Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Vekalet Kuramı Sümeyye YÜCEBİLGİLİ Yönetim ve Organizasyon, Doktora, 2012.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Vekalet Kuramı Sümeyye YÜCEBİLGİLİ Yönetim ve Organizasyon, Doktora, 2012."— Sunum transkripti:

1 Vekalet Kuramı Sümeyye YÜCEBİLGİLİ Yönetim ve Organizasyon, Doktora, 2012

2 Başlıklar Vekalet Kuramının;  Temelleri  Gelişimi ve Özellikleri  Diğer Örgüt Kuramlarıyla İlişkisi  Örgütlere Temel Katkıları  Eleştiriler

3 a Bilgi güçtür. F.Bacon

4 a  Örgütlerin, ekonomik ve sosyal yönleriyle yaşayan organizmalar oldukları düşünülebilir.  Büyümeleri ve karmaşıklaşmaları örgüt sahiplerinin, özellikle yönetim alanında bilgi sahibi olmalarını gerektirir.  Dolayısıyla profesyonel yöneticilere ihtiyaç duyulur.

5  Profesyonel bir yönetici ile çalışma, örgütler açısından en mantıklı ve etkili yol olarak görünse de; şirket sahipleri ve yöneticiler arasındaki çıkar çatışmaları, özellikle nakit hak dağıtımı gibi birçok konuda problem doğurmaktadır. vekalet problemleri  Herkesin öncelikle kendi çıkarlarının karşılanması isteğiyle ortaya çıkan duruma vekalet problemleri (agency problems) denir.

6 Firmaların gelişimleri ve ömürleri açısından, çıkar sahiplerine adil menfaat paylaşımını düzenlemeye yardımcı bir sistem olarak vekalet kuramı ortaya çıkmıştır.

7 Kuramın Temelleri Vekalet kuramı Vekalet kuramı, işi yapan bir taraf (vekil) ile işi yapma konusunda yetki veren diğer bir taraf (asil) arasındaki ilişkileri modellemek üzere bilgi ekonomisi yazınında geliştirilen bir kuramdır. (Fama, 1980; Fama ve Jensen, 1983; Jensen ve Meckling, 1976; Daily ve diğ., 2003)

8 Örgütsel bağlamda vekalet kuramını çeşitli alanlarda görebiliriz; Ücret Kazanma ve Farklılaşma Stratejileri Komisyon İlişkileri Sahiplik ve Finansal Yapılar Dikey Bütünleşme Yenilikçilik

9  Vekalet kuramı, işbirliği davranışında bulunan bir asil ile vekalet yapısını sergileyen bir vekilin karşılıklı ilişkilerinden oluşmaktadır.  Bu ilişkiler, alıcı-satıcı, işveren-işgören veya avukat-müvekkil ilişki örneklerinde olduğu gibi tarafların riske yönelik farklı amaç ve tutumlarını barındırmaktadır.  Bu kuram, asil ile vekilin risk tutumları üzerine yapmış olduğu vurgu ile ön plana çıkmaktadır. (Jensen ve Meckling, 1976; Ross, 1973)

10  Asiller riski kabul eden taraf  Asiller, ortaklıklarını birçok örgüte dağıtabilme imkanına sahip oldukları için bireysel örgüt faaliyetleri konusundaki tercihlerinde riski kabul eden taraf olarak karşımıza çıkmaktadır.  Vekiller riskten kaçınan taraf  Vekiller ise; bu durumun tam tersine, iş güvenliği ve geliri ayrılmaz biçimde tek bir örgüte bağlı olmasından dolayı, kişisel varlığa yönelik riski azaltmak için, kararlarında riskten kaçınan taraf olarak görülmektedir. (Williamson, 1963)

11  Vekilin riskten kaçınma tutumu, vekillerden örgüt getirilerini arttırmasını isteyen (riski kabul eden) asiller için fırsat maliyetleri yaratmaktadır.  Asil ile vekil arasındaki bu risk farklılaşması asil-vekil ilişkilerinde ahlaki bir tehlikeyi de beraberinde getirmektedir. (Beatty ve Zajac, 1994)  Kuramın en tartışılan yanı, asilin çıkarlarının uyumlaştırılmasında vekilin risk tutumlarını değiştiren, yönetsel ve teşviksel denge mekanizmalarının kurulmasıdır. (Tosi ve Gomez-Mejia, 1989)

12 Mülkiyet ve Kontrolün Ayrılması Bu düşünce, örgütlerdeki yönetimin ve pay sahiplerinin karşı karşıya gelmeleri nedeniyle, pay sahiplerinin yöneticiler üzerinde etkin bir kontrol mekanizması kurmalarının imkansızlaşmasını ifade eder.

13 Adam Smith«Ulusların Zenginliği»  Mülkiyet ve kontrolün ayrılması düşüncesinin temeli Adam Smith’ in (1776) «Ulusların Zenginliği» (The Wealth of Nations) isimli eserine dayanmaktadır.  Bu eser, örgütsel kuramın yeni bir yönünün gelişmesinde birçok modern iktisatçı için temel eser olarak kabul edilmektedir.  Smith bu eserinde ekonomik bir örgütün, sahibinin dışında farklı birinin veya bir grubun kontrolünde olduğu zaman, örgüt sahiplerinin amaçlarının tam olarak gerçekleşmeyeceğini öne sürmektedir.

14 Berle ve Means «Modern Ortaklıklar ve Özel Malvarlığı»  Smith’den ilham alan Berle ve Means 1932’de «Modern Ortaklıklar ve Özel Malvarlığı» isimli eserlerinde büyük örgütlerdeki mülkiyet ve kontrol ayrımının, örgütsel ve kamusal alanlardaki politik uygulamalarını incelemişlerdir.  Sahipliğin giderek artan sayıda farklı kişilere geçmesiyle, endüstrinin daha konsolide olacağını ve böylece gücün kullanılmasının sınırlanması için, kontrollere giderek daha az gerek duyulacağını öne sürmektedir.

15  Jensen ve Meckling  Jensen ve Meckling 1976’da mülkiyet ve kontrol ayrımını, ekonomik örgüt kuramından oluşan, tam yetkili bir vekalet problemi meselesine dönüştürmüşlerdir.  Vekalet kuramının maliyetleri ve bu maliyetlere kimin, neden katlanacağını açıklamaya çalışmışlardır.  Vekalet maliyetlerini, asil ve vekilin öncelikle kişisel kazançlarını maksimize etmekle uğraştıklarını ve vekilin her zaman asilin çıkarları doğrultusunda hareket etmeyeceği varsayımına dayandırarak açıklamaktadır.

16  Asilin vekil ile eksik kontrat yapmasına neden olan; uzun dönemli olasılıkların öngörülmeye uygun olmayacağı varsayılmaktadır.  Eksik kontratın vekalet ilişkileri çalışmalarını daha kritik yaptığı ortaya çıkmıştır.  Asilin vekil için uygun teşvikler sağlaması ve aynı zamanda vekilin olası anormal davranışlarını kontrol etmek için, izleme maliyetleri olarak sınıflanan izleme mekanizmalarını kurması gerekmektedir.  Asil, tahvil maliyetleri adı altında ifade edilen, asile zarar veren hareketleri yapmamayı güvence altına almada da kaynaklar harcayabilir.  İzleme ve tahvil maliyetlerine maruz kalma sonrasında bile asil zarara uğrayabilir çünkü vekilin, parasal eşdeğeri «artık kayıp» olarak sınıflandırılan, asilin servetini maksimize etme düşüncesinde farklılıklar olabilmektedir.

17 Vekalet maliyetleri = İzleme maliyetleri + Tahvil maliyetleri + Artık kayıplar

18  Mülkiyet ve kontrol ayrımının ortaya çıkması, bir örgüt sahibinin yeni bir alıcıya örgütün küçük bir kısmını satma yoluyla mülkiyet haklarını zayıflatması sonucu oluşmaktadır.  Örgüt sahibinin kendi mülkiyet haklarının bir kısmını dağıtarak daha iyi hizmet sağlama nedeniyle de ilişkilendirilebilir.  Yeni sahipler örgütte eski sahiplerin yaptığı kontrol ediciliği sürdürmemektedir. Bu süreçte örgütün eski sahibi, asil olan yeni sahibin çıkarlarını korumak için bir vekil olarak örgütü yönetmeye devam etmektedir. Eski sahiple fikir ayrılığı sebebiyle yeni sahip, eski örgüt sahibinin kararlarının izlenmesine gerek görmeyebilir.

19  Firmanın yeni sahibi için, potansiyel izleme maliyetlerini eski sahibe ödenebilir satın alma ücretinden çıkartmak pratik bir yoldur.  Bu tür net ödemeler yüksek fiyatlandırma stratejisi olarak adlandırılmakta ve eski sahibin servetini azaltmaktadır.  Eski sahip, yeni sahibe garanti vermek amacıyla tahvil çıkarmak için para harcamaya ihtiyaç duymaktadır.

20  Örgütteki yöneticiler pazarın disiplini ve fırsatları tarafından kontrol edilir. (Fama, 1980)  Örgütler, karar yönetiminin örgüt hiyerarşisindeki hem üst (yönetim kurulları ve yönetici) hem de alt seviyelerde (yönetici ve çalışanlar) karar kontrolünden ayrılır. (Jensen ve Fama, 1983)  Karar yönetimi Karar kontrolü  Karar yönetimi, örgüt fonksiyonunu yerine getirmeyle ilişkilidir. Karar kontrolü ise; karar yönetimin fonksiyonunun performansını denetlemekle ilişkilidir.

21 KARAR YÖNETİMİ KARAR KONTROLÜ Başlatma Yönetim Onaylama Değerlendirme Hakkı Hakkı Hakkı Hakkı Başlatma Hakkı: Başlatma Hakkı: Belirli bir müşterinin önerisini kabul edip etmeme kararları alınmakta ve işlemin içsel olarak nasıl yapılacağının planlarını yapmaktır. Yönetim Hakkı: Yönetim Hakkı: Seçilen önerilerin fiziksel olarak yerine getirilmesiyle ilgilidir. Onaylama Hakkı: Onaylama Hakkı: İkinci hak olarak bir önerinin seçimiyle ve kontratla ilgilidir. Değerlendirme Hakkı: Değerlendirme Hakkı: Yönetimin işleyişinin denetlenmesini ve tüm diğer hakların nasıl yürütüldüğünün denetlenmesiyle ilgilidir. (Fama ve Jensen, 1983)

22 A Karar yönetimi ve karar kontrolünün birbirinden ayrılma sebebi; örgütün kaynaklarında hak sahibi olmayan vekilin, asil için uygun olmayan kararlar alarak, kendi çıkarlarını arttırabileceği durumlardan kaçınmadır.

23 Pozitivist Vekalet Kuramı Literatürde üç araştırma ön plana çıkmıştır: 1. Örgütlerin Sahiplik Yapısı, Jensen ve Meckling (1976): 1. Örgütlerin Sahiplik Yapısı, Jensen ve Meckling (1976): Yöneticinin hisse senedine sahip olmasının, yönetici çıkarlarıyla işletme sahiplerinin çıkarlarını nasıl etkileyeceği araştırılmştır. 2. Sermaye ve Emek Piyasalarının Rolü, Fama (1980): 2. Sermaye ve Emek Piyasalarının Rolü, Fama (1980): Üst seviye yöneticilerinin çıkarcı davranışlarını kontrol etmekte kullanılan bilgi mekanizmaları olarak etkili semaye ve emek piyasalarının rolü tartışılmıştır. 3. Yönetim Kurullarının Rolü, Jensen ve Fama (1983): 3. Yönetim Kurullarının Rolü, Jensen ve Fama (1983): Büyük işletmelerdeki pay sahiplerinin üst yönetimin fırsatçılığını izlemede kullandıkları bir bilgi sistemi olarak tanımlamışlardır.

24 Pozitivist akımda yönetim mekanizmalarını kapsayan iki önerme, Eisenhard (1989): 1- Sonuç odaklı kontratların vekalet fırsatçılığının önlenmesinde etkili olması. Bu tür kontratların, asil ile vekilin öncelikleriyle birlikte ayarlandığını; her ikisi için ödüllerin aynı faaliyetlere bağlı olmasından dolayı, asil ile vekil arasındaki çıkar çatışmalarının azaldığı öne sürülmüştür. 2- Bilgi sistemlerinin vekalet fırsatçılığını önlediği varsayılmaktadır. Bilgi sistemlerinin, vekilin gerçekte ne yaptığı konusunda asili bilgilendirdiği için vekil fırsatçılığını önlediği öne sürülmektedir. Çünkü bu noktada vekil, asili aldatamayacağını anlamaktadır.

25 Asil – Vekil Araştırması  Asil-vekil bakış açısının, matematiksel kanıtlar ve mantıksal çıkarımlarla destekleyen özenle belirlenmiş varsayımlarıdır.  Pozitivist kurama göre daha soyut ve matematiksel olduğu için örgüt araştırmacıları tarafından daha az kullanılmaktadır.  Asil-vekil akımı kuramsal uygulamalar konusuyla daha alakalı ve daha geniş bir odaklanmaya sahiptir.  Pozitivist araştırmacılar yalnızca büyük işletmelerdeki mülkiyet-üst yönetim durumlarına odaklanmaktadır.  Pozitivist kuram birçok çeşit kontrat tanımlarken; asil- vekil kuramı riskten kaçınma, sonuç belirsizliği ve bilgi gibi faktörlerin etkisi altında hangi kontratın en etkili olduğunu ortaya çıkarmaktadır.

26 Asil-vekil literatürünün odak noktası; asil ile vekil arasında en uygun (optimal) kontratın belirlenmesidir. En basit model, asil ile vekil arasındaki amaç çatışmasını, kolay ölçülebilen bir sonuç ve asilden daha fazla riskten kaçınan bir vekili varsaymaktadır. (Eisenhard, 1989)

27 Basit Model Yaklaşımı’nın 2 durumu Asilin, vekilin ne yaptığını bildiği, bilginin tam olduğu durumdur. Asilin vekilin davranışını satın aldığı varsayılırsa, en etkili kontrat davranışa dayalı bir kontrat olacaktır. Sonuç odaklı bir kontrat, asilden daha fazla riskten kaçındığı varsayılan vekile riski transfer etmektedir. Asilin, vekilin ne yaptığını tam olarak bilemediği durumdur. Vekilin çıkarcı olduğu varsayılırsa, vekil anlaşmaya uygun davranmayabilir. Bütçeleme sistemi, raporlama prosedürleri, yönetim kurulları ve ilave yönetim kademeleri gibi bilgi sistemlerine yatırım yapılması gerekir.

28 Vekalet probleminin iki yönü Ahlaki Tehlike  Vekilin anlaşmaya uymaması ve eksik çaba göstermesidir. Ters Seçim  Vekil tarafından yapılan yanlış beyanattır. Asilin, vekilin yetenekleri konusunda tam olarak bilgi sahibi olamayacağından dolayı bu durum ortaya çıkar. (Eisenhard, 1989)

29 Vekalet Kuramının Diğer Örgüt Kuramlarıyla İlişkisi

30 Vekalet Kuramı İle Örgüt Kuramları İlişkisi (Eisenhardt, 1989) Varsayımlar Örgüt Kuramları

31 Vekalet Kuramı ve Politik Bakış Açısı İlişkisi Bireysel seviyede çıkarların sürdürülmesini ve örgütsel seviyede amaç çatışmasını varsaymaktadır. Bilgi asimetrisi unsuru daha alt seviyedeki kişinin gücüyle ilişkilendirilmiştir. amaç çatışması Politik modellerdeki amaç çatışmasının, politik bilimlerin müzakere, pazarlık ve koalisyon güçleri mekanizmalarıyla çözümlenmesidir. Vekalet kuramında ise, iktisadın karşılıklı teşvikler- ücret uyumlaştırılması mekanizmasıyla çözümlenmektedir.

32 Vekalet Kuramı ve Koşul Bağımlılık İlişkisi BenzerliklerFarklılıklar Bireylerin sınırlı rasyonel oldukları varsayılmakta ve bilginin örgüt içinde asimetrik dağıldığı ifade edilmektedir. Bilginin etkili işlenmesini, birçok örgütsel biçim arasından seçmek için bir kriteri olarak kullanmaktadır.  Koşul bağımlılık kuramı, bilgi işleme süreçlerini en iyi seviyeye çıkarmaya odaklanır.Vekalet kuramı ise, bilgi işleme süreçlerini yöneticinin kontrol edilmesi amaçlı kullanmaktadır.  Koşul bağımlılık kuramı, karar verme sorumluluklarının ve ilişkileri raporlamanın optimal yapısını ele almaktadır. Vekalet kuramı ise, bu karar verme ve raporlama örneklerinden sonuçlanan kontrol ilişkilerinin optimal yapısına odaklanmaktadır.

33 Bilinen amaç-sonuç ilişkilerinin ve belirlenmiş amaçların davranışlarla ilişkilendirilmesi, vekalet kuramındaki kontrat formunda yer alan görev programlanabilirliği ve ölçümlenebilirliği sonuçlarına benzemektedir. Klan kontrolü de vekalet kuramındaki düşük amaç çatışması varsayımına benzemektedir. Asil ve vekilin riskten kaçınma ve sonuç belirsizliğinin risk uygulamalarıdır. Vekalet Kuramı ve Örgütsel Kontrol İlişkisi Benzerlikler Farklılıklar

34 Sınırlı rasyonellik ve çıkarcılık varsayımları vardır. Hiyerarşileri davranış odaklı kontratlarla ve pazarları sonuç odaklı kontratlarla ilişkilendirerek, benzer bağımlı değişkenleri kullanmaktadırlar. Vekalet kuramında, daha çok asil vekil ilişkisi ve vekalet maliyetleri ele alınır. İşlem maliyet kuramında ise, işlemleri ilgilendiren özel varlıklar ve küçük miktarlarda gerçekleşen alışverişler öne çıkmaktadır. İşlem maliyeti kuramı, örgütsel sınırlara odaklanır. Vekalet kuramı ise, sınırlardan bağımsız olarak, işbirliği yapan taraflara odaklanmaktadır. İşlem maliyeti kuramında kullanılan maliyet varlık özgüllüğü ve düşük miktardaki pazarlık ile vekalet kuramında kullanılan asil ile vekilin risk tutumları, sonuç belirsizliği ve bilgi sistemleri (bağımsız değişkenler) farklıdır. BenzerliklerFarklılıklar Vekalet Kuramı ve İşlem Maliyeti Kuramı İlişkisi

35 Örgütsel politikalar ve örgüt içindeki güç ilişkileri her iki kuramda da birbirine benzemektedir. Bilgi asimetrisinin vekillere kazandırdığı güç ve asil vekil arasındaki kontratın karşılıklı uzlaşma ile oluşturulması söz konusu olabilmektedir. Vekalet Kuramı ve Kaynak Bağımlılığı Kuramı İlişkisi

36 Vekalet Kuramı ve Kurumsal Kuram İlişkisi Kurumsal kuram, çevresel baskıların örgütleri eşbiçimliliğe götürebileceğini belirtmektedir. (DiMaggio ve Powell, 1983) Bu çerçevede asil-vekil ilişkileri de çevresel kurumlardan etkilenmekte, özellikle yönetim kurulları ve yöneticiler arasındaki kontrol mekanizmaları bu etkilere maruz kalmaktadır. ( Barthélemy, 2011) Örgüt içi karar ve politikalar ve bu politikalar çerçevesinde oluşan asil-vekil arasındaki kontratlar çevresel kurumlardan etkilenmektedir. ( Eisenhardt, 1988)

37 Vekalet Kuramının Örgütsel Düşünceye Katkıları 1) Bilgiyi ele alışı: 1) Bilgiyi ele alışı: Bilgi, maliyeti olan, alınıp satılan bir mal olarak görülmektedir. Bu durum bütçeleme, yönetim kurulları, yönetsel denetim gibi biçimsel örgütsel sistemlerin rolünü arttırmaktadır. 2) Risk uygulamaları: 2) Risk uygulamaları: Belirsizlik yalnızca önceden planlayamama bakımından değil; risk/ödül ödünleşmesi bakımından da ele alınmaktadır. Sonuç belirsizliğinin, riski kabul etme isteğindeki farklılıklarla birlikte asil ile vekil arasındaki kontratı etkilediği yönündedir.

38 Vekalet Kuramına Karşı Eleştiriler 1) Kuramın sosyal bağlamı göz ardı etmesi ve yöneticiler etrafında kişiselleştirmesi: 1) Kuramın sosyal bağlamı göz ardı etmesi ve yöneticiler etrafında kişiselleştirmesi: Yöneticilerin yalnızca kendi çıkarlarını düşündüğü ve az gayret sarf ederek ekonomik zenginlik elde edecekleri düşüncesine dayanmaktadır. 2) Kuramın yönetici davranışlarını çok dar bir görüşle ele alması: 2) Kuramın yönetici davranışlarını çok dar bir görüşle ele alması: Örgütlerde insan ilişkilerinin göz ardı edilmesi ve hatta yöneticiye olan güvensizliğin açıkca ifade edilmesi, yöneticinin motivasyon ve performans düşüklüğüne sebep olmaktadır.

39


"Vekalet Kuramı Sümeyye YÜCEBİLGİLİ Yönetim ve Organizasyon, Doktora, 2012." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları