Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

1 KAMUSAL MALLAR. Mal: üretimi için kaynak kullanılan; alternatif maliyeti olan değerdir. Örnek: ekmek, satranç takımı, vs. Hava bir mal mıdır? Mal Kavramı.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "1 KAMUSAL MALLAR. Mal: üretimi için kaynak kullanılan; alternatif maliyeti olan değerdir. Örnek: ekmek, satranç takımı, vs. Hava bir mal mıdır? Mal Kavramı."— Sunum transkripti:

1 1 KAMUSAL MALLAR

2 Mal: üretimi için kaynak kullanılan; alternatif maliyeti olan değerdir. Örnek: ekmek, satranç takımı, vs. Hava bir mal mıdır? Mal Kavramı

3 Mal ve Hizmetler Özel Mal ve Hizmetler Tam Özel Mal ve Hizmetler Yarı Özel Mal ve Hizmetler Serbest Mallar Kamusal Mal ve Hizmetler Tam Kamusal Mal ve Hizmetler Yarı Kamusal Mal ve Hizmetler Erdemli / Erdemsiz Mal ve Hizmetler Kamusal Mallar

4 Özel Mal: Fiyatlandırılabilen ve satın alan kişinin bireysel tüketimine mahsus olup, kendisinin izni olmadan başkalarının tüketmesinin mümkün olmadığı mal ve hizmetlerdir. Mal Kavramı

5 Tam Özel Mallar Tam Özel Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından mahrum bırakılabilirÜretimini özel sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet söz konusu değildir ÖRNEK: Ekmek, muz, araba

6 Yarı Özel Mallar Yarı Özel Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından kısmen mahrum bırakılabilirÜretimini özel sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet kısmen söz konusudur ÖRNEK: Komşu köpeğin hırsızları caydırması.

7 Kamusal malların üretimi piyasa ekonomisine bırakılırsa? pareto optimuma (birinci en iyi varsayıma) ulaşılamaz. Kamusal mallarının varlığı? –piyasa ekonomisinin başarısızlığına yol açar. –kamu ekonomisini gerektirir. Özel malların varlığı (üretimi ve tüketimi teorileri) piyasa ekonomisinin temel konusunu oluşturur. Kamusal malların varlığı (üretimi ve tüketimi teorileri) kamu ekonomisinin (tahsis işlevinin) temel konusunu oluşturur. Kamusal Mallar

8 Kamu mallarına ilişkin birçok çalışma olup; ilk çalışmaları Alman, İtalyan ve İskandinavyalı kamu ekonomistler yapmışlardır. Ancak, Anglo-Sakson ekonomistler kamu mallarına ilişkin gerçek tanımlamaları yapmıştır. Kamu malı teorisi ilk olarak Samuelson (1954) tarafından ortaya konmuştur. Bu modelde kamu mallarının –Tespitine ilişkin kriterler ortaya konmuş ve –Optimal sunum analizi yapılmıştır. Modelde, bir çok kısıt yer alıp; bunların başında kamu mallarına olan talebin açıklanamaması yer alır. Kamusal Mallar

9 Kamu mallarına ilişkin 20. yüzyılın ortalarında yapılan tanımlamalar ve bu malların özelliklerine ilişkin tespitler (sosyal, siyasal ve teknolojik gelişmelere paralel) zamanla değişmiştir. Örnek: kapalı devre TV yayınları, deniz feneri yerine geçen teknolojik gelişmeler, vs. Kamusal Mallar

10 Talebe İlişkin Kriterler: Fayda Kriteri –Malın tüketimden sadece tüketen kişi mi fayda elde ediyor? Evet ise = Özel mal. –Malın tüketiminden eş anlı olarak birden fazla kişi fayda elde ediyor mu? Evet ise “bağlı tüketim” = Kamusal mal. –Malın tüketiminden eş anlı olarak birden fazla kişi kısmen de olsa fayda elde ediyor mu? Evet ise “pozitif dışsallık” = Kamusal mal. Kamusal Mallara İlişkin Kriterler

11 Arza İlişkin Kriterler: Dışlanabilirlik Kriteri –Yalnızca malın bedelini ödeyen mi tüketimi gerçekleştirmektedir? Hayır ise = Kamusal mal. Rekabet Kriteri –Malın tüketimi ile başkalarının faydası azalıyor mu? Evet ise “rekabeti gerektirir” = Özel mal. Kamusal Mallara İlişkin Kriterler

12 12 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar Kamu mallarının en önemli özelliği bu malları bedel ödemeden kullanmanın mümkün olmasıdır Arzın Siyasal Talepçe Düzenlenmesi: Piyasa ekonomisinde özel malların arzını düzenleyen, bireylerin bu mallara olan taleplerinin toplamıdır (Piyasa talebi). Bu durum kamusal mallar için geçerli değildir. Çünkü kamusal malların bölünmezlik ve pazarlanmazlık özellikleri bu mallara çoğu kez bireylerin tercihlerinin açıklanmasını gerekli kılmaz. Bireyler tercihlerini açıklamasalar da kamusal mal arzı yapılacaktır. Bu nedenle kamusal arz, özel malların arzından farklı olarak gerçekleşmektedir. Kamusal malların arzını siyasal talep düzenlemektedir. Siyasal talebin niteliği siyasal rejimin yapısıyla yakından ilgilidir. Demokratik bir rejimde vatandaşlar kamusal mallara olan taleplerini bazı araçlar vasıtasıyla açıklayabilirler. Örneğin, referandum tekniği ile vatandaşların kamusal tercihleri belirlenerek buna göre kamusal arz gerçekleştirilebilir. Ya da vatandaşlar milletvekillerini seçerek, kendi tercih haklarını bu kimselere devredebilirler. Ancak sonuçta kamusal malların arzına karar veren siyasal taleptir Kamu mallarının en önemli özelliği bu malları bedel ödemeden kullanmanın mümkün olmasıdır Arzın Siyasal Talepçe Düzenlenmesi: Piyasa ekonomisinde özel malların arzını düzenleyen, bireylerin bu mallara olan taleplerinin toplamıdır (Piyasa talebi). Bu durum kamusal mallar için geçerli değildir. Çünkü kamusal malların bölünmezlik ve pazarlanmazlık özellikleri bu mallara çoğu kez bireylerin tercihlerinin açıklanmasını gerekli kılmaz. Bireyler tercihlerini açıklamasalar da kamusal mal arzı yapılacaktır. Bu nedenle kamusal arz, özel malların arzından farklı olarak gerçekleşmektedir. Kamusal malların arzını siyasal talep düzenlemektedir. Siyasal talebin niteliği siyasal rejimin yapısıyla yakından ilgilidir. Demokratik bir rejimde vatandaşlar kamusal mallara olan taleplerini bazı araçlar vasıtasıyla açıklayabilirler. Örneğin, referandum tekniği ile vatandaşların kamusal tercihleri belirlenerek buna göre kamusal arz gerçekleştirilebilir. Ya da vatandaşlar milletvekillerini seçerek, kendi tercih haklarını bu kimselere devredebilirler. Ancak sonuçta kamusal malların arzına karar veren siyasal taleptir 1. Kamu Malları:

13 13 Piyasanın etkin kaynak kaynak sağlayamadığı durumlar 1.2. Bölünebilirlik/Bölünmezlik ya da Tüketimde Rakip Olma/Olmama Özellikleri: Kamusal malların önemli özelliklerinden birisi de “bölünmezlik” özelliğidir. Özel mallar, tamamen “bölünebilir”, yani tüketimde rakip mallardır. Bir bireyin özel mal tüketimi sadece kendisine ait olabilir ve bu maldan diğer bir bireyin tüketimi engellenebilir. Kamusal malların ise bazıları bölünebilir, bazıları kısmen bölünebilir ve bazıları da bölünemez özelliktedir. Bölünemez özellikteki kamusal malların tipik örneği savunma, adalet ve diplomasi mallarıdır. Bu tür malları esasen üretim tekniği yönünden bölmek mümkün değildir. Örneğin, her eve ayrı bir milli savunma veya diplomasi malı sunmak üretim tekniği yönünden mümkün değildir. Kamusal malların bu temel özelliği bazen bireyler arasında tam bir eşitlik hâlinde olmayabilir. Örneğin, sınır bölgelerinde oturan vatandaşların savunma hizmetlerinden daha fazla yararlanmaları söz konusu olabilmektedir. Bunun gibi, bazen kamusal mallarda belli bir kapasite sınırından sonra tüketimde rakip olma söz konusu olabilir. Mesela, kara yollarında taşıtlar arasında, plajda ise güneşten ya da açıkta gezen insanlar arasında belirli bir kapasiteden sonra tüketimde rekabet başlayabilir Bölünebilirlik/Bölünmezlik ya da Tüketimde Rakip Olma/Olmama Özellikleri: Kamusal malların önemli özelliklerinden birisi de “bölünmezlik” özelliğidir. Özel mallar, tamamen “bölünebilir”, yani tüketimde rakip mallardır. Bir bireyin özel mal tüketimi sadece kendisine ait olabilir ve bu maldan diğer bir bireyin tüketimi engellenebilir. Kamusal malların ise bazıları bölünebilir, bazıları kısmen bölünebilir ve bazıları da bölünemez özelliktedir. Bölünemez özellikteki kamusal malların tipik örneği savunma, adalet ve diplomasi mallarıdır. Bu tür malları esasen üretim tekniği yönünden bölmek mümkün değildir. Örneğin, her eve ayrı bir milli savunma veya diplomasi malı sunmak üretim tekniği yönünden mümkün değildir. Kamusal malların bu temel özelliği bazen bireyler arasında tam bir eşitlik hâlinde olmayabilir. Örneğin, sınır bölgelerinde oturan vatandaşların savunma hizmetlerinden daha fazla yararlanmaları söz konusu olabilmektedir. Bunun gibi, bazen kamusal mallarda belli bir kapasite sınırından sonra tüketimde rakip olma söz konusu olabilir. Mesela, kara yollarında taşıtlar arasında, plajda ise güneşten ya da açıkta gezen insanlar arasında belirli bir kapasiteden sonra tüketimde rekabet başlayabilir. 1. Kamu Malları:

14 14 Piyasanın etkin kaynak kaynak sağlayamadığı durumlar 1.3. Dışlanabilirlik/Dışlanamazlık ya da Tüketimden Mahrum Bırakma/Bırakamama Özellikleri: Kamusal malların bir diğer özelliği ise bu malların bir kısmında dışlama ilkesinin geçerli olması, bir kısmında ise bireylerin tüketimde dışlanamaması, bir diğer ifadeyle tüketimden mahrum bırakılamamasıdır. Savunma, diplomasi gibi mallarda bireylerin tüketimden mahrum bırakılması düşünülemez. Özel mallar ise tamamen pazarlanabilir nitelikte olduğundan bu mallardan bedel ödemeyenlerin dışlanması mümkündür. 1. Kamu Malları:

15 15 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1.4. Kişisel ve Ortak Tüketim: Ortak ya da kollektif tüketim tek bir maldan birden fazla tüketicinin yararlanmasıdır. Örneğin, savunma, diplomasi, tiyatro ve spor gösterileri, vb. mal ve hizmetler ortak tüketime konu mallardır. Bireyler bu tür mallardan ortak olarak yararlanırlar. Bir bireyin bu tür bir malı tüketmesi diğer bireylerin fayda fonksiyonunda bir azalma doğurmaz. Özel mallarda ise ortak tüketim özelliği yoktur. Bireyler bu mallardan ayrı ayrı yararlanabilirler. Yani, özel mallarda kişisel tüketim söz konusudur. 1. Kamu Malları:

16 16 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1.5. Dışsal Ekonomiler: Kamusal malların bir kısmı önemli ölçüde dışsallık yaratırlar. Dışsal ekonomilerin kamu ekonomisi yönünden taşıdığı önem, herhangi bir kamusal malın kamu kesimince mi yoksa özel kesimce mi sunulması gerektiğine imkan vermesidir. Gerçekten de pozitif dışsallığın söz konusu olduğu kamusal mallarda özel kesim üretici birimlerinin genellikle üretimi üstlenmemeleri, bu hizmetlerin kamu kesimince yerine getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Öte yandan negatif dışsallığın söz konusu olduğu mallarda, özel kesim topluma, tazmin etmedikleri birtakım ek maliyetler yüklemektedirler. Bu durumda da kamu ekonomisine ihtiyaç duyulmakta ve ek sosyal maliyetin ya düzenleyici vergilerle telafisi veya söz konusu üretimin kamu kesimince üstlenilmesi gerekmektedir. Dışsallığın en klasik örnekleri eğitim ve sağlık hizmetleridir Dışsal Ekonomiler: Kamusal malların bir kısmı önemli ölçüde dışsallık yaratırlar. Dışsal ekonomilerin kamu ekonomisi yönünden taşıdığı önem, herhangi bir kamusal malın kamu kesimince mi yoksa özel kesimce mi sunulması gerektiğine imkan vermesidir. Gerçekten de pozitif dışsallığın söz konusu olduğu kamusal mallarda özel kesim üretici birimlerinin genellikle üretimi üstlenmemeleri, bu hizmetlerin kamu kesimince yerine getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Öte yandan negatif dışsallığın söz konusu olduğu mallarda, özel kesim topluma, tazmin etmedikleri birtakım ek maliyetler yüklemektedirler. Bu durumda da kamu ekonomisine ihtiyaç duyulmakta ve ek sosyal maliyetin ya düzenleyici vergilerle telafisi veya söz konusu üretimin kamu kesimince üstlenilmesi gerekmektedir. Dışsallığın en klasik örnekleri eğitim ve sağlık hizmetleridir. 1. Kamu Malları: 1.6. İçsel Ekonomiler: İşletmenin üretim ölçeğinin değişmesi sonucu elde edilen içsel ekonomiler özellikle elektrik, su, gaz üretimi ve dağıtımı, telekomünikasyon hizmetleri, demir yolu hizmetleri, televizyon yayını vb. hizmetler de oldukça yaygındır.

17 17 Piyasanın etkin kaynak sağlayamadığı durumlar 1.7. Bedavacı Sorunu: Özel mallarda, mal ve hizmeti tüketmek için bedelinin ödenmesi gereklidir. Yani bedava hizmetten yararlanmak mümkün değildir. Oysa, kamusal malların bir kısmı için bedel ödeme söz konusu değildir. Vatandaşlar bedel ödemeseler de bazı kamusal mal ve hizmetlerden (örneğin, savunma hizmeti) yararlanırlar. Kamu ekonomisinde bu duruma “bedavacı sorunu” adı verilmektedir. 1. Kamu Malları: 1.8. Talebin Zorunlu Olması: Kamu ekonomisinde vatandaşların bazı kamusal hizmetlere talepte bulunmaları zorunlu kılınmıştır. Zorunlu askerlik hizmeti, zorunlu ilkokul eğitimi, nüfus cüzdanı alınması, şoför ehliyeti alınması vb. bu konuda örnek olarak verilebilir. Özel mallarda ise tüketici ve üretici açısından tüketim ve üretim özgürlüğü esastır.

18 Malların Özellikleri Dışlanabilme - Dışlanamama –Dışlanabilme – herhangi bir kişiyi malın tüketiminden dışlayabilmek nispeten kolaydır –Dışlanamama – herhangi bir kişiyi malın tüketiminden dışlayabilmek ya çok pahalıdır ya da imkânsızdır Rakip – Rakip Olmama –Rakip (Rival) – bir defa üretildiğinde ek bir kişinin malı tüketmesinin ek kaynak maliyeti pozitiftir –Rakip Değil (Non-rival) – bir defa üretildiğinde başka bir kişinin malı tüketmesinin ek kaynak maliyeti sıfırdır

19 Malların Türleri DIŞLANABİLME RAKİP OLMA DURUMU EVETHAYIR EVET HAYIR ÖZEL MALLAR KAMUSAL MALLAR ORTAK MALLAR DOĞAL TEKEL

20 Diğer Bazı Kamusal Mallar Temel Araştırma (Basic research) Yoksullukla Mücadele Programları (Programs to fight poverty) Trafiğin Olmadığı Paralı Olmayan Yollar (Uncongested nontoll roads) Havai Fişek Gösterisi (Fireworks display)

21 Tam Kamusal Mallar Bir mal, aynı anda, mahrum bırakılamama ve rekabet olmaması özelliklerinden ikisine birden sahip olabilir. Bu tür hizmetler için tam kamusal mal tanımlaması yapılmaktadır. Tam kamusal malların sunulmasında ortaya çıkan en önemli konu bedavacılık sorunudur. Bedavacılık, kamu mallarının tüketiminden bedel ödemeyenlerin mahrum bırakılamaması sonucunda ortaya çıkan bir sorundur. Bu durumda söz konusu mal ya hiç üretilemez veya optimal düzeyin altında üretilir. Neoklasik ekonomi teorisinde yer alan görünmez el hipotezine göre her rasyonel birey kendi çıkarını maksimum kıldığı sürece tüm toplumun faydası en yüksek düzeyde olacaktır. Kamu ekonomisinde böyle bir işleyiş geçerli değildir. Birey, sadece kendi çıkarı peşinde koşar ve bedavacılık yaparsa, bundan tüm toplum ve dolayısıyla kendisi de zarar görecektir. 21

22 Tam Kamusal Mallar Tam Kamusal Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünemezPazarlanamaz Fiyat teşekkül etmez / Kişisel talep doğmaz/mayabilir !!!) Tüketiminde rekabet söz konusu değildirFaydasından mahrum bırakılamazÜretiminde piyasanın başarısızlığı söz konusudur ÖRNEK: Savunma hizmeti, adalet hizmeti

23 Birlikte ve eşit tüketim esastır. Ancak, bu tüketimin herkes tarafından eşit olarak değerlendirilmesi gerekmemektedir. Örnek Güvenlik hizmetinden kuyumcu, tüccar, bankalar ve kimsesiz yaşlı bireyler bu hizmetten pozitif / suç işlemeye meyilli kişiler negatif yarar elde ederler. Tam Kamusal Malların Nitelikleri

24 Kamusal malların sınıflandırılması mutlak ve kesin değildir. Değişen teknolojiye ve piyasa koşullarına göre değişiklik arz edebilir. Örnek Karasal TV yayınlarının, kablolu / şifreli olarak sunulmaya başlanması Tam Kamusal Malların Nitelikleri

25 Dışlanamama kamusal mallara özgüdür. Örnek Sokak lambasının ışığından o sokaktan geçenlerin engellenememesi, Tam Kamusal Malların Nitelikleri

26 Mal olarak tanımlanamayan (üretimi için kaynak tahsis edilmeyen/alternatif maliyet olmayan) bazı nesneler de kamusal mallarda bulunan özelliklere sahiptir. Örnek Hava, Güneş Tam Kamusal Malların Nitelikleri

27 Fiyat mekanizmasına bağlı üretilebilen (özel mal sayılabilen)/üretilemeyen malların sadece piyasa/kamu tarafından tedariki gerekmez. Örnek Eğitim, sağlık, konut (lojman), Hayvanat Bahçesi-oyun bahçesi gibi Tam Kamusal Malların Nitelikleri

28 Malın kamu tarafından sunulması zorunluluğu, bu malın kamu kesiminde üretilmesini gerektirmez. Örnek Belediyelerin çevre temizlik ve çöp toplama hizmetini özel sektörden satın alarak halka sunması. Tam Kamusal Malların Nitelikleri

29 Tüketilen malın pozitif dışsallığı arttıkça, yarı kamusal ve erdemli mallara doğru geçirilir. Örnek Çeşitli aşılar, zorunlu ilköğretim, haşere ile zirai mücadele, bilimsel buluşlar, araştırma- geliştirme Tam Kamusal Malların Nitelikleri

30 Yarı Kamusal Mallar Yarı Kamusal Mal ve Hizmetler Faydası birimlere bölünebilirPazarlanabilirFiyat teşekkül eder / Kişisel talep doğarTüketiminde rekabet söz konusudurFaydasından kısmen mahrum bırakılabilirÜretimini özel / kamu sektör gerçekleştirirDışsal Fayda ve Dışsal Maliyet söz konusudur ÖRNEK: Eğitim, Sağlık

31 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pr) – Piyasa 0 Fiyat (p) Eğitim - Özel Sektör x b D pr (a+b) p pr x a x a+b D b D a D pr

32 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pu) – Kamu 0 Harç (p) p b D pu (a+b) D b D a p a p pu Eğitim – Kamu Sektörü D pu x a+b

33 Yarı Kamusal Mallarda Talep (pr+pu) 0 Fiyat/Harç (p) Özel Mal D pu (a+b) D pr+pu D pu x a+b D pr (a+b) D pr D pu+pr (a+b) p pr p pu p pu+pur

34 Ortak Mülkiyet Kaynakları Tüketimden mahrum bırakılamama durumu söz konusu olduğu halde, tüketimde rekabetin olduğu durum ortak mülkiyet kaynakları olarak nitelendirilen özel bir duruma işaret etmektedir. Burada kimse tüketimden mahrum bırakılamaz, yani bedel ödetme mümkün değildir; ancak bir bireyin bu kaynakları kullanımı diğerlerinin faydasını azaltır. Ortak mülkiyet mallarına örnek olarak meralar, balık rezervleri gibi toplumun ortak kullanımında olan mallar verilebilir. Burada devletin rolü, aşırı kullanımı ve faydadaki azalmayı önleyecek şekilde yasal düzenlemeler yapmaktır 34

35 Fiyatlandırılabilir Kamusal Mallar Bazı mallarda tüketimden mahrum bırakma özelliği mevcut olduğu halde tüketimde rekabet olmaması söz konusudur. Tüketimden mahrum bırakmanın mümkün olduğu durumlarda bir hizmetin arzı teknik olarak özel sektöre bırakılabilir, ancak tüketimde rekabet yoksa, yani ilave bir kullanımın maliyeti sıfır ise, bu durum sosyal optimuma uygun değildir. 0 halde, sosyal optimumun sağlanması için, kapasite noktasına kadar fiyatlama yapmamak, kapasite noktasından sonra ise, kamusal fiyatlandırma teknikleri kullanmak veya kapasite artışı sağlamak gerekir. 35

36 Erdemli Mallar Bazı mallar yukarıdaki sınıflandırmaya göre özel mal kategorisinde olduğu halde, devlet tarafından üretilir veya finansmanı sağlanır. Devlet, bu mallar ihtiyaçlar için gerekli olduğu halde, çeşitli nedenlerle (eğitimsizlik veya yoksulluk gibi) tüketilmediği için müdahalede bulunur. Örneğin, çocuklara süt dağıtılması veya aşı kampanyaları yapılması erdemli mallar arasında sayılabilir. 36

37 Klüp Malları Bazı ihtiyaçların ortak olarak sağlanması maliyetleri düşürüyor ve etkinlik yaratıyor ise, kullanıcılar bu malların arzını klüp şeklinde organize edebilirler. Kulüp malları, tüketimden mahrum bırakılma özelliğine sahip olduğu halde, belirli bir kapasite noktasına kadar tüketimde rekabet olmayan mallardır. Klüp mallarında, bir bedel ödeme klübe üye olma şeklinde gerçekleşmektedir. Aynı hizmeti talep eden bireyler bir araya gelerek bir klüp oluşturacak ve söz konusu hizmeti daha düşük maliyetler ile elde edeceklerdir. Burada önemli olan husus, kulübün optimal büyüklüğünün ne olacağıdır. Bir diğer kamusal mal ise, gerçekte özel mal olduğu halde, özel faydası yanında topluma yayılan bir faydası da olduğu için karma mal sayılan mallardır. Çünkü, bu topluma yayılan fayda tam kamusal mal niteliğindedir, yani fiyatlandırılamaz ve tüketimde rekabet yoktur. Bu tür malların bir bölümü özel mal, bir bölümü ise kamu malı niteliğindedir. Böyle mallara yarı kamusal mallar veya karma mallar adı verilmektedir. 37

38 38 Uluslararası Kamusal Mallar Tam kamusal mallar gibi, tüketimde rekabet olmaması ve tüketimden mahrum bırakılamama gibi iki kriteri de sağlamaktadır ve tam kamusal mal tanımına girmektedirler. Ancak, bunlara ilave olarak, bu mallar, faydasının yayılma alanı tek bir ülkeden çok daha büyük bir alanı kapsayan mallardır. Özellikle çevresel sorunların global nitelik kazanması ile bu sorunların giderilmesine yönelik hizmetler de uluslararası kamusal mal niteliğindedir. Çünkü, hizmetlerin faydalarının yayılma alanı birden fazla ülkeyi hatta bazı durumlarda bütün yerküreyi kapsamaktadır. Uluslararası kamu mallarına örnek olarak, uluslararası barış için gerekli hizmetler, haberleşme sistemleri, bilimsel gelişmeler ve teknoloji, salgın ve bulaşıcı hastalıkların önlenmesi için uluslararası Sağlık hizmetleri verilebilir. Bu hizmetlerin sağlanması için gerekli olan hizmet birimi tek tek devletler değil uluslar üstü bir birim olmalıdır. Günümüzde, Dünya Sağlık Örgütü ve BM Barış Gücü gibi bazı uluslararası kuruluşlar bu rolleri üstlenmektedir.

39 1. KİŞİ Not: Fayda: 500 Maliyet: KİŞİ BedavacılıkÖdeme Bedavacılık0 ; 0500 fayda; -300 zarar Ödeme-300 zarar ; 500 fayda100 fayda; 100 fayda Temel strateji, hizmetin bedava elde edilmesi veya maliyetin ödenmesi olup, Kişilerin her biri bu stratejiyi diğerinden habersiz uygular. Hakim strateji: rasyonel birey, maksimum zararı minumum kılmaya çalışır = bedavacılık Oyun Teorisi: Bedavacılık Sorunu Not: Bireysel rasyonellik ile kollektif rasyonelliğe varılmamaktadır.

40 Mal ve Hizmetler Yerel Kamusal Mallar Ulusal Kamusal Mallar Küresel Kamusal Mallar Kamusal Mallar: Faydanın Yayılma Alanlarına Göre

41 Faydalar Karşılık Gelen Zararlar Dışlanamaz Rekabet Yok Sunum Sorunları Dışlana maz Rekabet Yok Çevre Okyanuslar  Aşırı Kullanım Havadan veya Topraktan Bulaşan Kirlenme Atmosfer  Aşırı Kullanım Küresel Isınma Bio Çeşitlilik Aşırı Kullanım Türlerin Azalması Sosyal İnsan Hakları Eksik Kullanım Kötü Muamele/ Ayrımcılık Yoksulluk  Eksik Kullanım Suç, Yolsuzluk, Eşitsizlik Sağlık Eksik Kullanım Salgın Hastalıklar

42 42 Rakip OlunamazRakip Olunabilir Dışalanmaz TAM KAMUSAL MALLAR 1. Dışlama maliyetleri yüksek. 2. Doğrudan devlet tarafından ya da devletin izin verdiği özel firmalarca üretilir. 3. Kamu bütçelerince dağıtılır. 4. Zorunlu vergi gelirleriyle finanse edilir. Örnekler: Ulusal savunma YARI KAMUSAL MALLAR (ORTAK HAVUZ KAYNAKLARI) 1. Faydaları ortak, tüketimleri ayrı ayrı olabilen mallar. 2. Özel firmalarca ya da kamu kesimince üretilir. 3. Piyasalarca ya da doğrudan kamu bütçelerince dağıtılır 4. Satış gelirlerinden (kullanım ücretlerinden) ya da vergi gelirlerinden finanse edilir. Örnekler: Parklar, ortak mallar, kamu yüzme havuzları Dışalanabilir YARI KAMUSAL MALLAR (KULÜP MALLARI) 1. Dışsallık yayan özel mallar. 2. Özel firmalarca üretilir. 3. Sübvansiyonlar ya da düzeltici vergilerle piyasalarca dağıtılır. 4. Satış gelirlerinden finanse edilir. Örnekler: Okullar, taşıma sistemleri, sağlık hizmetleri, aşılama faaliyetleri, kablolu TV, özel yüzme havuzu, golf kulübü TAM ÖZEL MALLAR 1. Dışlama maliyetleri düşük. 2. Özel firmalarca üretilir. 3. Piyasalarca dağıtılır. 4. Satış gelirlerinden finanse edilir. Örnekler: Yiyecek, ayakkabı

43 Özel Malların Etkin Sağlanması FiyatAdam (D f A ) Eve (D f A ) Piyasa (D f A+E ) $11516 $97310 $79514 $ $ $

44 DfADfA DfEDfE D f A+E SfSf $ Piza Miktarı

45 Pareto Etkinlik (Efficiency )– Özel Mallar Durumu (Private Goods Case) MRS fa = P f /P a P a = $1 olsun bu taktirde, MRS fa = P f D f A Adam için MRS fa göstermektedir. D f E Eve için MRS fa göstermektedir. S f, MRT fa göstermektedir. Pareto Etkinliği İçin Gerekli Koşul: MRS fa Adam = MRS fa Eve = MRT fa

46 Kamusal Malların Etkin Sağlanması (Efficient Provision of Public Goods ) Havai Fişek Adedi 1234 Adam (D r A) $300$250$200$150 Eve (D f E ) Piyasa (D f A+E ) $550$450$350$250

47 DrADrA Dr E D r A+E Sr Havai Fişek Adedi $

48 Pareto Etkinlik (Efficiency) – Kamusal Mallar Durumu (Public Goods Case) MRS fa = P f /P a P a = $1 olsun. MRS fa = P f D f A Adam için MRS fa göstermektedir. D f E Eve için MRS fa göstermektedir. S f, MRT fa göstermektedir. Pareto Etkinlik İçin Gerekli Koşul: MRS fa Adam + MRS fa Eve = MRT fa

49 Özel Mallarda Talep ve Pareto Etkinlik 0 Fiyat p Özel Mal x b E p (a+b) D a+b D b D a x a+b p S x a x a+b

50 Kamusal Mallarda Talep ve Pareto Etkinlik 0 Vergi t Kamusal Mal x e E t (a+b) D a+b D b D a t a+b t a t b t pu S (Marjinal Maliyet)

51

52

53 53 Lindahl Dengesi Rekabetçi piyasalarda, pür kamu mallarının üretimi etkin miktarlarda gerçekleşmemektedir. Kamu tedariği ve tedarik için vergilemenin nedeni, kamu mallarının üretiminde rekabetçi piyasaların etkinlik sağlayamamasıdır. İsveçli iktisatçı E.Lindahl, 1919’da yayımlanan bir çalışmasında, kamu mallarında gönüllü etkin dağılımının gerçekleşebileceğini matematiksel olarak göstermiştir. Bu görüş Lindahl fiyatlaması veya Lindahl dengesi olarak adlandırılmaktadır. Lindahl Modeli: iki bireyli bir model içinde kamu mallarının etkin üretim düzeyini, bireylerin taleplerini dikkate alarak gösteren bir modeldir. Lindahl fiyatlamasında bireyler kamu mallarının sağladığı faydanın karşılığında, gönüllü olarak vergilendirilmektedir. Varsayımlar: 1. 2 birey bulunmaktadır. 2. Bireyler kamu malı için azalan marjinal faydalarını yansıtan negatif talep eğrilerine sahiptir. 3. Bu talep eğrileri doğru olarak açıklanmıştır. Rekabetçi piyasalarda, pür kamu mallarının üretimi etkin miktarlarda gerçekleşmemektedir. Kamu tedariği ve tedarik için vergilemenin nedeni, kamu mallarının üretiminde rekabetçi piyasaların etkinlik sağlayamamasıdır. İsveçli iktisatçı E.Lindahl, 1919’da yayımlanan bir çalışmasında, kamu mallarında gönüllü etkin dağılımının gerçekleşebileceğini matematiksel olarak göstermiştir. Bu görüş Lindahl fiyatlaması veya Lindahl dengesi olarak adlandırılmaktadır. Lindahl Modeli: iki bireyli bir model içinde kamu mallarının etkin üretim düzeyini, bireylerin taleplerini dikkate alarak gösteren bir modeldir. Lindahl fiyatlamasında bireyler kamu mallarının sağladığı faydanın karşılığında, gönüllü olarak vergilendirilmektedir. Varsayımlar: 1. 2 birey bulunmaktadır. 2. Bireyler kamu malı için azalan marjinal faydalarını yansıtan negatif talep eğrilerine sahiptir. 3. Bu talep eğrileri doğru olarak açıklanmıştır.

54 54 Lindahl Dengesi Yatay eksende kamu malı, dikey eksende fiyat yerine malın maliyeti oransal olarak yer almaktadır. Dikey eksende, malın toplam maliyeti 1’dir (%100). Kamu malına yapılan harcamalardan 1. bireye h ve 2. bireye (1-h) oranlarında pay düşer. AA’, 1. kişi’nin kamu malı talebidir. AA’ eğrisi negatif eğimlidir. Yani vergi arttığında daha az kamu malı talep edilmektedir. BB’, 2. kişi’nin kamu malı talebidir. BB’, AA’ ile aynı özelliklere sahiptir. D noktası, og* kamu malı çıktı düzeyini göstermektedir. D’de, 1. kişi maliyetinin ĥ’nı, 2. kişi 1- ĥ’nı ödemeye isteklidir. Denge yalnız D’de gerçekleşmektedir. D noktası, kaynakların etkin dağıldığı Lindahl dengesidir. Bu miktar, maliyetler veri iken daha fazla fayda elde etme imkanının olmadığı durumu ifade eder. Bu noktada optimal kamu malı miktarı g*; bireylerin ödemeye razı oldukları vergi fiyatlar 1. birey için og*; 2. birey için oĥ olacaktır. Bu iki vergi fiyatın toplamı, kamu malının üretim maliyetini karşılamaktadır. h* + (1-h*) = 1 dir. Burada 'h', tıpkı fiyat mekanizmasının hem talep hem arz yönlerinden miktar ayarlaması yapması gibi, bir rol oynamaktadır. Yatay eksende kamu malı, dikey eksende fiyat yerine malın maliyeti oransal olarak yer almaktadır. Dikey eksende, malın toplam maliyeti 1’dir (%100). Kamu malına yapılan harcamalardan 1. bireye h ve 2. bireye (1-h) oranlarında pay düşer. AA’, 1. kişi’nin kamu malı talebidir. AA’ eğrisi negatif eğimlidir. Yani vergi arttığında daha az kamu malı talep edilmektedir. BB’, 2. kişi’nin kamu malı talebidir. BB’, AA’ ile aynı özelliklere sahiptir. D noktası, og* kamu malı çıktı düzeyini göstermektedir. D’de, 1. kişi maliyetinin ĥ’nı, 2. kişi 1- ĥ’nı ödemeye isteklidir. Denge yalnız D’de gerçekleşmektedir. D noktası, kaynakların etkin dağıldığı Lindahl dengesidir. Bu miktar, maliyetler veri iken daha fazla fayda elde etme imkanının olmadığı durumu ifade eder. Bu noktada optimal kamu malı miktarı g*; bireylerin ödemeye razı oldukları vergi fiyatlar 1. birey için og*; 2. birey için oĥ olacaktır. Bu iki vergi fiyatın toplamı, kamu malının üretim maliyetini karşılamaktadır. h* + (1-h*) = 1 dir. Burada 'h', tıpkı fiyat mekanizmasının hem talep hem arz yönlerinden miktar ayarlaması yapması gibi, bir rol oynamaktadır.

55 Figure 18.2(b) The Lindahl Solution

56 Lindahl Dengesi

57 57 Samuelson Modeli Lindahl modelinin çok sayıda birey için genişletilmiş halidir. Kamu mallarının üretim süreci piyasa sürecine benzer şekilde ele alınmış ve bireylerin taleplerinin doğru olarak açıklandığı varsayımı yapılmıştır. Samuelson modelinde, bireyler talep fonksiyonlarından yola çıkarak, veri miktar için ne kadar ödemeye hazır olduklarını bildirirler. Kişilerin ödemeye hazır oldukları bu fiyata vergi fiyat adı verilir. Kamu mallarında toplam talep, her bir üretim miktarı için bireylerin ödemeye hazır oldukları tutarların toplanması ile bulunur. Samuelson modeline göre, toplam talep eğrisinin kamu malının maliyet eğrisi ile kesiştiği noktada ortaya çıkan üretim miktarı kamu malının etkin üretim miktarı olacaktır. Talep eğrileri, özel mallarda olduğu gibi, her bir birey için fiyat ile miktar arasındaki ilişkiyi göstermektedir, ancak özel mallarda miktar fiyatın fonksiyonu olarak değerlendirilirken, kamusal mallarda veri bir fiyat için ödemeye hazır olunan fiyat söz konusudur. Lindahl modelinin çok sayıda birey için genişletilmiş halidir. Kamu mallarının üretim süreci piyasa sürecine benzer şekilde ele alınmış ve bireylerin taleplerinin doğru olarak açıklandığı varsayımı yapılmıştır. Samuelson modelinde, bireyler talep fonksiyonlarından yola çıkarak, veri miktar için ne kadar ödemeye hazır olduklarını bildirirler. Kişilerin ödemeye hazır oldukları bu fiyata vergi fiyat adı verilir. Kamu mallarında toplam talep, her bir üretim miktarı için bireylerin ödemeye hazır oldukları tutarların toplanması ile bulunur. Samuelson modeline göre, toplam talep eğrisinin kamu malının maliyet eğrisi ile kesiştiği noktada ortaya çıkan üretim miktarı kamu malının etkin üretim miktarı olacaktır. Talep eğrileri, özel mallarda olduğu gibi, her bir birey için fiyat ile miktar arasındaki ilişkiyi göstermektedir, ancak özel mallarda miktar fiyatın fonksiyonu olarak değerlendirilirken, kamusal mallarda veri bir fiyat için ödemeye hazır olunan fiyat söz konusudur.

58 Fiyat Kamusal Mal Miktarı 0 D 2 : MB 2 MC OPTİMAL KAMUSAL MAL DÜZEYİ MC= ∑MB=MB 1 +MB 2 Q*: Optimal Kamusal Mal Düzeyi D 1 : MB 1 E D 1 +D 2

59 59 Bu durumda ekonomide sınırlı olan kaynaklar kamu malı ile özel mal arasında dağıtılacaktır. Bu dağıtımın bir yandan arz (üretim) yönü diğer yandan talep (tüketim) yönü vardır. Üretim yönü: kaynakların kamu malı ile özel mal arasında etkinlik sağlayacak şekilde dağıtılmasını sağlayan üretim olanakları eğrisini göz önüne alınır. Üretim olanakları eğrisi ekonomide bir maldan bir birim fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmemiz gerektiğini gösteren eğridir. Ekonomi üretim olanakları eğrisi üzerindeki noktalar üzerinde bulunduğu sürece kaynakları verimli olarak kullanıyor demektir. Bu durumda ekonomide sınırlı olan kaynaklar kamu malı ile özel mal arasında dağıtılacaktır. Bu dağıtımın bir yandan arz (üretim) yönü diğer yandan talep (tüketim) yönü vardır. Üretim yönü: kaynakların kamu malı ile özel mal arasında etkinlik sağlayacak şekilde dağıtılmasını sağlayan üretim olanakları eğrisini göz önüne alınır. Üretim olanakları eğrisi ekonomide bir maldan bir birim fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmemiz gerektiğini gösteren eğridir. Ekonomi üretim olanakları eğrisi üzerindeki noktalar üzerinde bulunduğu sürece kaynakları verimli olarak kullanıyor demektir. Eğer iki maldan biri kamu malı ise, yani bireyler kamu malı ile özel mal arasında seçim yapıyorlar ise bu model nasıl değişecektir?

60 60 Bu sorunun cevabını bulabilmek için bireylerin taleplerini göz önüne alınmalıdır. Özel mallarda pareto etkinlik koşulu marjinal ikame oranı ile marjinal dönüşüm oranının eşitlenmesi ile gerçekleşmektedir (MRS=MRT). Bireylerin bir maldan daha fazla tüketmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmeye razı olduklarını gösteren 'marjinal ikame oranı' ile ekonominin teknik olarak bir maldan bir birim fazla üretmek için diğer maldan ne kadar vazgeçmesi gerektiğini gösteren 'marjinal dönüşüm oranı'nın eşitlendiği noktada kaynaklar optimal olarak dağılmış demektir. Ancak bu noktalardan hangisi toplum tarafından talep edilen mal bileşimini göstermektedir? (Tüketim Yönü)


"1 KAMUSAL MALLAR. Mal: üretimi için kaynak kullanılan; alternatif maliyeti olan değerdir. Örnek: ekmek, satranç takımı, vs. Hava bir mal mıdır? Mal Kavramı." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları