Soru cümlesinin vurgu ile kurulması geldin?geldin mi?geldiŋ mi? ( Karahan, age, s.53 )

7 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Prof. Dr. Leyla Karahan’ın “Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması” adlı eserinde bazı ses, şekil ve söz dizimi özellikleri bakımından Anadolu ağızları sınıflandırıldığında coğrafî olarak: Doğu grubu ağızları, Doğu grubu olarak adlandırılan ağızlar içinde sayılmaktadır. AğrıArtvin ( Merkez, Şavşat, Ardanuç, Yusufeli ),Bingöl, Bitlis,Diyarbakır,Elazığ, Erzincan,Erzurum,Gümüşhane, Hakkâri,Kars,Mardin, Muş,Siirt,Tunceli, Urfa ( Birecik ve Halfeti hariç),Van

8 İllerini, Kuzeydoğu ağızları içinde sayan Karahan; İllerini ise “Batı grubu ağızları” olarak sınıflamaktadır ( Karahan a.g.e. 1-2 ). AdanaAdıyamanAfyonAmasyaAnkaraAntalyaAydınBalıkesir BartınBilecikBoluBurdurBursaÇanakkaleÇankırıÇorum DenizliEskişehirGaziantepGiresunHatayIspartaİçelİzmir İzmitK.MaraşKastamonuKayseriKırşehirKonyaKütahyaMalatya ManisaMuğlaNevşehirNiğdeOrduSakaryaSamsunSinop SivasTokatUşakYozgatZonguldak Artvin ( Hopa, Boçka ve Arhavi ), Rize,Trabzon Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN

9 ( L. Karahan; AAS )

10 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Karahan, bu üç ana ağız grubunu da bazı özelliklere göre alt ağız gruplarına ayırmakta ve bu ayrımları haritalarda göstermektedir. Doğu grubu ağızları alt ağız grubuna Örneğin, ilk olarak ele alacağımız Doğu grubu ağızları şu dört alt ağız grubuna ayrılmaktadır: 1. Grup: Ağrı, Van, Muş, Bingöl, Siirt, Diyarbakır, Mardin, Hakkâri, Urfa ( Birecik ve Halfeti hariç), Palu, Karakoçan ( Elazığ) ağızları. 2. Grup: Kars ( Ardahan ve Posof Hariç ), Erzurum, Gümüşhane ağızları. 3. Grup: Ardahan, Posof ( Kars ), Şavşat, Yusufeli, Ardanuç, Artvin merkezi ağızları. 4. Grup: Kemaliye, İliç ( Erzincan), Elazığ ( Mrk.), Keban, Baskil, Ağın, Harput, Tunceli ağızları.

11 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ( L. Karahan; AAS )

12 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Doğu Grubu Ağız Bölgesinin Sınırları: Doğu Grubu Ağız Bölgesinin Sınırları: Kuzeydoğu’da; Artvin ( mrk.)/ Şavşat, Ardanuç ve Yusufeli ilçelerini içine alır. Sınır çizgisi, Rize ve Trabzon’un güneyinden geçer. Kuzeydoğu’da; Artvin ( mrk.)/ Şavşat, Ardanuç ve Yusufeli ilçelerini içine alır. Sınır çizgisi, Rize ve Trabzon’un güneyinden geçer. Kuzeyde; Rize-Erzurum arasındaki idari sınır, aynı zamanda bu ağız grubunun kuzey sınırını oluşturur. Kuzeyde; Rize-Erzurum arasındaki idari sınır, aynı zamanda bu ağız grubunun kuzey sınırını oluşturur. Batıda; Gümüşhane’yi kuşatan sınır çizgisi Erzincan, Tunceli ve Elazığ’ın batısından Malatya ve Adıyaman’ın doğusundan geçerek Urfa’nın Birecik ve Halfeti ilçelerini batıda bırakarak Suriye’ye ulaşır. Batıda; Gümüşhane’yi kuşatan sınır çizgisi Erzincan, Tunceli ve Elazığ’ın batısından Malatya ve Adıyaman’ın doğusundan geçerek Urfa’nın Birecik ve Halfeti ilçelerini batıda bırakarak Suriye’ye ulaşır. Güney ve doğu sınırları, siyasî sınırları aşarak güneyde Irak Türkmen ağızları ile, doğuda Azerbaycan ve İran içlerine kadar uzanır. Güney ve doğu sınırları, siyasî sınırları aşarak güneyde Irak Türkmen ağızları ile, doğuda Azerbaycan ve İran içlerine kadar uzanır.

13 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Doğu grubu ağızlarının karakteristik özellikleri: ( Karahan, age:56-57 ) 1- Alınma ünlülerdeki uzun ünlüler bu ağızlarda kısalır. ( çāre: çare, nāmus: namus…) 2- Benzeştirme ( Erc. )/ benzeşmenin istikameti geriye doğrudur. ( Gerileyici benzeşme; Ahmet : E ḥ med 3- Çok heceli kelimelerin sonundaki ‘ı, u, ü’ ünlüleri ‘i’ ile temsil edilir. ( i’leşme) gözü: gözi/ kulağı: ḳ ulaği/ kolu: ġoli 4- ‘ ḫ ’ ünsüzü, karakteristik olarak görülür. aldı ḫ, ba ḫ dı ḫ, ḫ oş 5- ‘ ñ ( =ŋ )’* ünsüzü değişerek veya düşerek kaybolmuştur. Baña: baa/ baan/been 6- Belirli bazı kelimelerde #y > #Ø düşmesi görülür. Yılan: ilan, yiğit: igit, yıl: il 7- VgV durumunda ve hece sonunda ‘g’ korunur. Döger, söger, beg 8- Özellikle sayı isimlerindeki patlayıcı ünsüzlerde ikizleşme görülür. Yeddi, sekkiz, do ḳḳ uz… *Bu ünsüz, bu ve benzeri çalışmalarda genel kabule aykırı olarak ng ünsüzü yerine kullanılmıştır.

14 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Doğu grubu ağızlarının karakteristik özellikleri: ( Karahan, age:56-57 ) ‘g-r/ p-r’ ( doğru:dorġu, toprak: torpa ḫ …)9- ‘g-r/ p-r’ ünsüzlerinin komşu olarak yer aldığı kelimelerde göçüşme yaygındır. ( doğru:dorġu, toprak: torpa ḫ …) +CI +çi10- İsimden isim yapım eki olan +CI eki yörede +çi şeklinde sadece ötümsüz türevleriyle kullanılır. Yolçu, göSçü, suçi, balçi baan, sahan, oğan11- Teklik şahıs zamirlerinin yönelme hâli baan, sahan, oğan şeklindedir. ėle, bėle/ *boylė12- ‘ öyle, böyle’ kelimeleri, ėle, bėle/ *boylė biçimlerindedir gelesiz, yapasız…13- Zamir kökenli çokluk 2. şahıs ve bildirme eki ‘sız/siz’ dir; gelesiz, yapasız… ‘-z’geldiz, babaz/ babāz…14- Çokluk 2. şahıs iyelik eki ve iyelik kökenli şahıs eki ‘-z’dir; geldiz, babaz/ babāz… 15- Şimdiki zaman ekinin ünlüsü dardır. Geliy, gelėr, geli… 16- Teklik 1. şahıs emir eki, hece kaynaşması ile yapı değiştirmiştir. Söylim, yapim, alim ‘alayım! 17- İstek eki ‘-A’ bütün şahıslarda işlek olarak kullanılır. Gelem, gelesin, gelesiz… 18- Erzurum, Van, Muş, Ağrı, Diyarbakır, Urfa ağızlarında kip ve şahıs eklerinin sıralanışı; sorarsamse, bıra ḫ ırsamsä, baciysa ḫ sä şeklindedir.

15 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN KARS İLİ AĞIZLARI KARS İLİ AĞIZLARI Kaynaklar: 1) Kars İli Ağızları, Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN 2) Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Prof. Dr. Leyla KARAHAN 3) ARA II Ders Notları, Yrd. Doç.Dr. Kenan ACAR

16 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Bütün ağız özelliklerini, her ilimizin özeline inerek incelememiz mümkün değildir. Fakat ağız bölgelerinin karakteristik özelliklerine sahip olduğuna kani olduğumuz ve üzerlerinde durmakla pek çok ses, şekil ve cümle niteliklerini örnekleyeceğimizi düşündüğümüz illerimizden örnekler vereceğiz. İlk olarak üzerinde duracağımız il ağzımız “Kars İli Ağızları” olacak. Kars ili ağızlarını seçmemizde birkaç sebep var:

17 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN 1- Kars, Karahan’ın Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması adlı eserinde 1. Ağız bölgesi içinde sayılmaktadır. 2- Kars, şu anda Ardahan ve Iğdır ilçeleri de il olan bir bölgemizdir. 2- Yapısal özellikleri bakımından Kars, Kafkas bölgesindeki Oğuz grubuna giren Türk topluluklarının da kaçkın yurdu niteliği taşır. 3- Kars ili ağızlarını çalışan A. Bican Ercilasun hocamızın eseri, bölgenin niteliklerini ayrıntılarıyla ortaya koyan bir doktora çalışmasıdır.

18 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN A. Bican Ercilasun, Kars ili sınırları içinde her biri ayrı yönden Kars sınırları dışına taşan beş ağız bölgesi olduğunu söylemekte ve bunları şöyle sıralamaktadır: ( Bu yöre ağızları için açıklamalarda ayraç içinde verilen kısaltmalar kullanılacaktır.) ( KYA ), 1- Kars yerli ağzı ( KYA ), ( APYA ), 2- Ardahan-Posof yerli ağzı ( APYA ), ( HTA ), 3- Hanak Türkmenleri ağzı ( HTA ), ( KAA ), 4- Kars Âzerileri ağzı ( KAA ), ( KTA ). 5- Kars Terekemeleri ağzı ( KTA ). ( Ercilasun, a.g.e, s.2 )

19 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN KARS AĞIZLARININ ÖZELLİKLERİ: KYAAPYAHTAKAAKTA Şimdiki zaman eki-ir/ Įr -iyer-or/ ōr -Ir- ėr /- įr Geniş zaman eki-Ir -Ar Öğrenilen geçmiş z.-mIş ( 1. Şahıslar hariç ) –I ² p ( 1. Şahıslar hariç ) –I ² p Teklik Şahıs eki-Em/ -sEn-Im/ -sIn -Em/ -sEn Teklik 1. Şahıs zamiribenBen/ ban*benmen Kelime sonu “i”leşme karakteristik --- Arapça’dan gelen kelimelerdeki a > e ---Gelb, heyat… İkizleşme---Karakteristik şakkılda-, sekkiz #y > # Ø ve buna bağlı olarak ı > i, u, ü İl, ildırım, ulduz

20 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN KARS AZERİ VE TEREKEME AĞIZLARININ ORTAK ÖZELLİKLERİ: KYAAPYAHTAKAAKTA Yeterliğin = iktidarın olumsuzu ----bil/ *< -umA- gidebilmezsen/ gelemmedim/ yazammadım -bil/ *< -umA- gidebilmezsen/ gelemmedim/ yazammadım Olumsuz geniş zaman çekimi ---bil-mez+em bilmeSsen bilmeS bilmezėz/ bilmezez ( bilmezik/ bilmeziḱ / ḫ) bilmeSsiz bilmeSler bil-mez+em bilmeSsen bilmeS bilmezėz/ bilmezez ( bilmezik/ bilmeziḱ / ḫ) bilmeSsiz bilmeSler Çokluk 1. Şahıs eki Çokluk 2. Şahıs eki ----ik / íh / íḫ - siz / s į z / síz -ik / íh / íḫ - siz / s į z / síz Bildirme eki sonunda «r» > Ø ---yürektir: yürehdi durmuştur: durmuşdu yürektir: yürehdi durmuştur: durmuşdu / v / > / y / v# > y# ---avcı: ayçu pilav: piloy, ev: öy avcı: ayçu pilav: piloy, ev: öy 3. Teklik emir eki----ginen dur: durginen -ginen dur: durginen -Ip zarf fiil eki----Ib gelip: gelib, ölüp: ölüb -If gelip: gelif, ölüp: ölüf

21 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN KARS TEREKEME AĞIZLARININ ÖZELLİKLERİ: KYAAPYAHTAKAAKTA / b, p / > v b,p # > f baba: bava, çubuk: çuvuḫ gelip: gelif, kitab: kitaf -AcAk > AjAḫgelecek: geleje ĥ, yapacak: yavacaḫ * # b > # mBen: men *bin: min Benzeştirme ( Asimilasyon ) Karakteristik Görürler: görüller, yaparlar: yapallar / l/ > d,nAslan: asdan, kuşlar: ġuşdar Kızlar: ġıznar

22 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ERZURUM İLİ AĞIZLARI ( Bu bölümdeki bilgiler Efrasiyab Gemalmaz’ın Erzurum İli Ağızları adlı çalışmasına dayanmaktadır.) Erzurum ili ağızları, morfolojik ve fonetik açıdan iki alt ana ağız grubuna ayrılır. 1. Bölge: Yukarı Karasu- Yukarı Aras ağızları ( Doğu Anadolu ana ağız grubu özelliklerini gösterir. ) YKYA Yukarı Karasu Ağız Bölgeleri: a) Güney: Erzurum, Aşkale b) Kuzey: Ovacık, Narman Yukarı Aras Ağız Bölgeleri: a) Güney: Hınıs, Tekman, Karayazı b) Kuzey: Pasinler, Horasan

23 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN 2. Bölge: Çoruh boyu ağızları ( Hem Doğu Anadolu ana ağız grubu özelliklerini hem de Kuzeydoğu ana ağız grubu özelliklerini gösterir.) ÇBA a) Oltu-Şenkaya-Olur Yerli Ağzı/ Şenkaya-Olur Türkmen Ağzı/ Oltu-Yusufeli Ağzı Grubu b) Tortum Yerli Ağzı/ Tortum-Yusufeli Ağzı Grubu c) İspir ( Hunut/ Nargâh/ Barhal/ Çörmeli ) Ağızları Grubu

24 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ( E. Gemalmaz; EiA )

25 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN İLİ AĞIZLARININ BELİRGİN ÖZELLİKLERİ ERZURUM İLİ AĞIZLARININ BELİRGİN ÖZELLİKLERİ A)Ses Özellikleri: *İnce ünlülü kelimelerde V g V korunur ( dügün, degirman, yigit). * Son hecedeki dar ünlülerde i’leşme ( ġırmızi, babasi, ölmiş, olim…) * Alıntı kelimelerde ünlü kısalması: āşık: aşık, maārif: marif, ālim: alim * İnce ünlülü kelimelerde k# > ĥ # (geldik: geldü ĥ, verelim/verek: vere ĥ, gelinlik: gelinnüĥ… ) * rl > ll benzeşmesi ( asimilasyon ) yaygın ( tekerlek: tekelle ĥ, tanırlar: tanıllar, verirler: veriller… ) * Göçüşme, ( Azerbaycan Türkçesi etkisiyle ) yaygın görülür. ( Çapraşık: çarpaşıḫ, çıplak: çilpaḫ, ibrişim: irbişim, ileri: ireli, doğru: dorġi ) * # ķ > # ġ kalmıyor: ġalmir, koymuyor: ġoymir, kaçıyor: ġaçir * # t > # d taş: daş, tutuyorsunuz: dutirsiz, takıldı: daķıldi * Ovacık, Narman bölgesinde #g/k >#c/ç geldik: celdiyh/ celdüyh, celduḫ, çiler ‘kiler’

26 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN B) Şekil Özellikleri: Erzurum merkez ve güneydeki ağızlarda bildirme ekleri ve zamir kökenli şahıs ekleri geniş ünlülüdür ( yiğidim: igidem, yiğitsin: igitsen, gelmem, gelmemişem, alirem… ) Erzurum merkez ve güneydeki ağızlarda bildirme ekleri ve zamir kökenli şahıs ekleri geniş ünlülüdür ( yiğidim: igidem, yiğitsin: igitsen, gelmem, gelmemişem, alirem… ) Çokluk 1. şahıs eki, iyelik kökenli şahıs eklerinin 1. çoğulu “ ĥ” lidir. Yazmışı ĥ, gelmişiĥ, geldiĥ Çokluk 1. şahıs eki, iyelik kökenli şahıs eklerinin 1. çoğulu “ ĥ” lidir. Yazmışı ĥ, gelmişiĥ, geldiĥ Çokluk 2. şahısta n/ŋ’siz şahıs eki kullanılır. ( a ḫıllısız, durirsiz, geldiz, gördüz )Çokluk 2. şahısta n/ŋ’siz şahıs eki kullanılır. ( a ḫıllısız, durirsiz, geldiz, gördüz ) Geniş zamanın olumsuzunda 1. şahıslarda z’li kullanım: gelmezem, gelmezi ĥ Geniş zamanın olumsuzunda 1. şahıslarda z’li kullanım: gelmezem, gelmezi ĥ Şart birleşik çekiminde şart ekinin tekrarlanması ( Doğu grubunun karakteristiği olarak ) çeĥmezsense, sorarsamsa, yaparsansaŞart birleşik çekiminde şart ekinin tekrarlanması ( Doğu grubunun karakteristiği olarak ) çeĥmezsense, sorarsamsa, yaparsansa

27 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN B) Şekil Özellikleri: Yönelme ekli 1. ve 2. şahıs zamiri ince ünlülü ( bene, sene… ) Yönelme ekli 1. ve 2. şahıs zamiri ince ünlülü ( bene, sene… ) Karakteristik zarf fiil örneklerine rastlanır “ölenece ĥ, ġalanaca ḫ, duranda, gelereĥden, ġaldı ḫ liyin” Karakteristik zarf fiil örneklerine rastlanır “ölenece ĥ, ġalanaca ḫ, duranda, gelereĥden, ġaldı ḫ liyin” Eşitlik ekli +cAmA( eyiceme, usulcama ) ve vasıta ekli +liyin ( ansızliyin, erkenliyin ) ile buna paralel +AyIn ( düneyin) ve +An ( dünen ) ekleri kullanılmaktadır.Eşitlik ekli +cAmA( eyiceme, usulcama ) ve vasıta ekli +liyin ( ansızliyin, erkenliyin ) ile buna paralel +AyIn ( düneyin) ve +An ( dünen ) ekleri kullanılmaktadır. Çoruh Boyu Ağızlarında ek ünlülerinde yuvarlaklaşmalar da görülmektedir ( Oltu, Olur, Şenkaya, Tortum, İspir ağızlarında APYA’ya yakın bir şekilde belirgin ) ėdarsuz,binsun, zamanun, çıħdum, eyuyduħ, geldo ḫ ( Tortum ).Çoruh Boyu Ağızlarında ek ünlülerinde yuvarlaklaşmalar da görülmektedir ( Oltu, Olur, Şenkaya, Tortum, İspir ağızlarında APYA’ya yakın bir şekilde belirgin ) ėdarsuz,binsun, zamanun, çıħdum, eyuyduħ, geldo ḫ ( Tortum ). ( geldıħ, leşberlıħ, diyecayıħ)Yukarı Karasu- Yukarı Aras ( Pasinler, Horasan, Hınıs, Tekman, Karayazı, *Oltu, *Olur ) ağızlarında ek ünlülerinde kalınlaşmalar da görülmektedir. ( geldıħ, leşberlıħ, diyecayıħ)

28 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN DİYARBAKIR AĞZI KISA TARİHÇE VE DİYALEKTOLOJİK DURUM: Oğuzların Döğer Eksük bin Artuk Beğ’in DiyarbakırArtuklular’a ArtukoğullarıAnadolu Selçuklularının Eyyubilerin İranlı tarihçi Ebubekir Tıhranî ( 15.yy Kitâb-ı Diyarbekiriyye Bayındır Bilad-ı Bayındıriyye Malazgirt zaferiyle birlikte Anadolu’ya kalabalık gruplar halinde gelen Oğuzların Döğer boyundan Eksük bin Artuk Beğ’in yerleştiği yörelerden olan Diyarbakır, uzun süre Artuklular’a başkentlik yapmıştır. ( Hısn-ı Keyfa= Hasankeyf ) Haçlı ordularının durdurulmasında, Bahreyn ve Kudüs’ün fethedilmesinde öncülük eden Artukoğulları, önce Anadolu Selçuklularının sonra Eyyubilerin egemenliğine girmişlerdir. İranlı tarihçi Ebubekir Tıhranî ( 15.yy ) Kitâb-ı Diyarbekiriyye isimli eserinde bu yörenin yüzlerce yıl burada yerleşen Bayındır boyundan ötürü Bilad-ı Bayındıriyye olarak adlandırıldığını söylemektedir. Diyarbakır Ağzı Kerkük, Telafer, Tuzhurmatı, Süleymaniye Kuzey Irak Türkmen bölgelerine, Hama, Humus Hamedan gibi Suriye Türkmen bölgelerine Doğu grubu ağızlarının Güneyinde yer alan Diyarbakır Ağzı, coğrafi sınırları aşan Kerkük, Telafer, Tuzhurmatı, Süleymaniye gibi Kuzey Irak Türkmen bölgelerine, Hama, Humus Hamedan gibi Suriye Türkmen bölgelerine uzanan bir ağız yapısına sahiptir.

29 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN DİYARBAKIR AĞZI SES ÖZELLİKLERİ : ġ ķ nefesli 2 hırıltılı 0 äyaġiya (ayağına), oġlumi(oğlumu); ķarşi, ķomşi; 2acca, 2erslendi; geleca 0, o 0 itiyı 0 1. Bu ağızda aşırı patlayıcı ġ ve ķ, nefesli 2, hırıltılı 0 gibi yazı dilinde olmayan sesler vardır: äyaġiya (ayağına), oġlumi(oğlumu); ķarşi, ķomşi; 2acca, 2erslendi; geleca 0, o 0 itiyı 0 ع ‘a,‘e, ‘i, ‘ö ve ‘u‘amuca, ‘ebdes, Se‘irtli, ‘ömrüm,‘Urfali 2. Türkçedeki ünlülerle Arapçadaki ع sesi birlikte kullanıldığında ‘a,‘e, ‘i, ‘ö ve ‘u sesleri ortaya çıkar: ‘amuca, ‘ebdes, Se‘irtli, ‘ömrüm,‘Urfali 3. g ve ġ sesleri sızıcılaşmaz: VgV : VgV ile g# : g# : dögdiler, begim, igne, begeni (beğeniyor); VgV : VgV ile g# : g# : dögdiler, begim, igne, begeni (beğeniyor); V ġ V: V ġ V ile g# : g# : o ġ lumi, ḳ oltı ġ ındadır; yo ġ ıridım V ġ V: V ġ V ile g# : g# : o ġ lumi, ḳ oltı ġ ındadır; yo ġ ıridım günlı 0, yema 0, bilera0, geld ı 0 ça, zenginı 0, bişeca 0, desa 0, at 1 dilar, böyügidır; yo 0 ti, 4 ar mi, yaġli, bul 1 miş, tarafe, yabançi, 4. Eklerin çoğu kalınlık-incelik uyumunu bozar: günlı 0, yema 0, bilera0, geld ı 0 ça, zenginı 0, bişeca 0, desa 0, at 1 dilar, böyügidır; yo 0 ti, 4 ar mi, yaġli, bul 1 miş, tarafe, yabançi,

30 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN 5. Birçok kelimede düzlük-yuvarlaklık uyumu da bozulur: ol 1mi ş, oyn 1 dı 0, vurulmiş, oldi, gözimize, öl 1, oni, yolçi, otli, çocı 0, doġri 6. Diyarbakır ağzında ŋ kullanılmaz: da ġ ladın, düştin, bacin, senın, vb. 7. # ḳ > # ḳ : ḳ a 0 dı 0, ķapi vb. 8. Bazı kelimelerde açık e (ä) 9 ästalı 0, äşāmız…ve birkaç kelimede f > 4 değişmesi görülür: etra 4, se 4 er

31 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN Sık görülen ünlü ve ünsüz değişmeleri şunlardır: Sık görülen ünlü ve ünsüz değişmeleri şunlardır: Ünlü DeğişmeleriÜnsüz Değişmeleri a > e/ä: 9 äyr, eya 0 ç # > c # : ağac, ac ı > i : işıġa, sica 0, ķapi c > ç : altunçi, dabança (Bir kısmında ç : ç ) ı > u : artu 0, aşu 9 larVkV > VgV (istegini) ve k # > g # (böyüg) ö > é : béle, évle (öğle) # k : # k : kibi, kölge (Aslî şekiller. Yazı dilinde # k > # g ) u > ı/i : otırirdỉ 0 ; u y9 i k / ḳ > 0 : dema 0, éyil ı 0; eya 0 ta, çı 0 i ü > i : köti, küçik ḳ # > ġ # : çoġ, ufaġ, biçuġ, ya 0 tıġ

32 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ŞEKİL ÖZELLİKLERİ: İYELİK EKLERİİYELİK EKLERİ : ev 1 ze (evinize), çocuġiz (çocuğunuz) Çokluk 2. şahıs iyelik eki (ŋ kullanılmadığından) +(I 2 )z şeklindedir: ev 1 ze (evinize), çocuġiz (çocuğunuz) HÂL EKLERİHÂL EKLERİ (çocuġi vb. : be ® ān versin sāten Yükleme hâli eki sadece düz olup (çocuġi vb.) yükleme ve yaklaşma hallerinde eksiz kullanım görülebilir: be ® ān versin (belânı versin), sāten (saatine)

33 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ZAMAN EKLERİZAMAN EKLERİ r –i, 1 bıra 0 iyam, otirilar; anlat 1, ba 01 san, begen 1 1.Birinci şahıslar dışında şimdiki zaman ekinin r’si erir. Ek kalınlık incelik uyumuna tâbi olmaz. Çoğunlukla –i, bazen 1 şeklinde uzun ünlülüdür: bıra 0 iyam, otirilar; anlat 1, ba 01 san, begen 1 –mAz –mAn almazam (almam), veremenem (veremem) 2.Geniş zamanın olumsuzu için –mAz veya –mAn ekleri kullanılır: almazam (almam), veremenem (veremem) –miş oturmiş, çalmişsan 3.Öğrenilen geçmiş zaman eki sadece –miş olup uyumlara girmez: oturmiş, çalmişsan –acaġ/-aca 0 –ecaġ/-eca 0 ’tırçı 0 aca 0 sız, çektirecaġam 4.Gelecek zaman eki kalın ünlülü kelimelerde –acaġ/-aca 0, incelerde –ecaġ/-eca 0 ’tır: çı 0 aca 0 sız, çektirecaġam

34 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN ŞAHIS EKLERİ 1. +(I)z +(I) 0 biliy ı 0, zenginı 0. +az +nı 0 buluşacaġaz, almanı 0 1. Çokluk 1. şahıs eki olarak +(I)z yerine +(I) 0 kullanılır : biliy ı 0, zenginı 0. Ayr ıca +az ve +nı 0 kullanılabilir. buluşacaġaz, almanı 0 (almayız) 2. çı 0 arisız, bil 1 siz 2. Çokluk 2. şahıs eki n’siz, -sI 2 z şeklindedir: çı 0 arisız, bil 1 siz 3. bilmiyem, ba 0 manam at 1 san, bil 1 san 3. Teklik 1. ve 2. şahıs ekleri düz geniş ünlülüdür: bilmiyem, ba 0 manam (bakmam); at 1 san, bil 1 san

35 Anadolu ve Rumeli Ağızları, Haz. Yrd. Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN SORU EKİSORU EKİ mi Buni mi ? Yo 0 ti? Soru edatı kullanılırsa uyuma girmez ve mi şeklindedir: Buni mi ? Çoğunlukla bu da kullanılmayıp soru ifadesi vurgu ile sağlanır: Yo 0 ti? ( Yok muydu?) YAPIM EKLERİ –maġ/-maķ/-ma 0 getma 0 1.Mastar eki –maġ/-maķ/-ma 0 şeklinde hep kalındır: getma 0 vb. +lıķ +cı evlı 0, günlu ġuna; davulçinın, hanci 2.Yapım eklerinden +lıķ hep kalın, +cı ise düzdür: evlı 0, günlu ġuna; davulçinın, hanci vb.

36


"Anadolu ve Rumeli Ağızları II Haz. Yrd Doç. Dr. Muharrem ÖÇALAN." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları