Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

BİLİŞSEL MODELLER S.Güzin MAZMAN. Bilişsel Modeller  Bilişsel Model Nedir?  Bilişsel Modeller  Hedef ve görev hiyerarşisi modeli  Dil bilimsel ve.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "BİLİŞSEL MODELLER S.Güzin MAZMAN. Bilişsel Modeller  Bilişsel Model Nedir?  Bilişsel Modeller  Hedef ve görev hiyerarşisi modeli  Dil bilimsel ve."— Sunum transkripti:

1 BİLİŞSEL MODELLER S.Güzin MAZMAN

2 Bilişsel Modeller  Bilişsel Model Nedir?  Bilişsel Modeller  Hedef ve görev hiyerarşisi modeli  Dil bilimsel ve dilbilgisel modeller  Fiziksel ve araç seviyesi modeller  Mimari modelleri 2BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

3 Bilişsel Model  Bilişsel modeller bir şeylere açıklama getirme eğilimimiz sonucu ortaya çıkan;  nesnelerin nasıl çalıştığı,  olayların nasıl ortaya çıktığı ya da  bireylerin davranış biçimlerine ilişkin kavramsal modellerimizidir (Norman, 2002). 3BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

4 Bilişsel Model  Bireyler bilişsel modellerini  gerçek ya da hayal,  acemi ya da uzman kısacası düzeyi ve biçimi ne olursa olsun sahip olduğu bilgiye dayandırır.  Bu modeller bireye deneyimlerini anlama, eylemlerinin sonuçlarını tahmin etme ve beklenmeyen sonuçlarla başa çıkmada yardım eder. 4BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

5 Bilişsel Model  Bilişsel Modeller bireylerin;  Anlayışlarını,  Bilgilerini,  Niyetlerini,  Süreçlerini modeller. 5BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

6 Bilişsel Model  Performans ve Yeterliliğe Göre Bilişsel Modeller  Performans Modelleri  Yeterlilik Modelleri  İşlemsel Niteliğe Göre Gruplandırma (Computional Flavour)  Hedef ve Görev Hiyerarşisi Modeli  Dil bilimsel ve Dilbilgisel Modeller  Fiziksel - Araç Modelleri  Mimari Modelleri 6BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

7 Hedef ve Görev Hiyerarşisi  Bireyin bir hedefi alt hedeflere bölerek süreci kontrol etmesindeki zihinsel işlemlerini inceleyen modeldir.  GOMS (Hedef-İşlemci-Yöntem-Seçim)  CCT(Bilişsel Karmaşıklık Kuramı) 7BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

8 Hedef ve Görev Hiyerarşisi  Granüllülük (Granularity)  Nerede başlarız?  Nerede bitiririz?  Problem çözmenin olmadığı, rutin öğrenilmiş davranışlar  Birim görev  Karmaşa  Bir hedefe ulaşmak için birden çok yol  Hata 8BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

9 GOMS (Hedef-İşlemci-Yöntem-Seçim)  GOAL (Hedef)  başarmak istenilen şey,  OPERATOR (işlemci)  sistemi kullanmak için gerekli en temel eylemler, analizin en düşük seviyesi  METHOD (yöntem)  hedefi alt hedeflere bölmedeki farklı yollar  SELECT (seçim)  yöntemdeki farklı yollardan birisinin tercih edilerek seçimi 9BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

10 10BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

11 CCT (Bilişsel Karmaşıklık Kuramı)  Bu kuramın temelinde GOMS modelindeki hedefleri ayrıştırma olup, bu modele daha kestirimci bir güç sağlar.  CCT’nin iki paralel tanımı vardır; 1. Kullanıcının hedefleri, üretim kuralları.  Koşul sağlanırsa eylemi gerçekleştir. if condition then action 2. Bilgisayar sistemi (CCT’deki araçlar) 11BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

12  CCT, acemiler kullanıcılar için durum ve hareketleri kısıtlandıracak şekilde farklı kurallar oluşturur.  Genel olarak acemiler bütün kuralları çalışan belleklerinde test ederler ve her tuşa basıştan sonra sistemden geribildirim alırlar. Bu nedenle acemi davranışları prosedürleşmiş bir şekilde işlemez. 12BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

13  CCT’deki kurallar hatasız performans ortaya koymak zorunda değildir.  Bu kurallar hataları tahmin etmese de hata olgusunu açıklayabilirler.  CCT ile hedef yapısının derinliği, kuralların sayısı ve araç tanımı ile karşılaştırmaların ölçümü sağlanır. 13BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

14 Hedef Hiyerarşisine İlişkin Problemler  Hedef hiyerarşisi oluşturma bazen kullanıcı yerine bilgisayar diyalogu tarafından tanımlanma riski ortaya koyar.  Kestirimler genellikle hata yapmayan uzmanlar için geçerlidir. Oysa uzmanlar da hata yapabilir. Diğer yandan GOMS, sistemi yeni öğrenen acemileri ve ara sıra hata yapan orta düzeydeki kullanıcıları ihmal etmektedir.  İnsan bilgisayar etkileşiminin temel amaçlarından biri tüm kullanıcılar için maksimum kullanılabilirlik sağlamak olduğundan, bu modelin büyük bir eksikliği olarak görülmektedir. 14BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

15 Hedef Hiyerarşisine İlişkin Problemler  Tüm görevleri hedef yönelimli olarak modellerken, bazı görevlerdeki problem çözme gereksinimi ihmal etmektedir.  GOMS ürünün sosyal ve kurumsal etkilerini göz önünde bulundurmamaktadır.  Ayrıca GOMS modeli insan bilişine ilişkin kuramları desteklemediği için eleştirilmektedir. İnsan bilişini seri işleme modeli olarak görmekte ve herhangi bir etkinliğin görev bitene kadar devam edeceğini varsaymaktadır. 15BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

16 Dilsel ve Dilbilgisel Modeller  İnsanların bilgisayar ile etkileşimleri sırasındaki kullanıcı davranışları ve bilişsel zorluklar genellikle dil bakımından incelenmektedir. Dil kavramı çerçevesinde geliştirilmiş farklı modeller bulunmaktadır.  BNF (Backus-Naur Form)  Task–Action Grammar (TAG) 16BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

17 BNF (Backus-Naur Form)  Formal dillerin yazım kurallarını tanımlamak için kullanılan bir yazım kuralları kümesidir.  Genellikle bilgisayar programlama dillerinin sözdizimsel yapısını belirlemek için kullanılmaktadır. Bir çok sistem diyalogları BNF kuralları ile kolayca açıklanabilir. 17BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

18 BNF (Backus-Naur Form)  BNF’de tanımlamalar iki çeşittir; 1. Terminal Sembolleri, 2. Terminal Olmayan Semboller. 18BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

19 Terminal Semboller  Bir dilde geçerli olan yapıları oluşturmak için birleştirilen daha alt parçalara ayrılamayan (atomik) sembollerdir (+,*,‐,% vb...)  Kullanıcı bazında ise en düşük seviyedeki temel davranışlara işaret eder.  Örneğin; tuşa basmak, fareyi tıklatmak ya da hareket etmek. 19BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

20 Terminal Olmayan Semboller  Bu semboller, dilin kendisinde var olmayan ancak kurallar ile tanımlanan ara tanımları göstermek için kullanılan sembollerdir (‘ ’ ). Kullanıcı bazında ise yüksek seviyede soyutlamalardır.  Örneğin menüyü seçmek, menüden uygun konuma tıklamak. 20BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

21 BNF (Backus-Naur Form)  Basit syntax  nonterminal ::= expression  An expression  contains terminals and nonterminals  combined in sequence (+) or as alternatives (|)  draw line ::= select line + choose points + last point  select line ::= pos mouse + CLICK MOUSE  choose points::= choose one | choose one + choose points  choose one ::= pos mouse + CLICK MOUSE  last point ::= pos mouse + DBL CLICK MOUSE  pos mouse ::= NULL | MOVE MOUSE+ pos mouse 21BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

22 BNF Ölçümleri  Kuralların sayısı  + ve | operatörlerinin sayısı  Zorlukları  Farklı anlamlar için aynı sözdizimi  Kullanıcı algısının yansımaması  Minimal tutarlılık kontrolü 22BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi

23 Task Action Grammar (TAG) BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi23  Tutarlılığı daha fazla ortaya çıkarma.  Kullanıcının gerçek dünya bilgilerinin kodlanması.  Gramer kurallarının parametrelerle açıklanması.  Anlamsal (semantic) özellikler eklemek için uygundur.

24 TAG’lardaki Tutarlılık BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi24  BNF’de UNIX komutları şu şekilde tanımlanmıştır: copy ::= cp + filename + filename | cp + filenames + directory move::= mv + filename + filename | mv + filenames + directory link::= ln + filename + filename | ln + filenames + directory  No BNF measure could distinguish between this and a less consistent grammar in which link::= ln + filename + filename | ln + directory + filenames

25 TAG’ların Diğer Kullanımları BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi25  Kullanıcının var olan bilgisi.  Komutlar ve özellikler arasındaki benzerlikler.  Bunlar yürütülen kurallar olarak modellenmişlerdir.

26 Fiziksel ve Cihaz Modelleri BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi26  The Keystroke Level Model (KLM)  Buxton's 3-state model  Bireyin hareket sistemine ait deneysel bilgiyi temel alırlar.  Kullanıcının görevleri: arama ve gerçekleştirme.  Bu modeller sadece gerçekleştirmeyi içermektedir.  Amaçların hiyerarşisiyle bütünleyicidir.

27 Keystroke Level Model (KLM) BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi27  GOMS’un en düşük seviyesi.  6 yürütme durum operatörü  Fiziksel motor:K - keystroking P - pointing H - homing D - drawing  ZihinselM - mental preparation  SistemR - response  Deneysel olarak belirlenen zamanlar. T execute = TK + TP + TH + TD + TM + TR

28 KLM Örneği BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi28  GOAL: ICONISE-WINDOW [select GOAL: USE-CLOSE-METHOD. MOVE-MOUSE-TO- FILE-MENU. PULL-DOWN-FILE-MENU. CLICK-OVER-CLOSE-OPTION GOAL: USE-CTRL-W-METHOD PRESS-CONTROL-W-KEY]  Alternatifleri karşılaştırma: USE-CTRL-W-METHOD vs. USE-CLOSE-METHOD  assume hand starts on mouse USE-CLOSE-METHOD P[to menu] 1.1 B[LEFT down]0.1 M 1.35 P[to option]1.1 B[LEFT up]0.1 Total 3.75 s USE-CTRL-W-METHOD H[to kbd] 0.40 M 1.35 K[ctrlW key]0.28 Total 2.03 s

29 Mimari Modeller BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi29  Hiyerarşik modeller, dilsel modeller ve fiziksel cihaz modelleri daha çok insan zihni hakkında tahminlerde bulunmaktadırlar. Kullanıcı için etkili ve hatasız bir diyalog sağlamayı amaçlamaktadırlar.  Mimari modellerde ise odak noktası hataların tahmin edilmesi ve anlaşılabilmesidir.

30 Mimari Modeller BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi30  Problem Alanı Modeli (Problem Space Model)  Bilişsel Alt Sistemlerle Etkileşim

31 Problem Alanı Modeli (Problem Space Model)  Problem alanı modelinde problemlerin belirli bir alanda oluştuğu varsayılır. Problem alanı belirli evreler ve bir dizi işlemleri içerir.  Problem alanındaki davranış;  Mevcut evreye dayalı geçerli işlemi seçme  Yeni evreyi gerçekleştirmek için mevcut evreye uygulanması  Problem alanı içindeki işlemler;  Hedef biçimlendirme  İşlem seçimi  İşlemin uygulanması  Hedefi tamamlama

32 Problem Alanı Modeli (Problem Space Model)

33 Bilişsel Alt sistemlerle Etkileşim  Biliş, algı ve eyleme ilişkin modeldir.  Bireyi bir bilgi işleme cihazı olarak görmeye bütüncül bir bakış açısı getirir.  Eylemlerin kullanıcı tarafından otomatikleştirildiğinde belirli prosedürlerin nasıl kolaylaştığı ile ilgilenir.  Farklı iki psikolojik geleneği bir bilişsel mimaride birleştirir.  Kısa süreli bellek araştırmalarının mimari ve genel amaçlı bilgiyi işleme yaklaşımı  Psiko-dilsel araştırmalar ve yapay zeka problem çözme literatürünün işlemsel ve gösterimsel yaklaşımı

34 BTO İnsan - Bilgisayar Etkileşimi34 Teşekkürler…


"BİLİŞSEL MODELLER S.Güzin MAZMAN. Bilişsel Modeller  Bilişsel Model Nedir?  Bilişsel Modeller  Hedef ve görev hiyerarşisi modeli  Dil bilimsel ve." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları