Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Ders: HEMŞ İ REL İ KTE ET İ K Konu: - ORGAN VE DOKU TRANSPLANTASYONU - GENET İ KTE ET İ K - A İ DSTE ET İ K Hazırlayan: Tu ğ ba BIÇAKÇI.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Ders: HEMŞ İ REL İ KTE ET İ K Konu: - ORGAN VE DOKU TRANSPLANTASYONU - GENET İ KTE ET İ K - A İ DSTE ET İ K Hazırlayan: Tu ğ ba BIÇAKÇI."— Sunum transkripti:

1 Ders: HEMŞ İ REL İ KTE ET İ K Konu: - ORGAN VE DOKU TRANSPLANTASYONU - GENET İ KTE ET İ K - A İ DSTE ET İ K Hazırlayan: Tu ğ ba BIÇAKÇI

2 AMAÇ Organ ve doku transplantasyonu, genetik ve aidste etik hakkında farkındalık sa ğ lamak. Konulara ilişkin karşılıklı paylaşım ortamı sa ğ layabilmek.

3 HEDEFLER HEDEFLER Bilişsel Hedef; Organ ve doku transplantasyonlarında karşılaşılan etik sorunları bilme Genetik araştırmalarda yaşanabilecek etik ikilemleri bilme Aids’ te ortaya çıkan etik ve yasal sorunları ö ğ renme Duyuşsal Hedef; Organ ve doku transplantasyonu, genetikte etik ve aidste etik konularının önemine inanma Devimsel Hedef; Konulara ilişkin etik yaklaşımlar da bulunabilme.

4

5 Tedavisi sadece organ ve doku nakli ile mümkün olan hastalıklar tüm dünyanın oldu ğ u gibi ülkemizin de önemli sa ğ lık sorunlarından biridir. Organ ve doku nakli bekleyen hastaların sayısı her geçen gün artmaktadır. Kalp ve karaci ğ er nakli bekleyen hastalar uygun organ bulunamadı ğ ı takdirde yaşamlarını kısa sürede kaybetmektedirler.

6 ORGAN BA Ğ IŞI Kişi hayatta iken, serbest iradesi ile tıbben yaşamı sona erdikten sonra doku ve organlarının başka hastaların tedavisi için kullanılmasının izin verilmesine organ ba ğ ışı denir sayılı ‘Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun’da: ‘18 yaşından büyük ve akli dengesi yerinde olan herkes organlarının tamamını veya bir bölümünü ba ğ ışlayabilir.’ denmektedir.

7 ORGAN BA Ğ IŞLARI; - İ l Sa ğ lık Müdürlü ğ ünde, -Hastanelerde, -Emniyet Müdürlüklerinde (Ehliyet alımı sırasında), -Organ nakli yapan merkezlerde, -Organ nakli ile ilgilenen Vakıf, Dernek vb. kuruluşlarda yapılabilir.

8 Organ ba ğ ışı ve transplantasyon sayısı arttıkça karşılaşılan etik problemlerin de sayısı artmaya başlamıştır. Organ ba ğ ışı ve transplantasyon ile ilgili birçok ikilem ile karşı karşıya kalmaktayız. Örne ğ in yapılan tedaviden yararlanamama riski yüksek en hasta kişi mi ya da daha az hasta, fakat transplantasyondan daha iyi sonuç alınaca ğ ı düşünülen kişi mi opere edilmelidir? Bu nedenle hekimler her olguyu etraflıca tartışmalı, avantaj ve dezavantajları çok dikkatli de ğ erlendirmelidir.

9 Etik açıdan bir başka sorunu ise hastalı ğ ın do ğ ası oluşturmaktadır. Örne ğ in pek çok sa ğ lıkçı içkiyi bırakmış olsa bile alkolik bir hastaya transplantasyon uygulamasını etik bulmamaktadır. Tartışmalar kesin bir çözüme ulaşamasa bile bir hekimin geleneksel tıp eti ğ ine göre, kişinin yaşam tarzı ne olursa olsun, elinden gelenin en iyisini yapmakla yükümlü oldu ğ u unutulmamalıdır.

10 Donörün durumu da göz önünde bulundurulması gereken di ğ er bir faktördür. Özellikle canlı donörlerde, hem hastanın hem de donörün olabilecekler hakkında do ğ ru bilgilendirilmesi çok önemlidir. Canlı donörlerde eşten eşe ba ğ ışın kabul edilmesiyle çok önemli bir etik problem gündeme gelmiştir. Bir çıkar karşılı ğ ında organ ba ğ ışının yasak olması ve eşten eşe organ naklinin yasallaşması, para karşılı ğ ı anlaşmalı evliliklerde artışa yol açmıştır.

11 Canlı donasyonda dikkat edilmesi gereken başlıklar: Canlıdan organ veya doku nakli ; alıcının yararlanaca ğ ı, uygun kadaverik organ ve doku bulunamadı ğ ı ve başka tedavi şansının olmadı ğ ı durumlarda uygulanmalıdır. Kişi kendi özgür iradesi ile karar vermeli ve mutlaka izin formunu imzalamalıdır. Ve donöre yapılacak işlemlerin amacı, yapılış şekli ve operasyon öncesi ile sonrasında gelişebilecek riskler hakkında etraflı ve do ğ ru bilgi verilmelidir.

12 Henüz erişkin döneme gelmemiş, ya da mental problemleri olan kişiler donör olarak kullanılmamalıdır.(E ğ er uygun donör yoksa; alıcı donörün kardeşi ise;donasyon gerçekten alıcının yaşamını kurtaracaksa; potansiyal donörün bir itirazı yoksa; ebeveynlerin izni ile donasyon gerçekleştirilebilir.) Donasyon tamamen fedakarlık ve iyilik esasına dayanmalıdır. Organ ticareti ve ticari kar yasaktır. Maddi kazanç oldu ğ u sezilir veya tespit edilirse transplantasyon yapılmamalıdır.

13 Donör ailesiyle yapılan görüşmelerde; konuyla ilgili çabalar iyi niyetli olsa bile donör ailesinin ihtiyaçlarının göz ardı edilebileceği ve bunun da ters tepkilere neden olacağı düşünülmektedir. Bu terslikler, donör ailelerinin ve toplumun konuya bakış açısını olumsuz etkilemektedir.

14 Beyin ölümü kriterlerinin belirlenmesi ve bu kriterlerin toplum tarafından doğru anlaşılması ve organ bağış sisteminin kabul edilmesi, tamamen güven üzerine sağlık ekibinin organ bağışını hastanın çıkarlarının önüne geçirmeyeceğinin güveni üzerine kurulmuştur. Ayrıca donör ailesi sistemin adil işlediğine de inanmalıdır ki, bu güven donör ailesine, doğru bilginin verilmesi ile sağlanabilir.

15 Unutulmaması gereken en önemli konu organ ba ğ ış sisteminin tamamen gönüllülük üzerine kuruldu ğ u ve yastaki ailelerin iyi niyetine ba ğ lı oldu ğ udur. Olası bir yanlış anlama toplumun organ ba ğ ışı hakkındaki görüşünü olumsuz yönde etkileyebilir. Tıp Enstitüsü’nün raporunda organ ba ğ ışı ve transplantasyonun yaşam ve ölüm kavramları ile çok iç içe oldu ğ u bu nedenle de etik yaklaşımda aşırı özenli davranılması gereklili ğ i vurgulanmıştır.

16 Beyin ölümü ile ilgili kriterler belirlenip yasallaşmadan önce organ sağlayabilmek için kalbi yeni durmuş ve kardiak arresti geri dönmeyen kadavralardan yaralanılıyordu. Beyin ölümü tanımlanması ve yasal düzenlenmelerin ardından bu tip kadavraların kullanımından vazgeçilmiş, fakat son dönemlerde hızla artan organ ihtiyacı karşısında, tekrar kalbi atmayan kadavraların kullanımı gündeme gelmiştir. Kalbi atmayan kadavra donörlerin kullanımı hakkında etik ve uygulama konularında yoğun tartışmalar yaşanmış ve dört çalıştay düzenlenmiştir.

17 Beyin ölümü: İ rreversibl komanın temel bulguları: I) Beyin ölümüne karar vermek için komanın aşa ğ ıdaki nedenlere ba ğ lı olmaması, a) Primer hipotermi, b) Hipovolemik ya da hipotansif şok, c) Geriye dönüşüm sa ğ layabilecek intoksikasyonlar (barbitürat ve di ğ er sedatifler, depresan ve narkotik ilaçlar) ile metabolik ve endokrin bozukluklar,

18 II) Bilincin tam kaybı III) Spontan hareketin bulunmaması. Aşa ğ ıda bulunan durumlar beyin ölümü tanısını ekarte ettirmez: a) Derin tendon reflekslerinin alınması, b) Yüzeyel reflekslerin alınması, c) Babinski refleksi alınması, d) Solunum benzeri hareketler alınması, e) Patolojik fleksiyon ve ekstansiyon cevabı dışındaki spontan ekstremite hareketleri,

19 IV) A ğ rılı uyaranlara serebral-motor cevap alınamaması, V) Spontan solunum bulunmaması, VI) Beyin sapı reflekslerinin tamamen kaybolması, a) Beyin ölümünde pupiller parlak ışı ğ a yanıtsız ve dilatedir (4-9 mm) b) Kornea refleksi yoklu ğ u, c) Vestibulo-oküler refleks yoklu ğ u, d) Okülosefalik refleks yoklu ğ u, e) Faringeal ve trakeal reflekslerin yoklu ğ u,

20 VII) Apne testi : Hasta mekanik solunum deste ğ inden ayrılarak trakem içerisine en az 8-10 dakika süre ile 6 lt. dakikada oksijen uygulanmalıdır. Bu uygulamalara ra ğ men spontan soluma yoksa apne testi pozitiftir.

21 İ lk kez 1995’te: Kalbi atmayan kadavralar için Maastricht kararları: 1-Geldi ğ inde ölü olmalıdır. 2-Resüstasyon başarısız olmalıdır. 3-Kardiak arresti bekleyenler 4-Beyin ölümü olgusunda kardiak arrest gelişimi

22 Organ sa ğ lamada denenmekte olan bir başka yöntem de xenotransplantasyondur. Transplantasyon Derne ğ i Etik Komitesi, insanlarda transplantasyon için xenograft kullanımını, kontrollü ortamlarda olmak şartı ile kabul edilebilir bulmuştur.

23 Uluslararası Transplantasyon Derne ğ i’nin ülkelere öneri şeklinde hazırladı ğ ı etik kurallar: 1.Ölümün ve geriye dönüşümü olmayan ve yaşamla ba ğ daşmayan beyin hasarının (beyin ölümü) tanımı ve tanı metotları anlatılmalı. Beyin ölümü kavramı yasalarla belirlenmeli ve transplantasyon prosedürü ile ilgili olmayan en az iki hekim tarafından imzalanmalıdır.

24 2.Organ ve dokuların etkin izlemleri sağlanmalıdır; Transplantasyon merkezlerinin ve ekiplerinin konu ile ilgili devlet ve/veya yetkili hekimlerce onayının ve sertifikasının bulunması Doku ve organları çıkaran hekim tarafından tarihi belirtilmiş ve imzalanmış; beyin ölümü raporunun doğruluğunu onayladığını, hangi organ ve dokuların çıkarıldığını belirten bir belge bulundurmalıdır.

25 . Yerel yetkililer tarafından donör ve alıcı saptama ve kayıt metotlarının tanıtımı yapılmalı · Morg ve doku bankalarının standarda uygun olması, faaliyetlerini yönetmeliklere göre düzenlemesi gerekmektedir. 3.Organ ve doku trafi ğ i ile ilgili her türlü reklamın yasaklanması ile ilgili yasal düzenlemeler yapılmalı.

26 Derne ğ in hiçbir zaman de ğ işmeyen maddeleri ise: 1.Organ ve dokular satılamaz ve konuyla ilgili reklam yapılamaz. 2.Donör ailesinden organ ba ğ ışı için mutlaka izin alınmalıdır. 3. Tıp doktorları ve teknisyenler, idam edilmiş mahkumlardan organ çıkarımı veya bunların transplantasyonunda, asla rol almamalıdır.

27 Dinsel Yaklaşım: Organ bağışına karşı kişilerin tutumları incelendiğinde bu kişilerin organ bağışına karşı olmaları, genellikle dinsel inançlara bağlanmaktadır. Bu yönden bir ülkede bağış oranları düşmeye başladığında hemen dini yönden aileyi ikna için yollar aranmaya başlanır. Oysa çok az sayıda dinin temel ilkeleri organ bağışına izin vermemektedir. Bu olumsuz tutumun altında yatan her zaman din olmayabilir. Bazen neden kültüreldir ve organ bağışını olumsuz yönde etkileyen bu kültürel ve dinsel değerlerin ayrımı iyi yapılmalıdır.

28 Budist inanış organ ba ğ ışına olumlu yaklaşmaktadır. İ nanışa göre vücut ve ruh arasındaki ilişki göz önüne alındı ğ ında, ölüm öncesi ve sonrasında, organ ba ğ ışı bir cömertlik olarak nitelenmekte ve Nirvana’ya ulaşmada bir aşama olarak de ğ erlendirilmektedir.

29 Yasal Yaklaşım: Transplantasyon hızlı gelişen bir tıp dalıdır. Organ Bağışı ve Naklinde uygulamaların eksiksiz tamamlanabilmesi için yürürlükteki yasaların, düzenlemelerin ve yönetmeliklerin iyi bilinmesi gerekmektedir. Birçok ülke, farklı ölüm tanımları olsa da, organ bağışı ve transplantasyon ile ilgili yasal düzenlemeler oluşturmuştur.

30 Ülkemizde organ nakli tarihinde sayılı resmi gazetede yayınlanan tarihli 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması ve Nakli Hakkında Kanun maddelerine göre yapılmaktadır. “Oto-greftler, saç ve deri alınması, aşılanması ve nakli ile kan transfüzyonu bu kanun hükümlerine tabi olmayıp, yürürlükte bulunan sa ğ lık yasaları, tüzükleri, yönetmelikleri ve tıbbi deontoloji kuralları çerçevesinde gerçekleştirilir.” “Bir bedel veya başkaca çıkar karşılı ğ ı, organ ve doku alınması ve satılması yasaktır.” “Bilimsel istatistiki ve haber niteli ğ indeki bilgi da ğ ıtımı halleri ayrık olmak üzere, organ ve doku alınması ve verilmesine ilişkin her türlü reklam yasaktır.”

31 Canlıdan Organ Nakli: Kanuna göre organ ba ğ ışında bulunacak kişilerin tanımı; “On sekiz yaşını doldurmamış ve mümeyyiz olmayan kişilerden organ ve doku alınması yasaktır.” “ On sekiz yaşını doldurmuş ve mümeyyiz olan bir kişiden organ ve doku alınabilmesi için vericinin en az iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve tesirden uzak olarak önceden verilmiş yazılı ve imzalı veya en az iki tanık önünde sözlü olarak beyan edip imzaladı ğ ı tutana ğ ın bir hekim tarafından onaylanması zorunludur.” şeklinde yapılmıştır.

32 Ölüden Organ ve Doku Alınması Ölüden Organ ve Doku Alınması Ölüm Halinin Saptanması: Madde 11: Bu kanunun uygulanması ile ilgili olarak tıbbi ölüm hali, bilimin ülkede ulaştı ğ ı düzey- deki kuralları ve yöntemleri uygulamak suretiyle, biri kardiyolog, biri nörolog, biri nöroşirürjiyen ve biri de anesteziyoloji ve reanimasyon uzmanından oluşan 4 kişilik hekimler kurulunca oy birli ğ i ile saptanır. Hekimlere İ lişkin Yasak İ şlemler: Madde 12: Alıcının müdavi hekimi ile organ ve doku alınması, saklanması, aşılanması ve naklinigerçekleştirecek olan hekimlerin, ölüm halini saptayacak olan hekimler kurulunda yer almaları yasaktır. Tutanak Düzenleme: Madde 13: 11.maddeye göre ölüm halini saptayan hekimlerin ölüm tarihini, saatini ve ölüm halinin nasıl saptandı ğ ını gösteren ve imzalarını taşıyan bir tutanak düzenleyip, organ ve dokunun alındı ğ ı sa ğ lık kurumuna vermek zorundadırlar. Bu tutanak ve ekleri ilgili sa ğ lık kurumunda on yıl süre ile saklanır.

33

34 Tıbbi genetik veya klinik genetik insan geneti ğ inin bir dalıdır ve kalıtımla hastalıklar arasındaki ilişkileri inceler. Genetik kökenli hastalıkların araştırılması tanı ve tedavisi, biyolojilerinin belirlenmesi, genetik danışma ve prenatal tanı başlıca u ğ raş alanıdır. Genetik hastalıklar genlerimizdeki majör veya minör mutasyonlar veya kromozomlarımızdaki artma veya eksilme sonucu oluşurlar.

35 Genelde tedavileri zor veya olanaksız a ğ ır bedensel ve zihinsel özürlere bazende sa ğ lıklı görünen taşıyıcı kişiler tarafından kuşaklar boyunca aktarılabilen hastalıklara yol açarlar. Genetik danışma sırasında bu kuralların uygulanmasında karşılaşılan en önemli sorun bu kararların; toplumun sosyo- kültürel düzeyi,e ğ itim durumu, dinsel inaçlarından, hastalı ğ ın a ğ ırlık derecesi, prognozu ve yineleme risklerinden ve ülkedeki yasal durumlardan etkilenmesidir.

36 Örne ğ in: prenatal tanı sonucu hasta bir fetus saptanması durumunda; hastalı ğ ın a ğ ırlık derecesinin o anda ve ilerde aile tarafından nasıl algılanaca ğ ı gibi sübjektif etmenler de doktorun verece ğ i kararları güçleştirmektedir. Tıbbi genetikte etik sorunların bir bölümü toplumu ilgilendirmekte, bir bölümü de kişileri ve ailelerini kapsamaktadır.

37 Yetişmiş insan sayısının yetersizli ğ ine karşın yeni teknolojilerin hızlı transferi nedeniyle bazı genetik testleri yapabilen ancak yorumlayamayan özel laboratuvarların kurulması ilerde etik sorunları çok daha fazla arttıracaktır.

38 Kişilerle ilgili etik sorunlar "Genetik Danışma" sürecinde ya da prenatal tanı testleri sonrası karşımıza çıkmaktadır ve bunların en önemlileri: 1. Genetik danışma yönlendirici olmalı mıdır? Doktor, hasta veya aileye tüm bilgileri (tanı, etyoioji, prognoz, tedavi olana ğ ı, yineleme riski, prenatal tanı ve abort olanakları ve yasal durum) hiçbir öneri getirmeden aktarmalı ve yeni bir gebelik planlama, prenatal tanı sonucu hasta oldu ğ u saptanan fetusun abort veya yaşama kararı tamamen aileye bırakılmalıdır. Ülkemizde bu hastalıklarla ilgili konularda genel kültürün yok denecek kadar az olması ve bazı ailelerin kendi yerlerine kararı doktorlardan beklemesi durumlarına oldukça sık rastlamaktayız.

39 2. Genetik bir hastalı ğ ın incelenmesi sırasında ortaya çıkan bazı gerçekler nasıl söylenmelidir? ÖRNEK 1 Erkek çocu ğ unda Hemofli A saptanan bir anne, akrabalarının tanıyı bilmelerini istemiyor. Ancak annenin kız kardeşleri için taşıyıcılık riski oldu ğ undan ve ilerde prenatal tanı ile çocuk hasta ise saptanabilece ğ inden bu kişilere de bilgi verilmesi gerekmektedir. Bu durumda: Genetik Danışman en yapmalıdır? a) İ ste ğ e saygı duyulmalıdır. b) Akrabalarının talebine bakılmaksızın bilgî verilmelidir. c) Yalnızca riskli akrabalara bilgi verilmelidir. d) Yalnızca talep eden akrabalarına bilgi verilmelidir. e) Gönderen doktora bilgi verip sorunu onun çözmesi istenmelidir.

40 Ülkemizde Genetik Hastalıklar ve Prenatal Tanı ile İ lgili Sorunlar: Gelişmiş ülkelerde ve ülkemizde son 5 yıldan beri genetik hastalıklarının prenatal tanısı yapılmaktadır. İ st.Üniversitesi PRETAM'da yılda yaklaşık aileye genetik danışma verilmekte ve yine yılda yaklaşık gebede de invazif yöntemlerle (kordosentez) prenatal tanı testleri uygulanmaktadır. Buna karşın ülkemizde genetik danışmanlık, prenatal tanı yöntem ve testlerinin uygulanması ile ilgili özel etik kuralları bulunmadı ğ ı gibi yasal düzenlemeler de mevcut de ğ ildir.

41 Örne ğ in; Ülkemizde 10. haftanın altında abort ailenin iste ğ ine ba ğ lıdır. Ancak tedavisi olanaksız a ğ ır bir anomali nedeniyle hangi koşullarda ve ne zamana kadar tahliye edilebilece ğ i yasada yoktur. Ayrıca 24. haftanın altında (6 ay) bir fetusun yok edilmesi uygun ise, neden 7 ya da 9 aylık fetusun ya da sakat do ğ an bir bebe ğ in öldürülmesi hem moral, hem de yasa dışıdır? Amaç toplumda özürleri azaltmaksa yaşlılıkla ortaya çıkan özürler için ne yapılacaktır?

42 Abort ve tıbbi tahliyeyi destekleyen doktorlar, gebeli ğ in erken evresinde hastalı ğ ın saptanma olana ğ ının aileyi sa ğ lıklı bir çocuk için yüreklendirdi ğ ini, prenatal tanı olmasa ailenin ya riski göze almak zorunda kalaca ğ ını, ya da asla çocuk sahibi olamayaca ğ ını söylüyorlar.

43 Türkiye'de ve bir çok ülkedeki genetik uzmanları arasında genetik danışma ve pretanal tanıda karşılaşılan etik sorunlarla ilgili bir anketin de ğ erlendirilmesi sonucu etik sorunların çözülmesinde bazı öneriler: 1. Genetik hizmetler, prenatal tanı dahil, toplumun her kesimine eşit sunulmalıdır. Bu hizmet, ödeme yetene ğ ine ba ğ lı olmaksızın, öncelikle tıbbi riski en yüksek olanlara verilmelidir. 2. Ailenin hasta bebe ğ i abort veya do ğ urma iste ğ ine saygı duyulmalı ve desteklenmelidir.

44 3. Doktor, prenatal tanı sonucu elde etti ğ i tüm tıbbi bilgileri aileye aktarmalıdır. 4. Konuyu anlamaktan yoksun veya zeka özürlü kişiler dışında tüm kişilere yönlendirici olmayan danışma verilmelidir. 5. Tıpta sır saklama çok önemlidir. Ama klinik genetikte mutlak de ğ ildir. Hastaya bilginin açıklanması geneti ğ i iyice anlatıldıktan sonra bile hasta bu bilginin açıklanmasını istemezse akrabalar için bunun zararlı olması, açıklandı ğ ında ise bu zararın ortadan kalkacak olması durumunda hastanın iste ğ i dışında da akrabalara bilgi verilebilir.

45 6. Prenatal tanı yalnızca aile ve refere eden doktorlara fetusun sa ğ lı ğ ı ile ilgili bilgi vermek amacı ile yapılır. Prenatal tanı cinsiyet secimi için teşvik edilmemelidir. Araştırmalar genetik hastalıkların tanı ve tedavisi için son derece yararlı olmakla beraber, özellikle ABD'lerinde araştırma amacı ile embriyoların yok edilmesine etik nedenlerle karşı çıkılmaktadır. "Bilim adamı yaşama zarar vermemelidir, özürlü bir çocuk nasıl korunuyorsa embriyo da aynı şekilde korunmalıdır" deniyor. Bugün ABD'lerinde bu tip araştırmalar maddi olarak desteklenmese de fetal embriyo araştırmalarının kontrolü için etik kurullar oluşturulmuştur. Gen tedavisi de etik yönden tartışmalıdır. Bir çok kişiye göre insandaki gen havuzunun manipule edilmesi insan ırkının gelece ğ ini ilgilendirdi ğ inden yasaklanmalıdır.

46 Türkiye'de Prenatal Tanı ile İ lgili Etik Sorunlar: 1. Hizmet az sayıda merkezde uygulanabilmekte, kısıtlı sayıdaki aileye sunulmakta ve ek olarak gereksinimi olandan çok, riski daha düşük ama konuyu bilenlere uygulanabilmektedir. 2. Endikasyonların belirlenmesi için yeterli sayıda ve kalitede genetik uzmanı olmadı ğ ından riskli aileler saptanıp prenatal tanı için yönlendirilememektedir. 3. Bazı merkezlerde gerçek endikasyon olmadan uygulandı ğ ı için verilen sonuçlar gerçek durumu yansıtmamaktadır. 4. Tıbbi tahliye yasaları yetersiz ve tahliye endikasyonları ile ilgili bilimsel gerçeklere uygun bir yasa bulunmadı ğ ından 24. GHdan sonra bile tıbbi tahliye uygulanabilmektedir.

47 5. Tıbbi hatalarla ilgili yasal düzenlemeler son derece yetersiz ve ça ğ ın gereksinimini karşılamamaktadır. Örne ğ in: genetik tarama testleri ve prenatal tanı ile ilgili hiçbir yasa yoktur. Genetik hastalıklarla ilgili prenatal tanı endikasyonlarının doktor tarafından aileye söylenmemesi ABD'de a ğ ır suç oluşturuyor. Bizde aile istese bile, doktor "gerek yok" diyebiliyor ve test yapılmadı ğ ı için özürlü bir çocuk do ğ du ğ unda doktor için hiçbir yasal işlem yapılamıyor. Sorunların çözümünde en önemli koşul hizmeti sunacak kişilerin e ğ itimi ve denetimidir. Genetik hastalıklar konusunda e ğ itimi ve deneyimi olmayan kişilerin ailelere ve fetusa verebilecekleri maddi ve manevi hasarlar bugün için ülkemizdeki en önemli etik sorundur.

48

49 Sosyal, etik ve hukuki boyutları olan ve ça ğ ın vebası diye de adlandırılan AIDS, yerleşik de ğ er kavramlarını sarsıcı etik sorunlar yaşanmasına yol açmaktadır. Henüz, etkinli ğ i kesin saptanmış bir aşı veya hastalı ğ ı yok edici bir tedavi yöntemi bulunamamıştır. Bununla birlikte hastalı ğ ın seyri üzerine olumlu etkisi olan bazı ilaçlar bulunmuştur. Fakat baş döndürücü hızla ilerleyen tıbbın yetersiz kaldı ğ ı bu hastalık, profesyoneller ile hasta ilişkilerinin etik yönüne teknolojinin getirdi ğ i yenilenme ve karmaşıklaşma fonunda bir ayna tutulmasına yol açmıştır.

50 HIV; Human Immunodeficiency Virus, İ nsan ba ğ ışıklık sistemini çökerten virus anlamında, AIDS hastalı ğ ına yol açan virusun ismidir. HIV + virusla enfekte olmuş anlamındadır. HIV insana çeşitli yollarla bulaşır. Bu bulaşma yolları tıbbi olarak saptandı ğ ından hastalı ğ a karşı elimizdeki en güçlü toplumsal silah korunmadır. HIV le enfekte kişi bulaştırıcıdır, fakat yıllarca hastalanmayabilir. AIDS; Acquired Immuno Deficiency Syndrom, edinsel immün yetmezlik sendromu olarak tanımlanmaktadır. HIV ile enfekte kişide çeşitli hastalık belirtileri bir arada görülmeye başladı ğ ında AIDS'ten söz edilir.

51 1-Tıbbi Etik İ lkeler Açısından A İ DS Aydınlatma ve özerklik ilkesi ; Aydınlatma ;Hekim hastasını hastalı ğ ı hakkında bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu bilgilendirme açık, anlaşılabilir bir dille ve hastanın kültür düzeyine uygun şekilde sevecen bir yaklaşımla anlatılmalıdır. Hekim yargılayıcı de ğ il hastalık hakkında bilgilendirici olmaya özen göstermelidir. Hekim öncelikle hastalı ğ ı hastaya tanıtmalı sonra bulaşıcı oldu ğ unu belirterek bulaşma yollarını anlatmalıdır. Toplumsal önyargıların bu kadar fazla oldu ğ u bir hastalıkta bilgilendirme önemli ve hastanın prognozunda belirleyici olabilmektedir.

52 Özerklik İlkesi ; Hasta yeteri kadar bilgilendikten sonra kendisiyle ilgili, bağımsız olarak düşünüp karar verebilme ve bu karar doğrultusunda eylemde bulunma yeterlik ve yetkinliğine sahipse özerklik ilkesi gündemdedir. Bununla birlikte hastaların limitsiz bir özerkliği diğer hastalar ve toplum açısından problem doğuracak şekilde eylemlere yol açıyorsa, bu noktalarda özerkliğin sınırları çizilmelidir.

53 Hekimler bilgisel üstünlükleri nedeniyle özerklik ilkesini, yararlık ilkesi lehine göz ardı edebilmektedirler. Yapılan bir araştırmada hekimler ve hemşirelerin yararlılık ve özerklik kavramını algılayış ve klinik uygulamalarında yer verme anlamında öncelikle kişisel karakter özelliklerinin daha çok belirleyici olduğu, bununla birlikte mesleki olarak da farklılık içeren biçimde davrandıklarını saptamışlardır. Hemşireler özerklik, doktorlar yararlılık ilkesini uygulamaya yatkın bulunmuşlardır.

54 Sır Saklama İlkesi ; Hipokrat andıyla vurgulanan sır saklama ilkesi, Tıbbi Deontoloji Tüzüğü ile vurgulanmıştır. TCK.198. md. sinde de hekimin sır saklama ilkesi yükümlülük olarak tanımlanmıştır. Hekim mesleği gereği ulaştığı bilgileri sır olarak saklamak zorundadır. Kişinin HIV + olması da bu sırlardan biridir. Hastanın homoseksüel olması veya başka bireysel özellikleri her koşulda sır olarak kalmalıdır.

55 Yararlılık İ lkesi ; Başkalarına yardımcı olma anlamına gelen yararlılık terimi, hekimlik uygulamalarında hasta bireylerin yararını artırmaya yönelik eylemler olarak, "her tür koşulda hasta yararına öncelik verilmelidir" şeklinde yükümlülük haline getirilerek yararlılık ilkesine dönüştürülmüştür. Son yıllarda artan hasta hakları ve aydınlatılmış onam kavramlarıyla hastanın özerkli ğ ine saygı ilkesiyle hekim tarafından de ğ erlendirilen yararlılık ilkesi zaman zaman çatışmaktadır.

56 AIDS'li pek çok hastanın intihar etti ğ i, yaşam desteklerini sonlandırarak intihar etmek istedi ğ i yada ötenazi iste ğ inde bulundu ğ u ve bununla ilgili pek çok çalışma yapıldı ğ ı gözlenmektedir. Bunlarda ülkelerin yasal durumu belirleyici olmakta ve legal yada illegal birçok hastaya ötenazi uygulandı ğ ı düşünülmektedir. Yapılan çalışmaların birço ğ unda, bu konuda hastalara yararlı olaca ğ ı düşüncesiyle gerekirse ötenazi uygulanmasına sıcak bakıldı ğ ı belirtilmiştir.

57 Adalet ve Eşitlik İlkesi ; Adalet ilkesinin yaşama geçirilmesinde ülkelerin sağlık sistemleri önemli bir belirleyen olmaktadır. Sağlık, kişiden kişiye değişen bir olgudur. Mutlak eşitlik mümkün değildir. Sağlık gereksinimleri de, insandan insana ve toplumdan topluma sosyokültürel olarak değişebilmektedir. Sağlıkta eşitlik, bütün insanların eşit sağlık durumunda olması değil, bir ülkedeki ilgili yurttaşlara sağlık hizmetlerine eşit ulaşma olanağının sağlanmasıdır.

58 Sa ğ lıkta "eşitsizlik" kavramının ahlaki ve etik bir boyutu vardır. Sosyal devlet, bireyin haklarına ve toplumun tümüne de ğ er veren bir anlayış gere ğ i, tüm yurttaşlarına eşitlik ve adalet ilkesi do ğ rultusunda temel gereksinimleri karşılayacak oranda hizmet sunumundan sorumludur.

59 Bu konuda İ ngiltere ve ABD'de yapılan araştırmada, AIDS'in hemşireler arasında yarattı ğ ı korku ve endişe davranışları de ğ erlendirilmiştir. FOA ( Fear Of AIDS) ölçe ğ i kullanılarak İ ngiltere'de yapılançalışmada 365 hemşireye gönderilip, 82 yanıt alınmıştır. Çalışmada AIDS korkusunun nedenleri 7 grupta şöyle sıralanmıştır; AIDS'ten beni korumak için gerekli AIDS politikası deste ğ i yok, AIDS'li hastanın kan ve vücut sıvıları ile temas korkusu, AIDS'lilere karşı olma, Ben AIDS olursam bana destek olacak kimse yok, yardımcı olmak için hizmet sunmadan yalnızca bakım uygularım, AIDS finansal bir yüktür anlayışı, AIDS'li biri için kendi de ğ erimi niçin düşüreyim şeklinde korku ve endişe tutumu belirlenmiştir.

60 Gene İ ngiltere'de hemşireler arasında yapılan araştırmalarda toplumdaki yaygınlık oranında olmasa da saptanan homofobinin nedenleri ayrı bir araştırma konusu olarak irdelenmiştir. Hastanın bakımını yetersizleştirecek düzeyde hemşirelik hizmetleri sunumunu aksatan hemşire yakınmalarından yola çıkarak, burada saptanan yargılar de ğ erlendirilerek hemşirelik e ğ itim programına yansıyacak öneriler geliştirilmeye çalışılmıştır.

61 2- Bildirim Zorunlulu ğ u Mesle ğ inin kuralı gere ğ i sır saklamakla yükümlü olan hekim ve hemşire, bulaşıcı hastalık taşıdı ğ ını teşhis etti ğ i veya taşıyor olabilece ğ ini düşündü ğ ü kişiyi ihbar etmekle yükümlüdür. Günümüzde AIDS gibi bulaşıcı hastalıkların yarattı ğ ı sorunlar, ihbarı zorunlu hastalıklar kavramını yeniden tartışmaya açmakta ve toplum sa ğ lı ğ ı açısından hasta bireyleri ihbar etmenin çözüm de ğ il problem oluşturdu ğ u gözlenmektedir.

62 Yasal Durum ; Umumi Hıfzısıhha Kanunu tarihinde 1593 sayıyla kabul edilmiştir. Bu yasanın ikinci bölümünün 57. Maddesinde ihbarı zorunlu bulaşıcı hastalıklar sayılmaktadır. 58. md., hekimlik yapan herkesin 57. md. de sayılan hastalıkları teşhis ederse veya varlığını düşünürse, takibeden ilk 24 saat içinde sağlık müdürlüğüne, sağlık dairesine ilgili kurum (hekim) bulunmadığı takdirde, polis ve jandarma karakoluna hastanın isim ve adresiyle birlikte tahriren veya şifahen haber verir. 64.md nin verdiği yetkiye dayanarak bu hastalık da bildirimi zorunlu hastalıklar arasına alınmıştır. Fakat, gizlilik içinde sır saklama ilkesi ihlal edilmeden, isimsiz bildirim yapılmaktadır.

63 Hekimin Öteki Hekimler ve Sağlık Personeline Karşı Sorumlulukları ; Hastasının HIV + olduğunu bilen hekim bu bilgiyi hastayla ilgili diğer alanlardaki hekimlere vermeli midir? Birlikte çalıştığı (özel yada kamusal iş ortamlarında) yardımcı sağlık personeline sonucu açıklamalı mıdır? Bunlar oldukça tartışmalı etik sorun kümeleridir.

64 Kural olarak sağlık personeli kendini korumakla yükümlüdür. Bununla birlikte hekim hastasını olumsuz etkileyecek yargılar oluşmasını en aza indirgediği koşullarda bu bilgiyi gizlilik içinde ve şifreli yöntemlerle açıklayabilir. Burada yine etik yükümlülükle koşulların değerlendirilmesi buna göre hastanın hakları ile sağlık personelinin haklarının dengede tutulması ve değer kayıplarına yol açmadan en uygun yolun saptanmasında hekimin vicdanı ve değer sistemi belirleyen olacaktır.

65 3- Zorunlu HIV Testi HIV testinin bazı koşullarda herkese zorunlu uygulanması toplum sa ğ lı ğ ı açısından koruyucu bir yöntem gibi sunulmaktadır. Uzun süreli izlemlerinde ise bunun etkili olmadı ğ ı insanların testten kaçma yöntemleri geliştirdi ğ i, bireylerin haklarına saldırı niteli ğ i taşıdı ğ ı savunulur olmuştur. HIV testinin + bulundu ğ u durumun farklı koşullar da ortaya çıkma olasılı ğ ı vardır. Bunlar: 1. Hastanın kendi iste ğ i ile bu testi yaptırmasıdır. 2. Hastalanmadan ola ğ an kontroller sırasında ortaya çıkmasıdır. 3. Başka bir hastalık nedeniyle kişisel ba ğ ışıklık araştırılırken, 4. Varolan hastalık belirtilerinin araştırılması sırasında HIV + bulunmuştur. 5. Durum hastanın talebi yoktur, sa ğ lık personelinin kendini korumak amacıyla istemesi sonucu durum belirlenmiştir.

66 1- E l m a s İ. Akkay E. Organ Transplantasyonunun Hukuksal Yönünün De ğ erlendirilmesi. Sendrom, Vol ; 3: Kalaycıo ğ lu M. Karaci ğ er naklinde başarı. 3- Cumhuriyet Bilim-Teknik, 1993;339: Terzioglu A. Tıbbi Etik Yıllı ğ ı II.istanbul Dürkheim E. Meslek Ahlakı (La Morale Professionelle). !n: Karacan M (çev.). S.baskı, İ stanbul. 1986:XI,XL,XLIII. 6- Organ ve Doku Nakli Hizmetleri Mevzuatı. T.C. Sa ğ lık Bakanlı ğ ı. Ankara Mart Diyanet İ şleri Başkanlı ğ ı Din İ şleri Yüksek Kurulu 396 sayılı karar, Dr. Nesrin Çobano ğ lu Hacettepe AIDS Tedavi Araştırma Merkezi (HATAM) Üyesi 9- Bowman KW, Richard SA.. Culture, brain death, and transplantation. Prog Transplant Sep;13(3):211-5; quiz Prof. Dr. Memnune APAK İ stanbul Üniversitesi Çocuk Sa ğ lı ğ ı Enstitüsü Tıbbi Genetik BD, 2007 İ STANBUL

67 TEŞEKKÜRLER


"Ders: HEMŞ İ REL İ KTE ET İ K Konu: - ORGAN VE DOKU TRANSPLANTASYONU - GENET İ KTE ET İ K - A İ DSTE ET İ K Hazırlayan: Tu ğ ba BIÇAKÇI." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları