Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

MEDİKAL ve VETERİNER ENTOMOLOJİ Prof. Dr. M. Özkan ARSLAN Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Parazitoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "MEDİKAL ve VETERİNER ENTOMOLOJİ Prof. Dr. M. Özkan ARSLAN Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Parazitoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi."— Sunum transkripti:

1 MEDİKAL ve VETERİNER ENTOMOLOJİ Prof. Dr. M. Özkan ARSLAN Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Parazitoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Arachnida (Arachnoidea) SINIFI Scorpionidea : Akrepler Araneidea : Örümcekler Acarina : Keneler, uyuz etkenleri, ev tozu akarları, gıda akarları, kanatlı akarları, tahıl akarları

3 Taxonomy Kingdom Animalia Phylum Arthropoda Class Arachnida Subclass Acaria (Acari, Acarina, Acarida) Order Anactinotrichidea (= Parasitoformes) (Acarina) Suborder Ixodida (= Metastigmata) Family Ixodidae Genus Dermacentor Species Dermacentor variablis

4 Dorsal görünüş Ventral görünüş Chelicer Hipostom

5 Kene ağız organeli

6 Scorpionidea Takımı Akrepler Scorpion Cephalotorax-abdomen Preabdomen postabdomen Telson 3-8cm Siyah, sarı, yeşil renklerinde Scorpionismus, skorpionizm

7 Araneidea Takımı Örümcekler Vücut; cephalo-thorax,abdomenden Abdomende segmentasyon yoktur. Abdomen bir boğumla cephalothoraxdan ayrılmıştır. Ağızlarının yan tarafında iki eklemli ve nihayeti bir iğne ile sonlanmış olan chelicerleri vardır. Bunlar zehir bezeleri ile irtibatlıdır. spider

8 Latrodectus Dişi: 10-20mm Erkek: 4-7mm Siyah renkli, abdomen üzerinde kırmızı benekli ağaç kovuklarında ve kemirgen yuvalarında yaşarlar. kara dul, toxinleri bir neurotoxin olup, özellikle merkezi sinir sitemini etkilerler. "Latrodectismus" yada sistemik araneismus

9 Loxosceles Sarı-esmer renkte Genellikle evlerde, karanlık ve nemi yerlerde zehirlenmede lokal reaksiyonlar oluşur. Bu nedenle bu türlerin oluşturduğu zehirlenmeye "Loxoscelismus" ya da nekrotik araknidizm

10 KENELER Metastigmatik akarlar Arachnida sınıfı Acarina takımı Metastigmata Alttakımı Argasidae Yumuşak kene Ixodidae Sert kene

11 Kene Ailesi Argasidae (Kış, mesken, ahır kenesi) Ixididae (Mera, Yaz Kenesi) Nuttaliellidae (Sadece Afrika’da)

12 Ixodid kene, Erkek, dorsal görünüş Ixodid kene, Erkek, ventral görünüş

13 ERKEK DİŞİ

14 LarvaNimfErkek erişkin kene Dişi erişkin kene Nimf (deriye yapışmış) Erkek erişkin Hyalomma Dişi erişkin Hyalomma Dişi erişkin Hyalomma kan emmiş

15 Morfolojik YapıLarvaNimfErişkin Bacak3 çift4 çift ScutumYaka şeklinde Dişilerde yaka şeklinde, erkeklerde tam PeritremYok Var Poros areaYok Dişilerde var, erkeklerde yok Genital delikYokVar (Kapalı, belli değil) Var Ixodid kenelerde larva, nimf ve erişkinlerin morfolojik özellikleri.

16 Morfolojik YapıLarvaNimfErişkin ScutumYok Bacak3 çift4 çift PeritremYokVar CapitulumAnteroterminalAnteroventral Genital delikYok Var* *Erkeklerde dar ve yarım ay şeklinde, dişilerde kabarık, geniş ve enine yarık şaklindedir. Argasidae kenelerin larva, nimf ve eriskinlerinin morfolojik özellikleri.

17 ARGASIDAEIXODIDAE Çok-konaklı kenelerdirBir, iki veya üç konaklı özellik gösterirler Kısa sürelerle defalarca kan emerler Her gelişme dönemi doyana kadar kan emer ve gömlek değiştirip bir sonraki aşamaya geçer Dişiler defalarca az sayıda yumurtlar Dişiler yumurtladıktan sonra ölür ( ) 2-8 nimf aşaması varBir nimf aşaması var

18 Hyalomma Erkek Dişi

19 Anal büyüme anüsü önden kuşatmakta Ixodes Anal büyüme anüsü arkadan kuşatmakta Boophilus, Dermacentor, Hyalomma, Rhipicephalus, Haemaphysalis Anal oluk/büyüme

20 Capitulum ventralde, vücut yüzey örtüsü derimsi, yumuşak, scutum yok, sexuel dimorfismus belirsiz, mesken keneleri, yumuşak keneler Argasidae IXODOIDEA Ixodidae Capitulum anterior, kitinli, sert, mera keneleri, sexuel dimorfismus var Anal oluk anüsü önden kuşatır, Ixodes Ağız organelleri bazis capituli’den uzun, II. palp ekleminin boyu eninden daha fazla, Nakışlı Amblyomma Nakışsız Hyalomma Ağız organelleri bazis capituli ile yakın uzunlukta, II. palp ekleminin eni ile boyu birbirine yakın II. palp eklemi laterale çıkıntı yapar, bazis caputiliyi yanlardan aşar, gözsüs keneler, Haemaphysalis II. palp eklemi düz, bazis caputiliyi yanlardan aşmaz Bazis capituli diktörtgen şeklinde, nakışlı, festonlu, Dermacentor Bazis capituli altıgen şeklinde Feston var, Coxa I’de yarık var Rhipicephalus Feston yok, Coxa I’de yarık yok, Hipostom palplerden gennellikle uzun, Boophilus

21

22

23 Ixodid kenelerin konakta bulunduğu süre; birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişir. Biyolojik gelişmeleri; 8-12 hafta (2-3 ay) bazı türlerde 3 yıl kadar sürer. Kışı genellikle aç ergin veya doymuş nimf olarak inaktif bir şekilde geçirirler. Ülkemizde; Mart-Ekim ayları arası aktiftir.

24 Rhipicephalus annulatus (Boophilus annulatus) -Babesiosis Bir konaklı Ixodid kene Biyolojik gelişme

25 Hyalomma marginatum -Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi İki konaklı Ixodid kene Biyolojik gelişme

26 Hyalomma marginatum, biyolojik gelişmesi İki konaklı kene 1.konaklar 2.konaklar Toprak, 2.gömlek değişme 1.Gömlek değişme Çevre,toprak

27

28 Ixodes -Lyme borreliosis -babesiosisbabesiosis -human granulocytic ehrlichiosis Amblyomma -tularemia -ehrlichiosis -Lyme borreliosis -Rocky Mountain spotted fever Dermacentor -Rocky Mountain spotted fever -Colorado tick fever -tularemia -tick paralysis Rhipicephalus -Rocky Mountain spotted fever -boutonneuse fever (Akdeniz benekli ateşi) Üç konaklı Ixodid kene biyolojisi

29 İklim ve uygun konak bulma ve beslenmesine göre 1-2 yıl sürer Üç konaklı Ixodid kene yaşam çemberi Dişi kene toprağa yumurta bırakır ( ) Aç larva küçük memelilerden beslenir ve toprağa düşer gömlek değiştirir Aç nimf küçük memelilerden beslenir ve toprağa düşer gömlek değiştirir Aç erişkinler büyük memelilerden beslenir Dişi Erkek 1.Konak 2.konak 3.konak Larva Nimf

30 Kenelerde Gelişme Bir konaklı gelişimİki konaklı gelişim Üç konaklı gelişim Boophilus annulatus Boophilus decoloratus Hyalomma detritum Hyalomma marginatum Rhipicephalus bursa Rhipicephalus evertsi Ixodes ricinus Hyalomma excavatum Rhipicephalus turanicus Rhipicephalus sanguineus Rhipicephalus appendiculatus Dermacentor spp. Haemaphysalis spp.

31 Keneler Bugün dünyada 3 aileye bağlı 20 soyda 850 kene türü saptanmıştır. Ülkemizde ise 2 aileye bağlı 10 soyda yaklaşık 32 kene türü tespit edilmiştir. Keneler gelişmeleri sırasında yumurta, larva, nimf ve olgun olarak görülebilirler. Yaşam döngüsünde yumurtadan sonra takip eden her gelişme döneminde konakçılarından kan emmek zorundadırlar.

32 Keneler Tüm dünyada tropik ve subtropik kuşakta gerek kan emerek, gerekse birçok hastalık etkeninin vektörü olarak, hayvan ve insanları tehdit eden önemli ektoparazitlerdir. Keneler direkt etkileriyle Kene felci, Terleme hastalığı, Anemi ve Toksemiye sebep olurken ülkemizde mekanik ve biyolojik vektör olarak brucellosis, veba, samonellosis,listeriosis, mavi dil, lyme borreliosis, tropikal theileriosis, babesiosis, kırım-kongo kanamalı ateşi ve riketsial etkenleri naklederler. Vücut üzerinde açtıkları yaralarla sekonder enfeksiyonlara ve miyasis sinekleri ortam hazırlamaları nedeniyle oldukça tehlikeli olmaktadır. Keneler aynı zamanda naklettikleri etkenlerin bazılarını kendi nesillerine veya gelişme dönemlerine aktararak enfeksiyonların nesiller boyu devam etmesine ve ciddi boyutlara ulaşmasına neden olmaktadırlar.

33 Kene enfestasyonları Hayvancılıkta keneler ve taşıdıkları hastalıklarla ilgili ekonomik kayıplar azımsanmayacak ölçüdedir. Kene istilasına maruz kalmış hayvanlarda et, süt ve yumurta verimlerinin düştüğü, deri ve yapağı kalitesinin bozulduğu görülmektedir. Dünya sığır yetiştiriciliğinde kenelerin yol açtığı yıllık kaybın yaklaşık 7 milyar USA doları olduğu bildirilmektedir. Buna koruma ve kontrol bütçesi de eklenirse bu bilanço daha da yükselecektir. Bazı enfeksiyon hastalıkları hayvanlarda ciddi bir belirti oluşturmayabilir. (Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi),ancak rezervuar konak görevi görerek kene vektörlüğü yoluyla insan sağlığını tehdit ederler.

34 Veteriner ve Medikal Önemi Kan emme Deride dermatozlara neden olma Kene piyemisi Kene felci (tick paralisis) Kene toksikozu Hastalık etkenlerini; biyolojik veya mekanik vektör olarak nakletme, transovariyal yada transtadial nakletme

35 ProtozoonBabesia, Theileria, Trypanosoma, Hepatozoon RiketsiaAnaplasma, Eperythrozoon, Ehrlichia, Coxiella SpiroketaBorrelia BakteriListeria monocytogenes, Brucella melitensis, Pasteurella tularensis, Salmonella enteritis, Clostridium septicum VirüsMeningoencephalitis virusu, Louping-ill, Flaviviridae-Flavivirus (Tick-borne ensefaliti, Kyasanur orman hastalığı, Powassan ensefaliti), Reoviridae-Coltivirus (Kolorado kene humması), Bunyaviridae-Nairovirus (Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi) Kenelerin naklettiği/bulaştırdığı hastalık etkenleri

36 HastalıkEtkenBaşlıca Vektör Kene TürürEtkilenen Konak ProtoSığır BabesiosisiBabesia bigemina B.bovis, B.major, B.divergens, Boophilus annulatus, B.microplusSığır, Koyun, Keçi BabesiosisiB.motasi, B.ovisRhipicephalus bursa, H.punctataKoyun, Keçi At babesiosisiB.caballi, B. equi (T.equi)Dermacentor, Rhipicephalus, Hyalomma Tektırnaklılara Köpek babesiosisiB.canis, B.gibsoniDermacentor, R.sanguineus, Haemaphysalis Köpek Tropikal theileriosisTheileria annulataHyalomma anatolicumSığır, at Doğu Sahil HummasıTheileria parvaRhipicephalus appendiculatusSığır, manda HepatozoonosisHepatozoon canisR.sanguineusKöpek, tilki VirüsLouping illFlavivirus (Flaviviridae)Ixodes ricinuskoyun Omsk Hemorajik ateşiFlavivirusDermacentorLaboratuar hayvanları Nairobi koyun hastalığı (NSD) Nairovirus (Bunyaviridae)R.appendiculatusKoyun, keçi RiketTick-borne fever (kene kaynaklı ateş) Ehrlichia phagocytophilaI.ricinusEvcil ve yabani ruminantlar Köpek ehrlichiosisEhrlichia.canis, E.ewingii, E. phagocytophila R.sanguineus, I.ricinus, A.americanum köpek Q feverCoxiella burnetiiD.andersoni, diğerEvcil hayvanlar Heartwater (cowdriosis)Cowdria ruminantium (Ehrlichia ruminantium) Amblyomma hebraeum, A.variegatum, diğer Ruminantlar AnaplasmosisAnaplasma marginale, A.centrale, A.ovis D.andersoni, D.occidentalis, R.sanguineus, diğer Sığır, koyun, diğer ruminantlar SpirokBorreliosisBorrelia burgdorferiI.scapularis, I.ricinus, I.pacificus,I.persulcatus Köpek, kedi, sığır, at BakteriTularemiaFrancisella tularensisDermacentor andersoniKoyun, at, tavşan, av kuşları Veteriner Hekimlik -Kene Kaynaklı (Tick-Borne) Hastalıklar

37 HastalıkEtkenBaşlıca Vektör Kene Türür Etkilenen Konak Proto-İnsan babesiosisBabesia spp.Ixodes scapularis, I.ricinusİnsan, fare, sığır VirüsTick-borne encephalitisFlavivirus (Flaviviridae)I.ricinus, I.persulcatusRodent, karnivor, insan Kyasanur OrmanHastalığıFlavivirus (Flaviviridae)Haemaphysalis spinigeraküçük memeliler, karnivor, kuş, sığır, insan Powassan ensefalitiFlavivirus (Flaviviridae)Ixodes, Dermacentor, Haemaphysalis spp. Kemirici, yabani Tavşan, karnivor Colorado kene ateşiColtivirus (Reoviridae)Dermacentor andersoniKemirici, karnivor, insan, evcil hayvanlar Kırım-Kongo Kanamalı AteşiNairovirus (Bunyaviridae)Hyalomma marginatum,Yabani tavşan, kirpi, küçük memeliler, insan RiketsiyaRocky Mountain benekli ateşiRickettsia rickettsiiDermacentor variabilis, D.andersoni Küçük memeliler, karnivor, tavşan Akdeniz benekli ateşiRickettsia conoroiiRhipicephalus,DermacentorKüçük memeliler, kirpi, köpek Human monocytic ehrlichiosisEhrlichia chaffeensisAmblyomma, Dermecentorİnsan, geyik Human ehrlichiosisE.ewingiiA.americanumKöpek, insan Human granulocytic ehrlichiosisE.phagocytophilaIxodesKemirici, insan, köpek Q fever (Q ateşi)Coxiella burnetiiBirçok kene türüEvcil ve çiftlik hayvanlar, insan, küçük memeliler,kuşlar SpiroketaLyme hastalığıBorrelia burgdorferi,Ixodes ricinus,Küçük memeliler Tick-borne relapsing fever (kene dönek humması) Borrelia spp.Ornithodorus spp.Değişik memeliler BakteriTularemiFrancisella tularensisHaemaphysalisYabani tavşan (Lagomorph), rodent, karnivor Kene paraliziKene proteinleriIxodes, DermacentorSığır, koyun, köpek, insan, diğer memeliler Kene ısırık alerjisiKene proteinleriArgas reflexus, Ornithodorus, Ixodes İnsan Halk Sağlığı Yönünden Önemli Kene Kaynaklı (Tick-Borne) Hastalıklar

38 Nerelerde yaşıyorlar? Virüs taşıyabilen keneler Türkiye’de Karadeniz iklimi ile step ikliminin kesiştiği bölgelerde bulunuyor. Bu tür keneler bodur meşelik alanları ve yaban hayvanlarının olduğu yerleri tercih ediyor. Virüs taşıyabilen keneler için odak noktaları öncelikle: Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, ikinci sırada da Çankırı, Gümüşhane, Sivas, Kastamonu, Artvin ve Erzurum KKKA VEKTÖR HYALOMMA Prevalansı

39 Virusun İnsana Nakli Kene hayvana yapıştığında kanla beraber KKKA hastalığının etkeni olan virusu da alır. Kenenin tükrük salgısında bulunan virus insanlara kan emme esnasında nakledilir. Ayrıca kene Transovariyal ve Veneral yolla gelecek kuşaklara virusu nakleder. Bu durum kene mücadelesinin sürekli ve bilinçli bir şekilde yapılmasının gerekliliğini ortaya koyar.

40 Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi, kenelerle taşınan virüs (Bunyaviridae-Nairovirus) kaynaklı bir hastalıktır. Hastalığın çıkışından (2002-TOKAT) Mayıs 2007 ye kadar 1100 vaka saptanmış ve bunları 58 i hayatını kaybetmiştir. Etken 30’a yakın kene türünde tespit edilmesine karşın esasen 7 kene türü aktif taşıyıcıdır. Özellikle Hyalomma cinsine ait ülkemizde bulunan 6 türden Hylomma marginatum marginatum bu virüsün ülkemizde aktif taşıyıcıdır. Erişkinlerine ilkbahar yaz aylarında (Mart-Eylül) daha çok sığırlarda vücudun arka 1/3’ünde rastladığımız bu keneler iki konakçılık özelliği göstermesine karşın nadiren yerleştikleri konakçılara göre üç konaklıda olabilirler. Bu kene türü koyun, keçi,deve,at,yabani kemiriciler, kuş, tavuk, kirpi, domuz, geyik ve tavşanlarda da saptanmıştır.

41 KKKA Hyalomma marginatum hemen hemen ülkemizin tüm coğrafik bölgelerinde tespit edilmiştir. Özellikle kenelerin aktif olduğu aylarda kene ısırığı ile bulaşan hastalık kan yoluyla da bulaşabilmektedir. Bu keneler ara dönemlerinde kuş ve yabani kemiricileri bulunabildikleri için bir yörede keneleri tamamen yok etmek olanak dışı görülmektedir. Ancak sayıları minimuma indirilebilir. Keneler bir vücut bölgesini ısırmadan önce bölgeye lokal anestezik benzeri bir madde salgılar. Bu nedenle ısırığı takiben eğer kene görülemez ise ilk saatte ısırık farkedilmez. Taşıdığı hastalık etkeni kan emmeye bağlı olarak saatte aktive olarak bulaştırıcılık olur. Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi virüsü kan emme ile ilk 36 saatte kenede çoğalmasını tamamlayabilir. Kene ısırığının 3-5 günlerinde bulaştırıcılık maksimuma ulaşabilir.

42 Ülkemizdeki vakalar ilk olarak Tokat ve çevresinde 2002 yılında tespit edilmiştir. (virus izolasyonu) Hastalık belirtileri kene ısırmasından sonra 1-3 gün en fazla 9 gün için ortaya çıkar. Ölümler genelde hastalığın 5-14.gününde gerçekleşiyor. Ateş,ani başlayan baş ağrısı,çeşitli vücut bölümlerinde deri altında kanamalar,bulantı- kusma, ishal, burun kanaması,

43 Vektör: Ixodes ricinus cinsi keneler bulaştırır. Nemli, ormanlık bölgelerde yaygındır. Etken Borrelia burgdorferi adlı bakteridir. Lyme enfeksiyonunda ilk klinik belirti deride kenenin ısırdığı bölgede oluşan kızarıklıktır. Erythema Chronicum Migrans (ECM) Hedef organlar deri, merkezi sinir sistemi, göz ve kalp. Eklemlerde şişlik, sıvı birikimi, hareket etmede zorluk görülür. Lyme artriti. Hastalığın belirtileri; tedaviden aylar - yıllar sonrada devam edebilir. Bu belirtiler kas ağrıları, kireçlenme, boyun tutulması, zihinsel arazlar, sinirsel şikayetler, aşırı yorgunluk. Hastalık antibiyotik ile tedavi edilmektedir. Lyme hastalığı

44 Rickettsia conorii tarafından oluşturulan, Akdeniz bölgesinde endemik olarak görülen, İnsana kene ısırığı ile bulaşan bir hastalıktır. Kene felci Bazı kene türlerinin dişileri,kan emme sırasında belli dönemlerde bir nörotoksin üreterek sinirsel impuls geçişini bozar.Hastalık bulaşan insanlarda ilerleyen bir felç ve nadir vakalarda solunum felcine bağlı ölüm meydana gelir. Marsilya Humması

45 Tularemi Hastalık etkeni Francisella tularensis Bakterinin, vahşi hayvanlardan evcil hayvanlara ve insanlara transmisyonu esas olarak keneler aracılığıyla gerçekleşir Dermacentor reticulatus ve Ixodes ricinus türü keneler önemli vektörlerdir. Dünya Sağlık Örgütü'nün yaptığı tahmini hesaplara göre; F. tularensis içeren 50 kg'lık aerosolun 5 milyon nüfuslu bir kente biyolojik silah olarak atılması, 250 bin kişinin hastalanmasına ve 19 bin kişinin ölümüne sebep olacaktır.

46 Hayvanlar meraya çıkmadan önce meralar ve piknik alanları çarşaflama yöntemi ile kontrol edilmeli. Eğer bu alanlarda kenelere rastlanırsa bir hektara delta methrin ve lambda-cyhalothrin kg petmethrin kg ve primiphos-methyl kg 1-2 ton su ile karıştırılarak uygulanmalı Mera ve piknik alanlarındaki uzun otlar biçilmeli, çalılık alanlar temizlenmeli Aşırı kontamine alanlar sürülerek bir dönem (10 ay) boş bırakılmalı Ahır ağıl ve hayvan barınakları sıvalı olmalı ve kenelerin barınabileceği çatlaklar kapatılmalı Mera keneleri daha yaygın olup türlerine göre bir, iki ve üç konakçıda gelişmelerini tamamlar. Buna göre kene mevsiminde hayvanlar akarasitlerle ilaçlanarak kenelerin biyolojileri kesilmeli. Keneler üzerinde parazit hayat süren Ixodiphagus ve Hunterellus soylarına bağlı örümcekler, bazı karınca ve kuş türleri, kene ve yumurtalarını yok ederler. KENELERE KARŞI SAVAŞIM YOLLARI

47 KKKA-korunmak için ; Kene ısırığının süresi hastalığın bulaştırılması açısından önemlidir. Keneler ilk saat içinde taşıdıkları hastalık etkenlerini hemen bulaştıramazlar. Bu nedenle kene ısırığını gören kişiler hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurup keneyi vücuttan uzaklaştırmalıdır. Çalılık, su kenarları ve gür otların bulunduğu alanlara giren insanlar pantolon paçaları çorap içinde olacak şekilde ve uzun kollu giymeli, açık renkli elbiseler giymeli, Bu bölgelere giren insanlar daha sonra başta koltukaltı ve kasık bölgeleri olmak üzere tüm vücutlarını kontrol etmeli. Vücutta keneye rastlanırsa hemen sağlık kuruluşuna başvurmalı, kene ezilmemeli, yapay ısı uygulanmamalı, keneyi uzaklaştırmak için herhangi bir kimyasal madde uygulanmamalı Keneler hekim kontrolünde çıkarılmalı. Çıkarılan kene tür teşhislerinin yapılması hastalığın hızlı tanısında ve diğer hastalıklardan ayırıcı tanıda son derece önemlidir.

48 KKKA-Korunma Bölgede hastalığın insanlara bulaşmasında rol alan evcil ve yaban hayvanları saptanmalı; bu hayvanların hastalık etkeni virusla bulaşık olma durumları ve bunlardan hastalığı taşıyan kenelerin kan emme durumları tespit edilmeli, İnsan ve hayvanları hastalıktan ve keneden korunma da AŞI’lar geliştirilmeli.

49 Argasidae (Yumuşak keneler, Mesken Keneleri) Bu ailedeki keneler mesken keneleri olarak bilinirler. Mesken keneleri ahır, ağıl, kümes ve evlerin çatı katlarında bulunurlar. Yaşam yerleri olarak belirtilen bu barınaklarda bulunan hayvanlardan kan emerler. Ayrıca yine yaşam yerleri nedeniyle insanlarda saldırarak alerjik dermatitlere neden olurlar. Argasidae ailesindeki keneler (Argasid keneler) vücutlarının üzerinde kitini plakların olmamasıyla "yumuşak keneler" ve biyolojik gelişmelerini barınak ve meskenlerde geçirdiği içinde "mesken keneleri" olarak adlandırılırlar. Genel morfolojik ve biyolojik özellikleri yönünden Ixodid kenelere benzemekle beraber, gerek biyolojik gelişmeleri ve beslenmeleri ve gerekse morfoloji yapıları yönünden bir çok farklarda bulunmaktadır.

50 Mesken keneleri, yumuşak keneler, ahır, ağıl, kümes ve evlerin çatı katlarında, Kan emerler, İnsanlarda allerjik dermatite neden olurlar. Argas percicus : tavuk, kanatlılar Ornithodorus lahorensis: Koyunlar Otobius megnini : Köpek kulağında-Larva ve nimfleri Argasidae Argas Ornithodorus Otobius

51 Erginleri saklandıkları yerlerde çiftleşir Dişi konağa tutunur, kan emer, Konaktan ayrılır, çatlaklarda saklanır ve yumurta bırakır (bu olay birkaç kez tekrarlanır) Yumurtalardan 3 hafta içinde larvalar çıkar Larvalar konağa tutunur kan emer, konağı terk eder, 1 hafta içinde gömlek değiştirir, 1. nimfler oluşur. 1.nimfler konağa tutunur kan emer, konaktan ayrılır, bir ay içinde 2. nimfler oluşur. 2.nimfler konaklardan kan emer, ayrılır ve saklanır, gömlek değiştirir 6-8 hafta erginler oluşur kan emme süreleri 2 saat kadardır, sadece geceleri kan emerler. kışın aktivite göstermezler. İlkbaharda havalar ısınınca aç döllenmiş dişi kan emerek biyolojik gelişmeyi başlatır. Argas, biyolojik gelişme

52 Ornithodorus O.lahorensis: koyun kış kenesi O.moubata yan kenarları yuvarlağımsıdır ağıllarda saklanırlar. Toprak veya balmumu renginde olup, koyun ve keçilerden kan emerler. Erişkinleri ağıllarda bulundukları çatlak ve yarıklarda çiftleştikten sonra erkekler ölür, dişiler kan emmek için konaklarına tutunur, kan emerler. Doyduktan sonra konaklarını terk eder, saklanırlar. Saklandıkları yarıklarda yumurtlarlar. Mayıs-Ağustos aylarında yumurtalarını bırakırlar. Yumurtadan yaklaşık bir ay sonra larvalar çıkar. Sonbahar başlarında çıkan larvalar, bu mevsimde havaların soğumasıyla ağıla sokulan hayvanlara saldırır ve kan emerler. Konak üzerinde gömlek değiştirir; l.,2.ve 3. nimfler oluşur. doymuş 3. nimf 'ler konaklarını terk ederler ve saklanma yerlerinde gömlek değiştirerek erişkinler oluşur. dorsal ventral

53 Tıbbi Önemleri Argas Kanatlılardan kan emer,anemi, Geceleri hayvanları rahatsız eder, Huzrsuzluk, verim kaybı, Kene felci, insanlarda dermatit (zoonoz), Anaplasma marginale, Aegyptionella pullorum, Borrelia anserina vektörüdür. Ornithodorus Koyunlardan geceleri kan emerler, Yapağı arasında bulunurlar, Kış aylarında kan emerek anemi, Kondüsyon ve verim kaybı, Tularemi, Rickettsia, Trypanosoma Coxiella burnetii’yi naklederler. İnsanlara da saldırır, kan emerler Otobius Kan emer, irritasyon ve yangıya neden olurlar. Sekunder bakteri enfeksiyonları ile komplike yaralar oluşur, Kulak içinde yığınlar halinde larva ve nimfleri bulunur.

54 Kene Enfestasyonlarında İmmunite insan ve hayvanlardan beslenme esnasında kene tükrük bezlerinden salgılanan tükrük salgısı antijen karekterindedir. Kenelerde tükrük salınımı ve kan emme olayı birbirini takip eder. Ixodid kenelerde konağa tutunduktan dk sonra hipostomun etrafını kuşatan süt gibi beyaz bir sıvı salınmaya başlar. Sement olarakta isimlendirilen bu sıvı lipoprotein ve glikoproteinler içerir ve konak için immunojeniktir. Kene tükrüğü; enzimler, antikoagülanlar, prostaglandinler ve damar genişletici ajanlar gibi birçok maddeyi bileşiminde ihtiva eder. Ixodid kenelerde kene kan emdikçe tükrük salgısının immunojenik etkisi azalmaktadır. Bu azalmada konakta oluşan immun yanıt ve şekillenen konak direnci etkili olmaktadır.

55 Kene-İmmunite Keneler beslenme yani kan emme esnasında kendine ait konakları öncelikli olarak tercih ederler. Keneler kendi öncellikli konaklarını bulamadıklarında ve beslenmek zorunda kaldıklarında yani zorunlu hallerde farklı konaklardan da kan emebilirler. Çünkü keneler nesillerini devam ettirebilmek için kan emmek yada beslenmek zorundadırlar. Keneler kendi doğal konakları dışındaki konaklardan beslendiklerinde üreme kapasiteleri azalır, kene tükrük salgısının yapısı ve içeriği değişir. Zebu (Bos indicus) sığırları Boophilus microplus’lara karşı deri yapısı ve immunolojik özelliğinden dolayı dirençlidir.

56 Kene-immunite Kene enfestasyonlarında meydana gelen konak savunması; kenenin kan emmesinin engellenmesi şeklinde olur. Bu olayı hücresel ve humoral immun yanıt takip eder. Kenenin kan emmesinin engellenmesi; kan emme sırasındaki vasokonstruksiyon, trombosit agregasyonu (toplanması) ve kanın koagülasyonu aracılığı ile olur.

57 Kene-immunite Konak savunma sisteminin ilk ortaya koyduğu müdahale; beslenme bölgesine hemoglobinden fakir ve sıvı kısmı fazla kanın yönlendirilmesi ile kenenin kan emmesinin engellenmesi, ikinci müdahale ise; direkt tahrip edici etkidir. Bu etki kene; enfestasyonuna karşı konakta lokal, hücresel, humoral ve komplement aracılı immun yanıtın gelişmesidir. Bu bağışık yanıtda nötrofiller, bazofiller, eozinofiller, lenfositler, makrofajlar, mast hücreleri, deri langerhans hücreleri, sitokinler, lenfokinler, plazma enzimleri ve lipit yangı mediyatörleri rol oynarlar.

58 Kene-immunite Keneler ile ilk enfestasyonlarda konakta tipik reaksiyonlar gözlenmez. Ancak bir sonraki yada ikinci enfestasyonlara karşı belli bir bağışıklık gelişir. Daha önce kene enfestasyonu geçirmiş konaklardan kan emen kenelerde; beslenme performansı, konağa tutunma aktivitesi ve ağırlık kazanma gücü düşer, gömlek değiştirmede ve çiftleşmede sorunlar ortaya çıkar. Kene immun yanıt gelişmiş bir konaktan kan emmeyi başaramayabilir veya beslenmeden ölebilir. Yada konağa tutunsa bile konaktan kan emmeden ayrılır. Keneler ile ikinci defa oluşan enfestasyonlarda ısırılan yada sokulan bölgede eritem, ödem ve hiperplazi gibi yangısal reaksiyonlar oluşur.

59 Kene-immunite Keneler konaklarından daha etkili bir şekilde kan emebilmek için konak immun sistemini baskılamaktadırlar. Konak bağışıklık sistemini baskılayan kene bu şekilde konak direncinden kendisini kurtarmaktadır. Konak savunmasının kene lehine gelişmesi ile yani konak direncinin bozulması ile konak; kenelerin bulaştırdığı patojenler için uygun bir ortam haline gelir. Yani kene kan emme esnasında antijen karekterindeki tükrük salgısı ile konaktaki NK (Natural killer, doğal öldürücü) hücreleri, interferon, nitrik oksit, TNF-α, IL-2, IL-5 ve IL-13 gibi önemli immun sistem elemanları baskılanır. Bunun sonucunda da konak bir çok hastalık etkeni mikroorganizma yada patojen için uygun ve savunmasız hale gelir. Keneler konak bağışıklık sistemini baskıladığı gibi, kan emme esnasında naklettiği patojenlerinde konakta daha şiddetli seyretmesine yol açar.

60 Kene-immunite Hayvanlarda kene enfestasyonlarına karşı aktif bağışıklık oluşturmak üzere aşı çalışmaları yapılmaktadır. Kenelere karşı aşı; total keneden ve kene tükrük bezi ekstraktından hazırlanmaktadır. Dünyada ticari olarak GAVAC ve TickGARD adlarında aşılar üretilmektedir. Aşılanmış hayvanlarda beslenen kenelerin beslenme süreleri, kan emme miktarları, kene yumurta verimleri, yaşam süreleri değişmekte ve hatta beslenme sırasında yada beslenme sonrasında ölümler bile görülmektedir. Aşılanmış hayvanlardan kan emen kenelerin renklerinin değiştiği, konaktan hemen ayrıldığı ve hastalık etkenlerini nakledemediği gözlenmiştir.

61 Kene enfestasyon-tedavi Kenenin aktif olduğu Mart-Ekim ayları arasında Ixodid keneleri aktif dönemi olduğu için bu dönemde hayvanlarda kene enfestasyonu tespit edildiğinde insektisit- akarisitlerle ilaçlama yapılmalıdır. Sığır ve koyunlarda kenelere karşı kullanılan ektoparaziter ilaçlar; amitraz, chlorpyrifos, chlorfenvinphos, coumaphos, crotoxyphos, cypermethrin, cyprothrin, deltamethrin, diazinon, dichlorvos, dioxathin, flumethrin, malathion, permethrin, phosmet, propetamphos vetrichlorfon’dur. Avermektin grubu makrocyclic laktonlar olarak bilinen ivermectin, doramectin ve moxidectin gibi parenteral olarak ve enjektabl şekilde kullanılan ilaçlar sadece Boophilus enfestasyonlarına karşı etkilidir. Bu ilaçların 2-3 konaklı kenelere karşı etkileri oldukça sınırlıdır. Enjektabl kullanılan bu ilaçların (ivermectin, doramectin, moxidectin, eprinomectin) pour-on yada spot-on şeklinde olan preparatları da vardır. Kene mücadelesinde; püskürtme, banyo, pour-on ve spot-on uygulama biçimlerinden birisi ile kullanılabilirler.

62 Pour-on subcutan Koyun banyo Sığır banyo Ektoparazit ilaç uygulamaları

63 Mesostigmata Alttakımı ( Mesostigmatik akarlar ) Erginleri 1-2 mm büyüklüğünde Vücut gnathosoma + idiosoma Dermanyssidae Dermanyssus Ornithonyssus Allodermanyssus Pneumonysus Ophionyssus Varroa

64 Dermanyssus Konakları kanatlılardır. Erişkinleri mm büyüklüğünde, Vücudu oval, ağız organelleri uzun, Dorsalde kitin var, Beyaz, gri, siyah renklidirler. Kan emdiklerinde kırmızı renkli, “tavukların kırmızı akarı” ya da “tavuk kırmızı biti" Erişkin ve nimfleri kan emer. Şiddetli dermatite neden olurlar. Anemi, kaşıntı, huzursuzluk, verim kaybı. Borrelia anserina'ya vektörlük yapar. Dermanyssus gallinae Zoonotik akar, “Kuş akarcığı” Evlerin çatısına, kümese giren insanları ısırır, Alerjik dermatit oluşur. Kol ve bacaklarda lokal irritasyon, kızarıklık, şişlikler, ürtiker, şiddetli pruritus, bazı kişilerde ısırılan bölgede 2 cm çapına varan sivilce benzeri kaşıntılı lezyonlar, şiddetli ağrı.

65 Dermanyssus gallinae biyoloji Dişileri yumurtalarını kümes, meskenlerde çatlaklara yığınlar halinde bırakır. 2-3 günde larvalar çıkar. Birkaç günde gömlek değiştirir ve 1.nimfler oluşur. Konaklara tutunur. Kan emer, 2.nimfler ve erişkinler oluşur. 7 günde biyoloji tamamlanır. Soğuk havalarda bu süre uzar. Erişkinler 9 ay kadar canlı kalabilirler.

66 Ornithonyssus (Bdellonyssus, Liponyssus) Ornithonyssus sylviarum A: Aç dişi, B: Kan emmiş dişi C: yumurta, D: Nimf Kanatlı, fare ve ratlardan kan emer. “Keme Akarcığı” Erişkinleri oval ve 1 mm, İnsanlarda kaşıntı ve dermatit. Ornithonyssus sylviarum, O. bursa, O. bacoti Fareler arasında Rickettsia akari'yi naklederler.

67 AlIodermanyssus Allodermanyssus sanguineus fare ve ratlardan kan emer “Ev fare akarı” Rickettsia akari vektörüdür. Pneumonyssus Pneumonyssus caninum : nasal akar köpeklerin burun yollarında ve nasal sinuslarda, Pneumonyssus simicola maymunların bronşlarında parazitlenir. Ophionyssus reptillerin yaygın patojen akarıdır. yılanlarda bulunur. Yılan akarı, nimfleri insanlardan kan emer, alerjik dermatite neden olurlar. İnsanların hemorajik septisemi etkeni Aeromonas hydrophila’ya vektörlük yapar. Ophionyssus natricis nasal akar

68 Varroa Varroa destructori (Arı akarı, Varroosis) Erginleri mm, Enine ovalimsi, Açık veya koyu kahve renkli, Ağız organelleri delici-emici, Dişileri hemolenf emer, Ergin arı ve yavru arılarda zararlıdır. Dişi akarlar yumurtalarını petek gözlerine bırakır. 1 gün sonra larvalar çıkar. 2 gün sonra gömlek değiştirir 1.nimf (protonimf) olur. 3-5 gün içinde 2.nimf (deutonimf) olur. 1-2 gün sonra erişkinler oluşur. Her dönemde arı larva ve pupasının hemolenfini emer. Bir hafta da biyoloji tamamlanır.

69 Varroa destructori, yaşam çemberi Ergin dişi yumurta protonimf deutonimf Erişkin dişi Varroa hemolenfle beslenir Akar 5 günlük larva gözlerine (gözler kapatılmadan) girer Akar; arının larvası üzerinde beslenir varroosis Akar, prepupa üzerinde beslenir Dişi akar; yumurtalarını, gözlere girdikten 2-3 gün sonra bırakır 1 gün sonra larva, 2 gün sonra protonimf, 3 gün sonra deutonimf, 1-2 gün sonra erişkin 7-8 günde Ergin dişi akar 5-6 günde ergin erkek akar Ergin erkek ve dişi akarlar petek gözünde çiftleşir Erkek akarlar petek gözünde ölür, Dişiler genç arılar üzerinde beslenir Genç dişi Varroa’lar Arı ile birlikte petek gözünden çıkar

70 Varroa’lı petek Varroosis Etken: varroa destructori Bulaşma: göçer yada gezginci arıcılık Bulgaristan-Trakya-Tüm Anadolu’ya bulaşmıştır. Koloni değiştirmeler ve aynı yörede ergin arılar akarı taşırlar. Klinik olarak; kolonide arı sayısı azalır, arılar güçsüz kalır, arı yavruları petek gözünde ölür, Enfeste arılar uçamazlar, uçuş deliği önünde toplanırlar,sürünürler, Enfeste arılarda; kısa abdomen, Kanat anomalileri, Hastalıklara duyarlı hale gelme, Ürün verim kaybı Birkaç sene içinde kovanın sönmesi Kovanın ve koloninin sönmesi ve ekonomik kayıplar. Teşhis: akarları görerek. Varroa

71 Tedavi: Perizin (Diethyl-thiophosphate), Folbex-VA (Bromopropylate), Varation-TKV (Malathion % 0.1), Varroacide ( Amitraz ), Vamitrat- Va ( Amitraz ) ve Apistan ( trifuoromethyl) Kimyasal İlaçlar Coumaphos, Flumethrin, Amitraz, Fluvalinate Organik Asitler Formik, Okzalik, Laktik Asit Esansiyel Yağlar Nane, Kanola, Timol, Ökaliptol, Neem, Kışyeşili vb. Kimyasal kontrol ; Balmumu ve balda kalıntı bırakır Mühürlenmemiş yavru gözlerine ve ergin arılara zarar verebilir Organik asitler ; Balın doğal yapısında bulunur Arıya zarar vermez fakat akarı etkiler Doğru kullanıldığında balda-balmumunda kalıntı bırakmaz Varroosis Tedavi-Kontrol

72 Prostigmata Alttakımı Prostigmatik akarlar Trombiculidae Trombicula Neotrombicula Leptotrombicula T. dicoxale N. autumnalis Tarsonemidae Tarsonemus hominis Acarapis woodi Demodicidae Demodex D.folliculorum, D.brevis, D.phylloides D.canis, D.cati, Demodex equi D.bovis, D.ovis, D. caprae D.cuniculi, D.caviae, D.musculi, D.ratti Cheyletiellidae Cheyletiella C.parasitivorax C. yasguri C. blakei Psorergatidae Psorergates P.ovis (Psorobia ovis) Myobiidae Myobia Syringophilus M. musculi S. columbae Pediculoididae Pediculoides (Pyemotes) P.ventricosus Psorergates UYUZ Scabies

73 Trombiculid Akarlar Trombiculid larva mm Larvaları parazittir. Erişkin ve nimfleri serbest yaşar. Çayırlık alanlarda, meralarda, kırsal ve çalılık alanlarda bulunurlar. Larvalar tavşan, kemirgen, kuş, memeli ve insanlara saldırır. İnsan ve hayvanlardan kan emerler. İnsanlarda özellikle ayak kısımlarında uyuz benzeri lezyonlar, dermatit, şiddetli kaşıntı, sokulan yerde; ortaları solgun, kenarları hiperemik lezyonlar. “Güz uyuzu, çalılık uyuzu, çalılık kaşıntısı T. akamushi insanlara akarcık tifusu etkeni Rickettsia tsutsugamushi'yi bulaştırırlar. İnsanlarda en sık görülen tür Neotrombicula autumnalis olup, Sonbahar akarı olarak tanımlanır.

74 larvalarına şigger (chiggers) adı verilir. (TROMBICULID LARVALARI) Isırıkları insan dâhil birçok omurgalıda dermatitise neden olur. Asya ve Pasifik ülkelerinde fundalık tifüsünü yayan bir akar cinsi. Soğuksu banyosu Kompresler Antihistaminikli kremler Kaşıntıya karşı; %5 benzocaine, %2 metilsalisilat, %0.5 salisilik asit,

75 Tarsonemidae Ailesi Acarapis woodi : Arıların trake akarı. Hindistan ve Pakistan’da yaygın. Erişkin tracheada rahatlıkla hareket eder ve kanat köklerine yerleşerek arı hemolenfi ile beslenir. Uzun ve delici olan ağız yapısıyla trachea duvarını delerek hemolenfi emer. Trachea çevresinden hemolenfin akması sonucu kabuklaşma görülür. Oksijen değişimi engellendiği için arılar ölürler. Büyük kayıplar arıların kovanda bulunduğu kış başlangıcında meydana gelir. Enfestasyon ilkbaharda ortaya çıkar. Enfeste arılar uçamaz ve sürünerek yürürler. Arıdan arıya direkt temasla bulaşma olmaktadır. Trachea açılarak üzerine lamel kapatılır ve mikroskopta erişkin yada larva formları aranır. Ayrıca enfeste arıların tracheaları kahverengindedir. Normalde soluk borusu beyaz renklidir. Ergin dişi Ergin erkek mikron

76 Yaşam çemberi

77 Acarapis woodi (Arıların trake akarı) Mücadele Fumigasyon şeklinde kullanılan ilaçlar tercih edilir. İlaçlama anında kovandaki tüm delik ve çatlaklar kapatılmalı ve ilaçlama sonrası hemen açılmalıdır. ilaç uygulaması 10 gün sonra tekrarlanmalıdır. Eradikasyon için 1 hafta arayla 7 kez ilaçlama yapılır.

78 Pyemotes ventricosus dermatit, lezyon mikron Pediculoididae Ailesi Pediculoides (Pyemotes) ventricosus Tahıl ambarlarında, harmanlıkta, Tahıl Ofisi depolarında yaşarlar. Yaz aylarında yaygındır derece sıcaklık biyoloji için uygun, Dişileri insanlara saldırır, uyuz benzeri lezyonlar, arpa uyuzu, tahıl uyuzu, "Acarodermatitis urticarioides" açıkta olan kol, yüz, el ve bacakları sararlar ve zamanla tüm vücuda yayılırlar. Deride önce kabarcıklar, veziküller ve kaşıma sonucu peteşiyel kanamalar ve kızarıklıklar görülür. Kaşıntı sonucu yaralar oluşabilir.

79 Cheyletidae (Cheyletiellidae ) Cheyletiella parasitivorax: Tavşan, bazen insan C. yasguri: Köpek, C. blakei: Kedi Pet kliniklerde önemlidir. Akarlar; deri döküntüsü ve lenf sıvısı ile beslenirler. Daimi ektoparazit, direkt temasla bulaşır Konak dışındada bulunabilir, Dişiler yumurtalarını ipliksi-salgı içinde kıllara Yapıştırır-larva-nimf-erişkin oluşur. Kılların keçeleşmesine, kıl dökülmesine, Zoonotiktir, bakıcılarına geçer, kaşıntılı dermatit, deride irrtasyon, eritem, vezikül, pustul oluşur. Tanısı derinin tüyler aralandıktan sonra Selefobant yapıştırılarak alınan kıllar incelenir 0.4 x 0.25 mm Sırt bölgesinde, Yüzeysel, kıllar arasında, Çok hızlı hareket ederler

80 Psorergatidae ; Psorergates; psorergatid uyuz Psorergates ovis (Psorobia ovis): Koyun P. bos: Sığır Psorergates simplex: Laboratuvar hayvanlarında (deride nodüller içinde, folliküler akar) Avustralya, Yeni Zelanda, Güney Amerika ve Güney Afrika'da yaygın bir türdür. Biyoloji: yumurta-larva-3 nimf (protonimf, deutonimf ve tritonimf) ve ergin; 4-5 hafta sürer. Daimi ektoparazit. Akarlar oldukça küçük, yuvarlak, küresel, 190x160 mikron (yaklaşık 0.2 mm)

81 Koyunlarda Psorergatid uyuz Klinik olarak Psorergates ovis etkenidir. Yapağısı bol merinos koyunlarda parazitlenir. Deride yüzeysel yerleşir. Kronik dermatitis, sporadik pruritis ve kaşıntı vardır. AKAR KAŞINTISI (itchmite) Yapağı kalitesinde bozulma ile birlikte kepeklenme ve yün dökülmesi görülür. Yünler matlaşır ve hayvanlar kaşıntıdan dolayı yapağılarını ısırırlar ve yapağının yolunarak dökülmesine yol açarlar. Yapağı kalitesini kaybeder, renksizleşir veya hafif sarımsı renk alır. Kabuklanma dikkati çekmez ve bu özelliği ile uyuzdan ayrılır. Tanısı deri kazıntısı %10-20’lik NaOH veya KOH ile incelenir.(uyuz gibi) Tedavi: Banyo, püskürtme, pour-on, spot-on ilaçlar. Pulverizasyon uygulamaları kırkım sonrası yapılmalı.

82 Myobia musculi mikron Myobiidae Myobia musculi Farelerde ve ratlarda parazitlenir. Laboratuvar hayvanlarında dermatitise neden olur. Uyuz benzeri lezyonlar oluştururlar. Farelerde kıl kaybına yol açarlar. Biyolojilerini günde tamamlarlar. Bulaşması direkt temasla olur. Syringophilus Kanatlılarda tüylerin dip kısmına yerleşir.. Syringophilus columbae: güvercinlerde S. uncinata : tavus kuşlarında


"MEDİKAL ve VETERİNER ENTOMOLOJİ Prof. Dr. M. Özkan ARSLAN Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Parazitoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları