Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI. A. Tanım ve Türleri  Toplumsal davranış kuralları (sosyal düzen kuralları) hukuk, ahlak, din ve görgü kurallarıdır. Bu kuralların.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI. A. Tanım ve Türleri  Toplumsal davranış kuralları (sosyal düzen kuralları) hukuk, ahlak, din ve görgü kurallarıdır. Bu kuralların."— Sunum transkripti:

1 TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI

2 A. Tanım ve Türleri  Toplumsal davranış kuralları (sosyal düzen kuralları) hukuk, ahlak, din ve görgü kurallarıdır. Bu kuralların tümünün amacı toplumsal yaşamın bir düzen içerisinde sürdürülmesini sa ğ lamaktır. Ne kadar ilkel olursa olsun her insan toplulu ğ unda, toplumsal yaşama ilişkin düzenleyici, yasaklayıcı ve izin verici kurallar bulunur.

3 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  İ nsan toplum denilen sosyal çevre içinde do ğ ar, yaşar ve ölür. Tek tek insanlar yani bireyler geçicidir. Bunun karşısında toplum süreklidir. Do ğ ada bireyin tek başına yaşaması düşünülemez. İ nsanları bir arada tutan gücün ne oldu ğ u bilinmez.

4 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Bu konuda bazı düşünürler insanların kendilerine benzerleri aradıkları ve bunlarla ilişkide oldu ğ unu, yani toplumun temelinin birlikte olma içgüdüsünden kaynaklandı ğ ını belirtirler.  Başka düşünürler ise bireylerin bir arada yaşamasının sosyal ve bireysel çıkarların gerçekleştirmesinin bir aracı oldu ğ unu ve bireylerin toplum içinde yaşamayı çıkarları için tercih etti ğ ini ifade etmektedirler. Böylece toplumsal yaşamın temelini bir taraftan içgüdülere di ğ er taraftan akla ba ğ layan görüşler bulunmaktadır. Hangi sebeple olursa olsun insanların bir arada ve bir topluluk oluşturarak yaşadıkları bilimsel bir gerçektir.

5 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Topluluk içinde yaşayan insanlar her an benzerleriyle, yani birbirleriyle, bulundukları toplum içinde daha küçük topluluklar oluşturarak di ğ er küçük topluluklarla ve topluluk olarak başka topluluklarla ilişki içinde bulunurlar. Bu anlamda ortaya çıkan alt topluluklara en iyi örnek ailedir.  Bir işyerinde çalışanların, bir futbol takımını destekleyenlerin, bir meslek birli ğ ini oluşturanların oluşturdu ğ u topluluklar da bu anlamda de ğ erlendirilebilir. Birey ve topluluklar arasında ortaya çıkan ilişkiler, sosyal ilişkiler olarak isimlendirilir. Sosyal ilişkiler dayanışma ve çatışma şeklinde ortaya çıkabilir.

6 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Sosyal ilişkiler ancak belirli kurallar çerçevesinde sürdürülebilir. Aksi takdirde, yani kuralsız bir hayatın varlı ğ ı anarşi dedi ğ imiz düzensizlik halini ortaya çıkarır ki, bu durum toplumun ve bireyin devamlılı ğ ına zarar verir.  Toplumlarda düzenin sa ğ lanabilmesi için bir takım kuralların öngörülmesi zorunludur. Bu nedenle ortaya çıkan kurallar sosyal ilişkileri düzen altına alırken kargaşanın ortaya çıkmasını engeller. Bunun için kurallar, toplumda ortaya çıkan sosyal ilişkilerde dayanışmayı güçlendirici ve çatışmayı giderici etki gösterir.

7 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Kişilere yetki veren ve ödev yükleyen veya sadece ödev yükleyerek sosyal ilişkileri düzen altına alan bu kurallara toplumsal davranış (sosyal düzen) kuralları denir. Bu kuralların amacı toplum içindeki bireylerin birbirlerine ve topluma, toplumun da bireylere karşı tutum ve davranışlarını düzenlemek, çıkar çatışmaları arasında denge kurmak, böylece toplumsal düzeni sa ğ lamaktır.  Bu şekilde ortaya çıkan kurallar bir taraftan bireylere bazı yetkiler tanırken, di ğ er taraftan onların özgürlüklerini kısıtlarlar. Yani kurallar bireylere yapmaları gerekenleri bildirirken (emir), di ğ er taraftan yapmamaları gerekenleri bildirir (yasak). Her iki düzenleme sosyal yükümlülükler veya ödevler olarak nitelendirilir.

8 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Birey kurallara uygun yaşamak için emirlere ve yasaklara yani sosyal yükümlülüklerine uymak zorunda kalır. Bu emir ve yasaklar bireyi zorlamasına ra ğ men bireyin özgürlü ğ ünün teminatıdır. İ lk bakışta bu iki durum arasında çatışma oldu ğ u düşünülebilir. Kuralların kişileri sınırlarken aynı zamanda nasıl özgür kıldı ğ ı düşünülebilir. Kural kavramıyla ba ğ lantılı olan kısıtlama kavramı, bireyin hak ve özgürlüklerinin sınırlarını belirlerken, oluşturdu ğ u yaşama alanıyla aynı zamanda bireyin gelişimini sa ğ layacak ortamı sa ğ lar.

9 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Çünkü birey bakımından ortaya çıkan kısıtlama sadece bu bireye ilişkin de ğ il, tüm bireylere ve genel anlamda topluma ilişkin sınırları da ortaya koyar. Böylece birey kurallarla belirlenmiş sınırlar içinde ve di ğ er bireylerin ve toplumun müdahalesi olmaksızın özgür ve güvende kalabilir. Birey huzur ve barış içinde yaşarken toplum da düzen içinde yaşar. Di ğ er bir ifadeyle bireyin sınırlanması hem bireyin hem toplumun yararına uygundur.

10 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Bu anlamda kurallarla ortaya çıkan kısıtlamanın, bireyin di ğ er bireylerle ve her bir bireyle toplum arasındaki çatışmaları ortadan kaldırması veya en aza indirmesi gerekir. Bunun için toplumsal düzen kuralları çıkarların dengelenmesini sa ğ lamalıdır. Burada bireysel çıkarlar ve toplumsal çıkarlar arasında dengenin do ğ ru oluşturulması kuralların başarısıdır. Böylelikle sa ğ lıklı işleyen bir toplum düzeni sa ğ lanmış ve sürdürülmüş olur.

11 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Çıkarların korunmasına ilişkin dört görüş bulunmaktadır. Bunlar:  Bireyin,  İ ktidarın yada devletin,  Toplumun çıkarının korunması gerekti ğ i görüşleriyle,  Hukukun toplumun bireylerin ve sınıfların çıkarlarını  koruması gerekti ğ i görüşleridir.

12 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Her toplumun hukuk anlayışı ve buna ba ğ lı olarak hukuk düzeni o toplumda geçerli bulunan siyasi görüşler ve ekonomik yaşantı ile do ğ rudan ba ğ lantılıdır. Örne ğ in batı demokrasileri bireyin dokunulamayan ve devredilemeyen haklarının varlı ğ ı üzerine kurulmuştur. Buna karşın do ğ u ülkelerinde devlet olgusu bireyin önündedir. Buna ba ğ lı olarak o toplumun hukuk düzeni de şekillenir. Benzer ba ğ lantı tarım ekonomisi içinde bulunan ülkelerde geçerli bulunan hukuk düzeni ile gelişmiş olan, bilgi ça ğ ında yaşayan toplumlarda geçerli bulunan hukuk düzeni arasında da bulunur. Bu iki toplum arasında tartışılan hukuki sorunlar arasında dahi uçurumlar vardır.

13 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Türkiye Cumhuriyeti Anayasası “başlangıç” bölümünde yer alan “sosyal adalet” ilkesi, çıkarların eşit korunması, bireysel ve toplumsal menfaatlerin dengelenmesi ilkesinin görünüşüdür. Bu açıdan sosyal hukuk devleti ilkesinin kabul edildi ğ i söylenebilir.

14 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Böylece, hukuk kurallarının di ğ er toplumsal düzen kurallarıyla birlikte şu amaçları taşıdı ğ ı kabul edilmelidir.  Toplumsal düzen kuralları toplumsal barışı sa ğ lar. Çatışmayı önleyen kurallar toplumda barışı kurar.  Toplumsal düzen kuralları güven sa ğ lar. Bireylerin kurallarla sınırlanması güçlünün zayıfı yok etmesini engeller ve sosyal ilişkilerde güven sa ğ lar.

15 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Toplumsal düzen kuralları eşitlik sa ğ lar. Eşitlik bireylerin aynı şartlar altında kısıtlanması ve yetkilenmesi sonucunu do ğ urdu ğ undan, kurallar eşitli ğ i sa ğ lar.

16 B. TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARININ GEREKL İ L İĞİ  Toplumsal düzen kuralları özgürlük sa ğ lar. Kuralların varlı ğ ı, sınırlı ancak sürekli ve güvenli özgürlü ğ ün garantisidir.  Kuralların oluşumu sırasında birey ve toplum çıkarları arasında dengenin sa ğ lanması, toplulu ğ un tabi oldu ğ u toplumsal, siyasal ve ekonomik yapıların dikkate alınmasını, bu açıdan bazı tercihlerin yapılmasını gerektirir. Bu tercihlerde hata yapılması bireyin aşırı kısıtlanmasına ve toplumun gelişememesine yol açabilece ğ i gibi, bireyin aşırı serbest kılınmasına ve toplum düzeninin sarsılmasına da yol açabilir.

17 17 Toplumu Düzenleyen Di ğ er Kurallar ( Other Rules Regulating Society ) 1- Ahlak kuralları /Moral rules  Ahlak, zaman ve yere göre de ğ işen ve bir toplumda iyilik ve kötülük hakkında oluşan de ğ er yargılarına göre, yapılması ya da yapılmaması gereken davranışlara ilişkin kuralların tümüdür.  Nesnel (bireyin toplum ve di ğ er bireylere karşı olan davranışları) ve öznel (bireyin kendisine karşı olan davranışı) olabilir.  Hukuk kurallarına aykırı davranışlardan bir ço ğ u (nesnel) ahlak kurallarına da dayanır.  Ahlak kuralları, toplumda bazı davranışlar “iyi”, bazılarının “kötü” nitelenmesinin sonucudur.  Ahlak kuralları genel olarak yazılı hale getirilmemiştir.  Yasa koyucu ahlak kurallarına ters düşen hukuk kuralları koymamaya çalışır.  Bazı ahlak kuralları hukuka yansımıştır. Örne ğ in, BK göre, bir sözleşmenin konusu ahlaka aykırı ise, o sözleşme geçersizdir.

18 1. Ahlak Kuralları  Gerek ahlak, gerek hukuk kuralları insan davranışlarını yönlendirmek için öngörülmüştür ve insan davranışlarını düzenlemeyi amaçlamaktadır. Ancak her iki kural grubu kayna ğ ını farklı de ğ erlerden alır. Gerçekten ahlak kuralları "iyi" davranışı belirler ve destekler, buna karşılık “kötü” davranışı yasaklar. Ahlak bir toplumda “iyilik” ve “kötülük” hakkında oluşan de ğ er yargılarına göre yapılması ve yapılmaması gereken davranışlara ilişkin kurallar bütünüdür.  Buna karşın hukuk kuralları "haklı" ve “haksız” kavramlarına dayanır.

19 1. Ahlak Kuralları  Aralarındaki bu temel farka ra ğ men hukuk düzeni bazen ahlak kurallarıyla getirilen düzenlemeleri konu alabilir. Örne ğ in aile bireylerine yardım etmek ahlaken do ğ ru bir davranıştır. Ancak bazı aile bireylerine yardım etmek kanunen zorunlu kılınmıştır. Örne ğ in,  Medeni Kanun m. 364: “Herkes, yardım etmedi ğ i takdirde yoksullu ğ a düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür”.

20 1. Ahlak Kuralları  Bu hüküm temelinde bir ahlak kuralından kaynaklanan emir hukuk kuralı olarak şekillendirilmiştir.  Di ğ er taraftan ceza hukuku kapsamında yer alan bir çok kural aynı zamanda ahlak kuralı niteli ğ indedir. Hırsızlı ğ ın ve adam öldürmenin yasaklanması, sadece hukuk kuralları olarak de ğ erlendirilemez.

21 1. Ahlak Kuralları  Özel hukuk kurallarının temelini oluşturan ve Medeni Kanun’un 2. maddesinde yer alan “dürüstlük kuralı” da temelini ahlak yargılarından alır.  Hukuk kuralları toplumda geçerli bulunan ahlak kurallarına aykırı oldu ğ unda, hukuk kuralının sürekli olmasından söz edilemez. Çünkü haklının kötü olması, sosyal ilişkilerde sorunlara yol açar. Bu durumda hukuk kuralı de ğ işmeye mahkumdur. Bu nedenle sosyal ilişkileri düzenleme amacını taşıyan hukuk kurallarının belirtilen görevini yerine getirebilmesi için toplumda geçerli bulunan ahlak kurallarıyla çatışma içinde bulunmaması gerekir.

22 1. Ahlak Kuralları  Hukuk kuralları ile ahlak kuralları arasındaki temel farklılıklar şu şekilde belirtilebilir:  Ahlak kurallarının kapsamı geniştir. Çünkü hukuk kuralları kişinin kendi vicdanına karşı olan kuralları içermez; sadece kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerini düzenler. Oysa ahlak kuralları sübjektif ve objektif kurallar olarak ayrılırlar. Sübjektif ahlak kuralları kişinin kendisine karşı yükümlülüklerini, objektif ahlak kuralları ise kişinin topluma karşı yükümlülüklerini ifade eder. Aynı zamanda hukuk kuralı niteli ğ i taşıyan ahlak kuralları, objektif ahlak kuralları olarak ortaya çıkar.

23 1. Ahlak Kuralları  Ahlak kuralları kişiye sadece yükümlülük yükler, yetki vermez. Hukuk kurallarının bir kısmı yükümlülük yüklerken, di ğ er bir kısmı yetki verir.  Ahlak kurallarının yaptırımı iki türlü ortaya çıkar. İ lk olarak ahlak kurallarına aykırı davranan kişi vicdan azabı çeker. İ kinci olarak toplum o kişi ile ilişkilerini keser, kişiyi ayıplar ve kınar. Böylece ahlak kurallarına aykırılık halinde kişinin iç ve dışında yaptırım uygulanır. Buna karşın hukuk kurallarına aykırılık halinde yaptırım her zaman dışarıdan, yani devletten gelir. Hukuk kurallarının yaptırımı devlet gücüdür. Bir ahlak kuralının devlet gücü yaptırımına ba ğ lanması, ancak onun hukuk kuralı haline gelmiş olması durumunda mümkündür.

24 1. Ahlak Kuralları  Ahlak kuralları yazılı olmayan kurallardır. Bunlar toplumun vicdanında yer alırlar ve belirlenmeleri de o denli kolay de ğ ildir. Hukuk kuralları ise örf ve adet kuralları istisna olmak üzere yazılı kurallardır.  Hukuk düzeni ahlak kurallarına gönderme yaptı ğ ında, belirtilen düzenleme hukuk kuralı haline gelir. Örne ğ in Borçlar Kanunu m. 27 hükmüne göre, ahlaka aykırı sözleşmeler geçersizdir.  Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür.”.

25 1. Ahlak Kuralları  Ahlak kuralları da hukuk kuralları gibi zaman içinde de ğ işim gösterebilir. Ancak hukuk kurallarında ortaya çıkan de ğ işim kesin zaman dilimleriyle belirlenebilirken, ahlak kurallarında ortaya çıkan de ğ işim bakımından bu denli kesin bir belirlemeden söz edilemez.

26 26 Toplumu Düzenleyen Di ğ er Kurallar ( Other Rules Regulating Society ) 2- Din kuralları/Religious rules  Hem bireyle Allah, hem de bireyler arasındaki ilişkileri düzenler. Bunları bireyler de ğ iştiremezler.  Din kuralları aynı zamanda kişilerin inançları ile ilgilidir.  İ slam hukukunda Allah ve peygamber tarafından kesin bir şekilde belirlenmiş olan hükümler (kurallar) de ğ iştirilemez. Ancak bunun dışında konulması gereken kurallar zaman de ğ iştikçe de ğ işebilir.  İ slam hukukuna göre, ezmanın tegayyürüyle ahkamın tegayyürü inkar olunamaz.  Ülkemizde 1928 yılına kadar Türkiye devletinin dini, İ slam dinidir (1924 AY.m.2).  Din kurallarına uyulmamasının yaptırımı manevidir.  Günümüzde hukuk dinden ayrılmıştır. İ stisnası vardır:örne ğ in, inanç özgürlü ğ üne ilişkin AY m.10 ve 24 (Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.), evlenmede dini tören yapılması gibi hükümler (MK.143).

27 2. Din Kuralları  Din, evreni yaratan ve yöneten insanüstü ilahi bir varlı ğ a inanmayı ve ona ibadet etmeyi emreder ve insanların Allah ile olan ilişkilerini düzenler.  Bununla beraber, bütün dinler insanların sadece Allah ile olan ilişkilerini de ğ il, insanlar arasındaki ilişkileri de düzenleyen hükümleri (emir ve yasaklar) içerir. Din kuralları kişiler arasındaki ilişkilerde bazı kurallara uyulmasını istemesi, emretmesi bakımından, hukuk kurallarına benzerlik gösterirler. Aynı zamanda insan davranışını düzenleme bakımından da her iki kural bütünü arasında benzerlik.

28 2. Din Kuralları  Din kuralları ile hukuk kurallarının düzenleme alanları farklıdır. Özellikle laik hukuk düzenlerinde, hukuk kuralları ile din kuralları arasında yollama biçiminde bir ilişki yoktur. Ancak her iki düzenleme arasında ortak hususlar bulunmaktadır. Ceza hukuk kuralarının ço ğ u aynı zamanda dinen de yasaklanmış insan davranışlarını oluşturmaktadır. Adam öldürmenin ve hırsızlı ğ ın yasaklanması buna örnek olarak gösterilebilir. Ancak ortaya çıkan yaptırım farklılık göstermektedir.  İ ki kural grubunun arasındaki temel farklılıklar şunlardır:

29 2. Din Kuralları  Din kuralları, Allah’ın emri oldu ğ u için de ğ işmez kurallardır. Hukuk kuralları insan eseri oldu ğ u için ihtiyaçlara ba ğ lı olarak de ğ işen kurallardır.  Din kurallarının yaptırımı uhrevidir; Allah korkusudur; cehennem azabıdır. Hâlbuki hukuk kurallarının yaptırımı devlet gücüdür.

30 2. Din Kuralları  Din kuralları, bir taraftan uhrevi ilişkileri, di ğ er taraftan dünyevi ilişkileri düzenler. Hâlbuki hukuk kuralları sadece kişiler arasındaki ilişkilerin bir kısmını düzenler.  Medeni Kanun’un 143. maddesi “dini evlenme töreni”ni düzenlemiştir.  Madde 143- “Evlenme töreni biter bitmez evlendirme memuru eşlere bir aile cüzdanı verir.

31 2. Din Kuralları  Aile cüzdanı gösterilmeden evlenmenin dinî töreni yapılamaz.  Evlenmenin geçerli olması dinî törenin yapılmasına ba ğ lı de ğ ildir”.  Ayrıca Anayasa’da dini inanç özgürlü ğ üne ilişkin hükümler de bulunmaktadır. Gerçekten Anayasa’nın 24. maddesinde din ve vicdan özgürlü ğ ü düzenlenmiştir:  Madde 24 – “Herkes, vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.

32 2. Din Kuralları  14’üncü madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla ibadet, dinî âyin ve törenler serbesttir.  Kimse, ibadete, dinî âyin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dinî inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz ve suçlanamaz.

33 2. Din Kuralları  Din ve ahlâk e ğ itim ve ö ğ retimi Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Din kültürü ve ahlâk ö ğ retimi ilk ve orta-ö ğ retim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır. Bunun dışındaki din e ğ itim ve ö ğ retimi ancak, kişilerin kendi iste ğ ine, küçüklerin de kanunî temsilcisinin talebine ba ğ lıdır.  Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya kişisel çıkar yahut nüfuz sa ğ lama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz”.  E ğ er bir ülkede dini vecibelere aykırılık halinde devlet yaptırımı öngörülüyorsa, bu din kuralları aynı zamanda hukuk kuralı haline gelmiş demektir.

34 34 Toplumu düzenleyen kurallardan bir kısmı görgü kurallarıdır. Bir toplumun tümünü veya bir kısmını ilgilendirir. Örne ğ in, selamlaşma, konuk a ğ ırlama, yeme, içme ve belli toplumsal olaylar karşısında gösterilen tepkiler. Yaptırımı: K urala uymayanın kınanmasıdır.Devletin zorlayıcı gücü burada uygulanmaz. G örgü kuralı hukuk kuralı haline gelmiş ise, (örne ğ in protokol yönetmeli ğ i gibi,) o zaman yaptırımı hukuk kuralına uymama yaptırımıdır. (mesela zorla yaptırılır) Toplumu Düzenleyen Di ğ er Kurallar ( Other Rules Regulating Society ) 3- Görgü kuralları /Rules of good manners

35 3. Görgü Kuralları  Görgü kuralları da toplum hayatında kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen, uyulması gereken kurallardır. Görgü kuralları toplumun tümünü veya bir bölümünü ilgilendirir. Görgü kuralları zaman içinde de ğ işebilir. Görgü kurallarının, temelinde süresiz olarak geçerli bir de ğ er sistemine dayanması zorunlulu ğ u yoktur. İ yi ve kötü görgü kuralları vardır; fakat görgü kuralı, do ğ rudan do ğ ruya davranışın iyi veya kötü oldu ğ unu ifade etmez.  Görgü kurallarına aykırı bir davranış, sosyal bir baskı ile karşılaşır. Zaman içinde bazı görgü kurallarının hukuk kuralı haline dönüşmesi çok sınırlı da olsa mümkündür (askerlerin selam verme mecburiyeti, devlet protokolü düzenlemesi gibi).

36 3. Görgü Kuralları  İ ç Hizmet Kanunu m. 44: “Askerler her zaman ve her yerde birbirlerini selamlamaya mecburdurlar. Bunun tatbik tarzı talimatnamede gösterilmiştir”.  Görgü kuralları ile hukuk kurallarının benzer tarafı, her ikisinin de di ğ er sosyal düzen kurallarında oldu ğ u gibi toplumsal davranışları düzenlemesidir. Bu kurallar arasındaki farklar ise dört grupta toplanabilir:

37 3. Görgü Kuralları  Bu kurallara uyulması daha dar çevrelerde söz konusu olur.  Görgü kuralları yazılı olmayan kurallardır.  Görgü kuralları insanlara sadece yükümlülük yükleyen kurallardır. Hâlbuki hukuk kuralları kişilere aynı zamanda yetki veren kurallardır.  Görgü kurallarının yaptırımı toplumdaki bir takım de ğ er hükümleridir ve ahlak kurallarının yaptırımı olan ayıplamaya göre daha az yo ğ unluk taşır. Hukuk kurallarının yaptırımı devlet gücüdür.

38 HUKUK KURALLARI 2. Bölüm

39 I. HUKUK KURALLARININ UNSURLARI  Her hukuk kuralında konu, irade-emir ve yaptırım olmak üzere üç temel unsur bulunur.

40 A. KONU  Konu hukuk kuralının düzenleme altına aldı ğ ı kişi ilişkileri ve bu ilişkilere ait eylemler ve işlemlerdir. Bu husus yaptırım unsuru bakımından kendisini gösterir. Hukuk kuralına uymayan kişiye yaptırım uygulanacak olması da konunun insan davranışı olmasını gerekli kılmaktadır.  Hukukun konusu ço ğ unlukla insan eylem ve irade açıklamaları olmakla birlikte, istisnai olarak bazı do ğ a olaylarının da hukuk kurallarının konusunu oluşturdu ğ u görülmektedir. Bunun en tipik örne ğ i ölümdür. Ölüm bir do ğ a olayı olmasına ra ğ men, hukuk ölüme ba ğ lı sonuçları düzenlemiştir.

41 B. İ RADE - EM İ R  Emir veya irade kişiye verilen emri, yükümlülü ğ ü göstermektedir. Hukuk kuralının yapılmasını emretti ğ i veya yasakladı ğ ı husus, hukuk kuralının emir unsurunu oluşturmaktadır. Emir unsuru bulunmayan bir kural, hukuk kuralı olarak tanımlanamaz. Emir unsuru, hukuk kurallarının normatifli ğ i olarak da adlandırılmaktadır.

42 C. YAPTIRIM  Hukuk kuralının üçüncü unsuru, emre aykırılık halinde ortaya çıkacak olan ve devlet tarafından desteklenen yaptırımdır. Bu husus aşa ğ ıda ayrıca incelenecektir.

43 C. YAPTIRIM  Hukuk kuralları toplum içindeki kişi davranışlarını düzenleyen ve uyulması devlet gücü ile (yaptırım, müeyyide) sa ğ lanmış bulunan toplumsal düzen kurallarına verilen isimdir. Di ğ er toplumsal düzen kurallarıyla karşılaştırıldı ğ ında, hukuk düzeninin de sosyal ilişkileri düzenledi ğ i görülür. Dolayısıyla uygulama alanı bakımından di ğ er kurallardan bir farkı yoktur. Buna karşılık hukuk kurallarını di ğ er toplumsal düzen kurallarından ayıran en önemli özellik, hukuk kurallarına aykırılık halinde devlet yaptırımının ortaya çıkmasıdır.

44 C. YAPTIRIM  Yaptırım çok çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Borçlunun borcunu yerine getirmemesi halinde devlet organları tarafından zorlanmasına cebri icra adı verilmektedir. Bu husus aşa ğ ıda hakların korunması başlı ğ ı altında incelenmiştir. Yaptırım tarafların gerçekleştirmek istedikleri hukuki işlemin hukuk sistemi tarafından kabul edilmemesi şeklinde ortaya çıkarsa, buna geçersizlik adı verilir. Bu husus aşa ğ ıda hukuki işlemlerde sakatlık başlı ğ ı altında de ğ erlendirilmiştir.

45 C. YAPTIRIM  Özel hukuka ait bir başka yaptırım kişinin verdi ğ i zararı tazmin etmek zorunda tutulmasıdır. Tazminat adı verilen bu yaptırım aynı zamanda borç kayna ğ ıdır ve aşa ğ ıda borç başlı ğ ı altında incelenmiştir. E ğ er ihlal edilen kural ceza hukuku kuralıyla, yaptırım faile ceza verilmesi şeklinde ortaya çıkacaktır. Bu husus aşa ğ ıda suç ve ceza başlı ğ ı altında de ğ erlendirilmiştir. İ dare hukuku alanında hukuka aykırı işlem ve eylemler sebebiyle iptal davası ve tazminat talepleri ortaya çıkabilmektedir. Bu hususlar idare başlı ğ ı altında incelenmiştir.

46 Hukuk ta Yaptırım ( Sanctions in the Field of Law ) A. Yaptırım (müeyyide) Kavram ı /Concept Zorlamayı anlatır. Bir yandan hukuka uygun hareketi sa ğ lama, di ğ er yandan hukuka aykırı davranışların do ğ urdu ğ u sonuçları düzeltme ve etkisiz bir duruma getirme amacı güder. B. Yaptırımın niteli ğ i/Quality of sanction Yaptırımın iki niteli ğ i vardır: maddi ve manevi. Maddi yönü, cebir (fiziki zorlama); manevi yönüne tehdit denir. Cebir, hukuka aykırı davranıştan sonra ortaya çıkar. Tehdit ise, hukuka aytırı davranıştan önce vardır ve hukuka aykırı davranışı önlemeye yarar. C. Yaptırımın amacı -Önleyici işlev -Düzeltici işlev

47 C. Yaptırım çeşitleri/Types of sanction Yaptırımlar de ğ işik hukuk dallarında de ğ işik biçimlerde kandini gösterir. Ceza hukukunda, ölüm, hapis, para cezası; borçlar hukukunda tazminat ödenmesi gibi. a) Ceza verme: (ölüm, hapis, para cezası gibi cezalar) b) Zorla yaptırma (cebri icra, borcunu ödemeyenin malları satılarak borcu ödenir) c) Tazminat ödetme (hukuka aykırı davranışta bulunanlar başkasına verdi ğ i zararı karşılar) d) Aynen teslim aynen ifa d) Geçersizlik (örne ğ in evlendirme memuru önünde yapılmamış bir evlenme işlemi geçerli de ğ ildir) e) İ ptalini isteme (idari işlemlerin hukuka aykırı olması halinde yargı organından iptali istenir).

48 D. Yaptırımın gelişimi/ Development of sanction  İ lk şekli, kişisel ö ç almadır.Haksızlı ğ a u ğ rayan kimsenin haksız davranışta bulunanı cezalandırması. Bugünkü kan gütme, bu anlayışın kalıntısıdır.  Kısas: Bir kimseyi ölrüren aynı biçimde öldürülür. Göze göz, dişe diş ilkesi. Ama bu ilke yerine uzlaşma, diyet, fidye gibi yaptırımlar da uygulanır.  Haksızlı ğ a u ğ rayan yargıya başvurarak kendisine yapılan haksızlı ğ ın giderilmesini ve ilgilinin cezalandırılmasını ister.

49 1. Yaptırım Kavramı  Yaptırım, bir hukuk kuralına uyulmadı ğ ı takdirde devlet gücünün kişiyi o hukuk kuralına uymaya zorlamasıdır. Toplumsal düzen böylece korunmuş veya tekrar sa ğ lanmış olur.  Hukuk düzenine aykırılık halinde ortaya çıkan yaptırımlar da hukuk düzeninin bir parçasıdır. Di ğ er bir ifadeyle hukuk düzeni kuralları oluştururken bunlara aykırılık halinde ortaya çıkan yaptırımı da düzenleme altına alır. Yaptırım bireye karşı cebren uygulanır. Bu cebir kişinin yaşamına, özgürlü ğ ün veya malvarlı ğ ına yönelmiş durumdadır. Bu sebeple cebir unsuruna yaptırımın maddi yönü adı verilir.

50 1. Yaptırım Kavramı  Hukuk düzenine aykırılık halinde uygulanan yaptırımlar, bireylerin hukuka uygun davranmaları için bunlar üzerinde bir baskı yaratır. Bu baskı hukuk kuralına aykırı davranış ihlal edilmeden önce de vardır. Bu anlamda hukuk kurallarına ilişkin yaptırım, bireyler üzerinde bir tehdit yaratır. Bu tehdit kuralın içinde yer alan yaptırımın uygulanma ihtimalidir. Buna yaptırımın manevi yönü de denmektedir.

51 1. Yaptırım Kavramı  Ancak bu baskı bireylerin kurallara uygun davranması bakımından bir etken oluştursa da, tek etken de ğ ildir. Toplumun uygarlık düzeyi ve bazı manevi duygular bireylerin hukuka uygun davranmasını sa ğ layan di ğ er etkenler olarak ortaya çıkarlar.  Hukuk kuralları genel olarak sonuç (hüküm) kısmında bir yaptırımı içerir. Yaptırım, bir hukuk kuralını, di ğ er sosyal düzen kurallarından ayıran en önemli farktır.

52 2. Yaptırımın Tarihsel Gelişimi  Yaptırım kavramı tarihte bu gün anladı ğ ımız anlamda kullanılmasına kadar bir gelişim geçirmiştir.

53 Kişisel Öç Alma  Yaptırımın ilk görünüşü kişisel öç almadır. Kişisel öc almada örgütlenmiş bir cezalandırma yoktur. Burada haksızlı ğ a u ğ rayan birey, kendisine haksızlıkta bulunana karşı cezalandırma yoluna gidiyor ve toplum haksızlı ğ a u ğ rayanın bu davranışına hoşgörü gösteriyordu. Bu sistem iki konuda sakıncalıydı. Gerçekten ilk olarak uygulanan yaptırımın sınırları belirli de ğ ildi. Yaptırımı belirleyen kişi veya kişiler bulunmuyordu.

54 Kişisel Öç Alma  İ kinci olarak bu yaptırım sadece haksızlıkta bulunana de ğ il, bunun yakınlarına karşı da uygulanabiliyordu. Yaptırım bireyselleştirilmemişti. Yaptırımı uygulayanlar bakımından da belirlilik yoktu. Ma ğ dur veya ma ğ dur yakınlarının yaptırım uygulamasına rastlanıyordu. Di ğ er bir ifadeyle cezalandırma cezalandırılan ve cezalandıran bakımından kolektif bir nitelik taşımaktaydı. Bu da bir belirsizli ğ i beraberinde getiriyor, cezalandırılan kendisinin ma ğ dur oldu ğ unu ileri sürerek harekete geçebiliyordu. Bu gün kan davası bu tarihsel yaptırım türünün bir kalıntısıdır.

55 Kısas  Tarihte ortaya çıkan ikinci yaptırım türü kısas’tır. Bu yaptırım haksızlık yapanın aynı şekilde cezalandırılması esasına dayanmaktadır. Zarar verenin benzer bir zarar görmesi, kişisel öce göre daha adildi. Bu ihtimalde cezanın uygulanması de ğ il de belirlenmesinde bir sistem ortaya çıkmaktadır. Bir kimseyi öldürenin aynı şekilde öldürülmesi bu sistemin ürünüdür. Göze göz, dişe diş bu sistemi özetleyen bir sözdür.

56 Diyet-Fidye  Kısas sisteminin tamamlayıcısı olarak, zarar verenin zarar görenle uzlaşmasına olanak tanıyan uzlaşma sisteminde, zarar görene diyet ve fidye gibi isimler altında bir ödeme yapılmasının önü açılmıştır. Ülkemizde kan parası olarak isimlendirilen uygulama bu dönemin ürünüdür. Taraflar uzlaşamazsa, tekrar kişisel öç veya kısas sistemi uygulanıyordu.

57 Diyet-Fidye  Bu gün geçerli olan yaptırımın devlet tarafından uygulanmasına ilişkin ilke, haksızlı ğ a u ğ rayan bireyin hakkını kendi kendine almasını (ihkâk-ı hak yasa ğ ı) engellemektedir. Buna göre haksızlı ğ a u ğ rayan devletin ilgili organlarına (mahkemeler) başvurmalı ve buradan alaca ğ ı karara göre haksızlıkta bulunan cezalandırılmalı veya borcunu yerine getirmeye devlet gücü tarafından zorlanmalıdır.

58 Yaptırım Çeşitleri  Yaptırımlar farklı şekillerde düzenlenmiştir. Bunların bazıları özel hukuk karakteri gösterirken, bazıları kamu hukuku karakteri göstermektedir.

59 Özel hukuk karakteri gösterenler:  Cebri icra, mükellefiyetini yerine getirmeyen borçlunun devlet gücü aracılı ğ ıyla zorla borcunu yerine getirmeye mecbur ettirilmesidir. Cebri icra, aynen teslim yoluyla olaca ğ ı gibi, bedel ödenmesi şeklinde de ortaya çıkar. Cebri icra bireysel (icra takibi) ve toplu icra (iflas takibi) olarak ayrılır. Cebri icra devlete ba ğ lı İ cra ve İ flas İ dareleri tarafından uygulanan bir yaptırımdır.

60 Özel hukuk karakteri gösterenler:  Tazminat, bir kimsenin, bir hukuk kuralına (haksız fiil) veya yaptı ğ ı sözleşmeye aykırı davranması (sözleşmeye aykırılık) sonucunda do ğ umuna sebebiyet verdi ğ i zararı ödeme yükümüdür. Burada zarar veren kusurunun sonuçlarına katlanmakta ve ortaya çıkardı ğ ı zararı tazmin etmek zorunda bırakılmaktadır. Zarar devletin bir organı olan mahkemeler belirlemektedir.  Geçersiz sayma, aşa ğ ıda hukuki işlemlere ilişkin açıklamalarda belirtilece ğ i gibi, bazı hukuki işlemler çeşitli sebeplerle sakat olabilir ve tarafların istedi ğ i hukuki sonuç, bu sakatlık sebebiyle hukuk düzeni tarafından geçerli kabul edilmez. Örne ğ in ahlaka aykırı bir sözleşme taraflara borç do ğ urmaz. Yada danışıklı olarak yapılan sözleşmeler, üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.

61 Kamu hukuku karakteri gösterenler  Ceza, hukuk kuralına aykırı davranışların bir kısmı suç sayılır. Bu davranışın yaptırımı kişilerin cezalandırılmasıdır. Cezalar suçun a ğ ırlı ğ ına göre türlere ayrılır. Cezalar hapis ve adli para cezası olarak ayrılır. Hapis cezaları, a ğ ırlaştırılmış müebbet hapis cezası, müebbet hapis cezası ve süreli hapis cezasıdır. Cezalar devletin ilgili organları tarafından infaz edilir. Hapis cezaları bakımından cezaevleri, para cezaları bakımından vergi dairelerinin yetkili organlar olarak ortaya çıkar.

62 Kamu hukuku karakteri gösterenler  Zoralım, suç işlenmesiyle ilişkisi olan eşyanın, suç işlenmesinde kullanılan yada bu amaçla hazırlanan veya suçtan dolayı ortaya çıkan suç ürünü olan eşyanın mahkeme kararıyla devlet hazinesine mal edilmesidir.  İ dari işlemlerin iptali ve tazminat, hukuk kurallarına aykırı olarak yapılmış bir idari işlem, bu yüzden menfaatleri zedelenen kişilerin talep etmesiyle görevli yargı makamlarınca ortadan kaldırılır. İ dari işlemler ve idarenin eylemleri yargı denetimine açıktır. İ dare aleyhine açılacak davalar iki grupta toplanır. Bunlar iptal davaları ve tam yargı davalarıdır.

63 4. Yaptırımın İ stisnası  Yaptırım konusunda en önemli istisna eksik borçtur. Hukuk düzeni eksik borçları yaptırıma ba ğ lamamıştır. Bunlar kumar ve bahisten do ğ an ile ahlaki ödevlerden do ğ anlar gibi baştan eksik borçlar, ana babasıyla birlikte yaşayan çocu ğ un alaca ğ ı gibi geçici eksik borç ve zamanaşımına u ğ ramış borç gibi sonradan eksik borçlar olarak ayrılırlar. Bunlar devlet yaptırımına tabi de ğ ildir ancak borçlu kendi iste ğ iyle ödeme yaptı ğ ı takdirde yaptı ğ ı ödeme geçerlidir ve sebepsiz zenginleşme oluşturmaz (geri alamaz).

64 II. HUKUK KURALLARININ ÖZELL İ KLER İ  A. HUKUK KURALLARI DÜZENLEY İ C İ N İ TEL İ K TAŞIR VE DE Ğ ER YARGISINA DAYANIR  B. HUKUK KURALLARI, SOYUT, GENEL, SÜREKL İ KURALLARDIR

65 A. HUKUK KURALLARI DÜZENLEY İ C İ N İ TEL İ K TAŞIR VE DE Ğ ER YARGISINA DAYANIR  Hukuk kuralları bir yandan bireyler arasında, di ğ er taraftan bireyle toplum arasındaki sosyal ilişkileri düzenler ve buyurucu nitelik taşır.  Hukuk kuralları olanı de ğ il, olması gerekeni gösterir. Bireyde ve toplumda oluşan hatalar, hukuk kurallarıyla olması gereken haline getirilir. Sigara içme yasa ğ ı bu anlamda bir örnektir.  Böylece ortaya çıkan yasaklar, bireylerin belirli kalıplar içinde davranmalarını zorlar. Bu zorlama kamu gücüyle desteklenir.  Ancak yukarıda da belirtildi ğ i gibi, hukuk kuralları bunu gerçekleştirirken toplumda genel geçerli bulunan ahlak kurallarıyla çatışmamalıdır.

66 A. HUKUK KURALLARI DÜZENLEY İ C İ N İ TEL İ K TAŞIR VE DE Ğ ER YARGISINA DAYANIR  Hukuk kurallarının bir de ğ er yargısına dayanmalarıdır. 1. Ailenin korunmasına ilişkin de ğ er yargısı, aile hukuku kurallarının şekillenmesinde belirleyicidir. 2. İ ş hukukunda işçinin korunmasına ilişkin de ğ er yargısı bulunur. 3. Tüketicinin korunması hukuku, benzer bir biçimde tüketicinin korunması gerekti ğ i temel de ğ er yargısına göre şekillenir.  Sadece hukuk kurallarının oluşması de ğ il, bunların uygulanmasında da aynı de ğ er yargıları uygulanır.

67 B. HUKUK KURALLARI, SOYUT, GENEL, SÜREKL İ KURALLARDIR  Bazı yazarlar hukuk kurallarını devletin yetkili organları tarafından yürürlü ğ e konulan kurallar olarak tanımlamaktadır.  Oysa ileride incelenecek örf ve adet hukuku, devletin yetkili organları tarafından konulmamaktadır.  Bu sebeple devletin yetkili organları tarafından yürürlü ğ e konulma, hukuk kurallarının de ğ il, sadece yazılı hukuk kurallarının (mevzuat) ortak özelli ğ idir.

68 1. Hukuk Kuralların Soyut Olması  Hukuk kurallarının soyut olması, bir hukuk kuralının belli tek bir olaya de ğ il, aynı özelli ğ i gösteren bütün olaylara uygulanmasıdır. Soyutlu ğ un karşılı ğ ı somut olaylar için öngörülen kurallardır.  Bunlar sözleşme kurallarıdır. Taraflar arasında yapılan sözleşme bunlar arasında geçerli bulunan hukuk kurallarını tespit eder. Ama bu kurallar sadece sözleşmenin taraflarıyla sınırlıdır. Bunlar dışındaki sosyal ilişkilerde aynı sözleşme kurallarının uygulanması düşünülemez.

69 2. Hukuk Kuralların Genel Olması  Hukuk kurallarının genel olması, bir hukuk kuralının, aynı durumda bulunan, bütün kişilere uygulanmasıdır.  Sadece bir kişi için çıkartılan af kanunları aynı durumda olan bütün kişilere uygulanmadı ğ ından genel nitelik göstermez. Benzer bir örnek İ dil Biret ve Suna Kan için çıkartılan özel kanunlardır. Bunlar da sadece bu sanatçılar için uygulandıklarından ve genel olmadıklarından hukuk kuralı niteli ğ i göstermezler.

70 Harika çocuk yasası  1948’de isme-özel olarak çıkarılan “yabancı memleketlere müzik tahsiline gönderilmesine dair kanun” (Harika Çocuk Yasası) ile yurtdışında ö ğ renim görmek için devlet bursu alma imkanı do ğ du. Yasanın çıkmasından bir süre sonra ailesiyle birlikte önce Roma’ya gitti; birlikte çalışaca ğ ı e ğ itimcinin hayatını kaybetti ğ ini ö ğ renince Paris Konservatuarı’na gönderildi 1948Harika Çocuk Yasası Roma

71 3. Hukuk Kurallarının Sürekli Olması  Hukuk kurallarının sürekli olması, bir hukuk kuralının yürürlü ğ e girdi ğ i tarihten itibaren kaldırılıncaya kadar uygulanmasıdır.  Hukuk kurallarının belirtilen özelli ğ i, aşa ğ ıda zaman bakımından yürürlük konusunda ayrıca incelenecektir.

72 IV. HUKUK KURALLARI TÜRLER İ

73 Hukuk kurallarının özellikleri (Characteristics of rules of law) Hukuk bir yandan bireyler, di ğ er yandan bireylerle toplum arasındaki ilişkileri düzenleyen ve uyulması zorunlu olan kurallardır. 1- Hukuk kurallarına uyma kamu gücünce sa ğ lanır. Bu kurallar bireylerin uyması gerekli “emir” ve “yasak”ları gösterir. Emir (buyruk) olumlu biçimde yapması gerekeni, yasak ise olumsuz biçimde yapılmaması gerekeni belirler. Emir veya yasa ğ ın hukuk kuralı olabilmesi için, genel, soyut, objektif, sürekli ve ba ğ layıcı olması gerekir. 2- Hukuk kuralına aykırı davranışta bulunanlara yine hukukun öngördü ğ ü yaptırımlar uygulanır.

74 Hukuk kurallarının unsurları:  Hukuk kurallarının konusu  Hukuk kurallarında irade  Hukuk kuralarının yaptırımı

75  Hukuk düzeni içinde, genel nitelikli hukuk kurallarının yanısıra,  Hukuki ilişkilerde uygulanan (kural niteli ğ inde olmayan ancak uyulması gereken ) özel nitelikli hukuk kuralları da vardır. Örne ğ in sözleşmeden do ğ an bir yükümlülü ğ ün yerine getirilmesinde oldu ğ u gibi, kişisel, somut ve bir kez uygulanınca sona eren geçici buyruklar böyledir.

76 Norm kavramı ve hukuki bir sorunun çözümü yöntemi Genel ve özel nitelikli hukuk kurallarına norm adı verilir. Emredici hukuk kuralı da denir. Hakimler hukuk sorununu çözerken; 1-toplumsal olayı tam ve gerçek bir biçimde tespit eder, nitelendirir. (Vakıanın tespiti) 2- toplumsal olaya uygulanabilecek hukuk kuralını belirler ve bunu yorumlar. (Hukuk Kuralı) 3- bu hukuk kuralını somut olaya uygular. Yani konuyu hükme ba ğ lar. (Hukuki sonuç)

77 Uygulama  A ile B evlenmek maksadı ile nikah dairesine başvuruyorlar. İ lgili evrakları inceleyen nikah memuru A’nın yaşının küçük (16 yaşıvar) olması sebebi ile talebi reddediyor. Bunun üzerine A mahkemeye başvuruyor.  Vakıanın tespiti: evlenmeye engel bir durumun varlı ğ ı iddia edilmektedir.  Uygulanacak kuralın tespiti  Hukuki sonuç:

78  Türk Medeni Kanunu  MADDE Erkek veya kadın onyedi yaşını doldurmadıkça evlenemez.  Ancak, hâkim ola ğ anüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple onaltı yaşını doldurmuş olan erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir. Olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir

79 Özel Hukuk KURALLARININ UYGULANMASI Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Emredici Sözleşme Yedek Örf adet kuralları Teamüller

80 Hukuk kurallarının ortak nitelikleri/ Joint qualities of rules of law a) Her hukuk kuralı bir de ğ er yargısına dayanır. b) Hukuk kuralları genel olarak insan davranışlarını ve bazı do ğ a olaylarını düzenler. c) Hukuk kuralları olumlu ya da olumsuz buyruk taşır. d)Hukuk kuralları soyuttur. e) Hukuk kuralı yaptırıma dayanır.

81 Kural koyma ya da kanunlaştırma 81  Kural koyma ya da kanun yapma  Kanunlaştırmanın anlamı  Kanunun içeri ğ inin belirlenmesi  Somut olay yöntemi (kazuistik metod)  Soyut kural yöntemi  Kanunlaştırma süreci  Kanunlaştırma sürecinde dikkate de ğ er hususlar

82 Hukukun uygulanması 82  Yer bakımından uygulanma  Kanunların mülkili ğ i (yerselli ğ i) ilkesi  Zaman bakımından uygulanma  Kanunların yürürlü ğ e girmesi  Kanunların yürürlükten kalkması Örtülü kalkma Açık kalkma  Kanunların geriye yürümesi  Genel/özel/sonraki kanun meselesi

83 A. Kamu Hukuku ve Özel Hukuk Kuralları Bunları Ayıran Kıstaslar  Menfaat kıstasına göre, hukuk kuralı kamu menfaatini koruma amacıyla konulmuşsa kamu hukuku, özel menfaatleri koruma amacıyla konulmuşsa özel hukuka dâhildir.  Yöneten-yönetilen kıstasına göre, hukuki ilişkinin bir tarafında yönetenler di ğ er tarafında yönetilenler varsa kamu hukuku ilişkisi vardır.  Egemenlik yetkisi kıstasına göre, devlet bir ilişkiye egemenlik yetkisini kullanarak katılıyorsa kamu hukuku, eşit olarak katılıyorsa özel hukuk kuralı vardır.

84 Hukuk kurallarının amacı ve şekline göre türleri Emredici (buyurucu) hukuk kuralları 2. Yedek Hukuk kuralları: i. Tamamlayıcı hukuk kuralları ii. Yorumlayıcı hukuk kuralları iii. Tanımlayıcı hukuk kuralları

85 Özel Hukuk Kuralları Türleri 1. EMRED İ C İ HUKUK KURALLARI  Emredici kurallar, aksine bir hukuki işlem yapılması mümkün olmayan kurallardır.  Taraflar kendi iradeleri ile emredici nitelik taşıyan hukuk kurallarını de ğ iştiremezler ve bertaraf edemezler.  Bu kurallar kamu düzenini, ahlak kurallarını ve zayıfları korumak amacıyla düzenlenmişlerdir.

86 1. EMRED İ C İ HUKUK KURALLARI  Bir kuralın emredici niteli ğ i haiz olup olmadı ğ ı, ya o kuralın ifade ve yazılış şeklinden veya maddenin amacından anlaşılır.  Bazı emredici normlar zayıf kişinin aleyhine de ğ iştirilemezse de lehine de ğ iştirilebilir.  Bu tip normlara nispi emredici norm denir (tüketicinin korunması veya işçinin korunması).

87 2. YEDEK HUKUK KURALLARI  Emredici olmayan kurallar yedek hukuk kuralları olarak anılırlar.  Taraflar bazen yaptıkları bir sözleşmede birinci derecedeki noktalarda anlaşırlar, fakat ikinci derece noktalardan söz etmezler, işte bu ikinci derece noktaları tamamlayan bir hukuk kuralı varsa, bu kural, tamamlayıcı kuraldır.

88 2. YEDEK HUKUK KURALLARI  Tarafların bir hukuki işlemde kullandıkları ve ne anlama geldi ğ ini açıklamadıkları hususlara ilişkin bir hüküm kanunda öngörülmüşse o hüküm, yorumlayıcı bir hükümdür.

89 YORUMLAYICI HUKUK KURALINA ÖRNEK  Borcun ifası için bir ayın iptidası veya nihayeti tayin olunmuş ise ayın birinci ve sonuncu günü anlaşılır. Bir ayın ortası tayin olunmuş ise bundan ayın on beşi anlaşılır”.  Bu hüküm yorumlayıcı bir hukuk kuralıdır. Tarafların sözleşmede yer alan iradelerini açıklamaktadır.

90 TANIMLAYICI HUKUK KURALINA ÖRNEK  Kanunda öngörülen bir hukuki kavramın gerekli hukuki unsurlarını ve şartlarını belirtir.  “Kefalet, bir akittir ki onunla bir kimse, borçlunun akdetti ğ i borcun edasını temin etme ğ i alacaklıya karşı taahhüt eder”.  Bu hüküm kefalet sözleşmesini tanımlamaktadır.

91 Hukukun uygulanması Anlam (yorum) bakımından uygulanma  Yorum türleri  Yasama yorumu  Yargısal yorum  Bilimsel yorum  Yorum yöntemleri  Lafzi (söze göre) yorum  Amaca göre yorum  Tarihi yorum  Sistematik yorum  Kavramcı yorum  Menfaatler dengesine dayalı yorum

92 Hukukun uygulanması Anlam (yorum) bakımından uygulanma  Yorum yapılırken dikkat edilecek temel mantık kuralları  Kıyas (benzerlik)  Aksi ile kanıt  Evleviyet

93 Hukukta Boşluk  Kanun boşluğu  Hukuk boşluğu  Boşluk türleri - Kural içi boşluk/kural dışı boşluk - Bilinçli boşluk-bilinçsiz boşluk - Açık boşluk-örtülü boşluk - Gerçek boşluk-gerçek olmayan boşluk

94 ÖRNEK SORULAR  1. Aşa ğ ıdakilerden hangisi hukuk kurallarının niteliklerinden de ğ ildir?  A) Kişilik dışı olması  B) Somut olması  C) Soyut olması  D) Genel olması

95  16. Hukuka aykırı bir davranışı ile başkasına zarar veren kimse bu zararı karşılamakla yükümlü tutulması ne tür bir müeyyidedir?  A) Geçerli sayamama  B) Ceza verme  C) Zorla yaptırma  D) Hapis verme  E) Tazminat

96  2. Hastanın ziyaret edilmesi, a ğ ızda lokma varken konuşulmaması, başkası konuşmasını bitirmeden araya girilememesi gibi haller aşa ğ ıdaki toplumsal düzen kurallarından hangisine örnek teşkil eder?  A) Ahlak kuralları  B) Din kuralları  C) Örf ve Adet hukuku kuralları  D) Görgü kuralları

97  3. Hukuk ve ahlak kuralları ile ilgili olarak aşa ğ ıdakilerden hangisi do ğ rudur?  A) Ahlak ve hukuk kuralları bireyin hem kendine hem de di ğ er bireylere karşı ödev ve sorumluluklarını düzenler  B) Ahlak ve hukuk kuralları bireylere emirler, yükümlülükler ve yasaklar getirir. Bireylere yetki sa ğ lar.  C) Hukuk kuralları genellikle yazılı olarak saptanmış olmasına karşın ahlak kuralları kesin bir şekilde belirlenmemiş ve sistematik olarak düzenlememişlerdir.  D) Hem ahlak kurallarına hem de hukuk kurallarına uymamanın müeyyidesi maddidir.

98  4. Hukuk ve din kurallarıyla ilgili olarak aşa ğ ıdakilerden hangisi yanlıştır?  A) Din kurallarının müeyyidesi manevidir. Yani öbür dünyada cehennem azabı çekme korkusudur. Hukuk kurallarının müeyyidesi maddidir.  B) Din kurallarının kayna ğ ı semavi dinler bakımından ilahi iradeye, semavi olmayan dinler bakımından mistik bir takım varlıklara dayanır. Aynı şekilde hukuk kurallarının da kayna ğ ı ilahidir.  C) Din kuralları bireylerin hem dünyevi hem de uhrevi alanlarına ilişkin düzenlemeler getirir. Hukuk kuralları bireylerin yalnızca dünyevi yaşamlarına ilişkin hükümler koyar.  D) Din kurallarının muhatabı o dinin mensuplarıdır. O dine inanmayan veya o dinden olmayanlar din kurallarının muhatabı de ğ ildir. Oysa hukuk kurallarının muhatabı o hukuk düzeninin kapsamına aldı ğ ı herkestir.

99  5. Hukuk kurallarının tek bir olay ve durum için de ğ il, aynı ve benzer özellik gösteren bütün olay ve durumlar için konulması hukuk kurallarının özelli ğ idir.  A) Soyutluk  B) Genellik  C) Müeyyide  D) Eşitlik

100  6.Borcunu ödemeyen kimsenin mallarının satılarak borcun ödenmesi nasıl bir müeyyidedir?  A) Ceza verme  B) Tazminat  C) Zorla yaptırma  D) Şikayet

101  7. Şehir içi toplu taşımacılıkta otobüste oturarak seyahat etmekte olan üniversite ö ğ rencisi Ali Ak’a, aynı taşıtta ayakta yolculuk yapan yaşlı bir bayana yerini vermesi konusunda rica ve hatırlatmalara ra ğ men, ona oturması için yerini vermemesi aşa ğ ıdaki toplumsal düzen kurallarından hangisine aykırılık oluşturabilir?  A) Hukuk kuralları  B) Gelenek hukuku kuralları  C) Görgü kuralları  D) Ahlak kuralları

102  8. Aşa ğ ıdakilerden hangisi hukukun lüzumuna ilişkin bir örnektir?  A) Ali Ak’ın Veli Pak’a kendi işi ile ilgili yalan söylemesi  B) Ali Ak’ın denizde bo ğ ulmakta olan Veli Pak’ı kurtarması  C) Ali Ak’ın güç durumdaki Veli Pak’a para vermesi  D) Ali Ak’ın Veli Pak’ı öldürmesi

103  9. Olayla ilgili hiçbir gözlem ve bilgisi olmadı ğ ı halde mahkemeye giderek yalan yere şahitlik yapan kişinin bu davranışı hangi toplumsal düzen kural ya da kurallarına aykırılık oluşturabilir?  A) Sadece ahlak kurallarına aykırılık  B) Ahlak ve hukuk kurallarına aykırılık  C) Sadece hukuk kurallarına aykırılık  D) Sadece din kurallarına aykırılık

104  10. Aşa ğ ıdakilerden hangisi hukukun öngörmedi ğ i bir müeyyide türüdür?  A) Ceza verme  B) Geçerli saymama  C) Dışlama  D) Yokluk

105  11. Ali Ak’ın Basri Batı’yı dövmesi nasıl bir insan davranışıdır?  A) İ nsanlık dışı bir davranış  B) Hukuksal işlem  C) Hukuksal eylem  D) İ nsana yakışmayan bir fiil

106  12. Bir toplumsal düzen kuralının hukuk kuralı olarak nitelendirilebilmesi için aşa ğ ıdakilerden hangisi aranmaz?  A) Emir veya yasak içermelidir  B) İ nsan davranışını düzenlemelidir  C) Yazılı olmalıdır  D) Soyut olmalıdır  E) Müeyyideye ba ğ lanmış olması gerekir

107  13. Ö ğ renci A, belediye otobüsünde bir koltukta oturmaktadır. Otobüse hamile ve güçlükle ayakta durabilen bir bayan binmiştir. Bu bayanı gören A, içinden gelen hisse uyarak derhal aya ğ a kalkmış ve yerini bu kişiye vermiştir. Burada ne tür bir toplumsal düzen kuralının uygulaması söz konusudur?  A) Hukuk kuralları  B) Ahlak kuralları  C) Din kuralları  D) Görgü kuralları  E) Gelenek hukuku

108  14. Yukarıdaki durumda ö ğ renci A’nın yanında oturan di ğ er ö ğ renci B, yaşlı bir yolcuya ise ilkönce yer vermek istememiş ancak otobüsteki insanların kendisini ayıplayıcı bakışlarından çekinerek yerini ona vermiştir. Bu örnekte hangi toplumsal düzen kuralının uygulaması vardır?  A) Din Kuralları  B) Ahlak K.  C) Hukuk K.  D) Görgü K.  E) Yönetmelik K.

109  15. Bir ülkede oruç tutmayanlara veya namaz kılmayanlara para veya hapis cezası verilebilece ğ ine dair bir kural ne tür bir toplumsal düzen kuralıdır?  A) Din Kuralları  B) Ahlak K.  C) Görgü K.  D) Teamül K.  E) Hukuk Kuralı

110 4. Hukuk Kuralları ve Di ğ er Toplumsal Düzen Kuralları İ lişkisi  Görüldü ğ ü gibi di ğ er toplumsal düzen kuralları birçok kez hukuk kuralları ile aynı konuları düzenler. Bu açıdan bir olayın hukuk, din, ahlak ve görgü kurallarına aykırı olması mümkündür. Bir şema ile göstermek gerekirse;  Bu ihtimalde ortaya çıkan insan davranışı, hangi kural türünü ihlal ediyorsa, o kural türü tarafından yaptırma tabi tutulacaktır. Örne ğ in harsızlık yapan kişi, bir taraftan hukuk kurallarına aykırı davrandı ğ ı için cezalandırılırken, di ğ er taraftan toplumdan dışlanacaktır.


"TOPLUMSAL DÜZEN KURALLARI. A. Tanım ve Türleri  Toplumsal davranış kuralları (sosyal düzen kuralları) hukuk, ahlak, din ve görgü kurallarıdır. Bu kuralların." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları