Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

DUYUM – ALGI “Orada olmayı” sağlayan bilişsel işlevler Prof Dr Süheyla ÜNAL.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "DUYUM – ALGI “Orada olmayı” sağlayan bilişsel işlevler Prof Dr Süheyla ÜNAL."— Sunum transkripti:

1 DUYUM – ALGI “Orada olmayı” sağlayan bilişsel işlevler Prof Dr Süheyla ÜNAL

2 Duyum Çevremizdeki enerji değişikliklerinin yani uyaranların sinir akımı haline dönüştürülerek beynimize ulaştırılmasına duyum denir Çevremizdeki enerji değişikliklerinin yani uyaranların sinir akımı haline dönüştürülerek beynimize ulaştırılmasına duyum denir Duyu organlarımızda belirli bir enerji türüne duyarlı olan reseptörler aracılığı ile kaydedilen uyaranlar lifler yoluyla nöron adı verilen sinir hücresine aktarılırlar Duyu organlarımızda belirli bir enerji türüne duyarlı olan reseptörler aracılığı ile kaydedilen uyaranlar lifler yoluyla nöron adı verilen sinir hücresine aktarılırlar

3 reseptör Uyaran Periferik SS transdüksiyon SSS Örn.Görme photon—photoreceptor—other retinal neurons— optic nerve/chiasm/tract—lateral geniculate nucleus— optic radiations—primary visual cortex

4 Duyunun algıya dönüştürülmesi Nöronlar kendilerine aktarılan uyarıyı aksiyon potansiyeline dönüştürerek, paralel yollar aracılığı ile birincil duyusal kortekse iletirler Nöronlar kendilerine aktarılan uyarıyı aksiyon potansiyeline dönüştürerek, paralel yollar aracılığı ile birincil duyusal kortekse iletirler Her bağlantı sadece bir duyu modalitesi taşır Her bağlantı sadece bir duyu modalitesi taşır Her duyusal modalite farklı bir nöral sistem aracılığı ile birincil kaynağından sırasıyla spinal kord, beyin sapı, talamus ve serebral kortekse ulaştırılır Her duyusal modalite farklı bir nöral sistem aracılığı ile birincil kaynağından sırasıyla spinal kord, beyin sapı, talamus ve serebral kortekse ulaştırılır

5 Duyunun algıya dönüştürülmesi Unimodal alanlar multimodal duyusal bağlantı alanlarına projekte olur. Burada birden fazla duyu modalitesi birleştirilir. Unimodal alanlar multimodal duyusal bağlantı alanlarına projekte olur. Burada birden fazla duyu modalitesi birleştirilir. –Görmede hareket, derinlik, şekil ve renk gibi birbirinden bağımsız değişkenler tek bir algıda birleştirilir

6 Duyunun algıya dönüştürülmesi Uyaranların farkına varmamızı sağlayan primer duyu korteksleri ve asosiyasyon korteksleri; amigdala, hipokampus gibi limbik bölgeler ve ön insula, ön singulat, mediyal prefrontal gibi paralimbik bölgelerle ilişki içerisindedir

7 Duyunun algıya dönüştürülmesi Amigdala içerden ve dışardan gelen uyarıların duygusal ve motivasyonel yükünü belirlemekte ve değerlendirmektedir Amigdala içerden ve dışardan gelen uyarıların duygusal ve motivasyonel yükünü belirlemekte ve değerlendirmektedir Hipokampus bu değerlendirme sürecinde daha çok bağlamdan sorumludur Hipokampus bu değerlendirme sürecinde daha çok bağlamdan sorumludur Değerlendirme hiyerarşisinde daha üst seviyede mediyal ve orbital prefrontal bölgeleri, ön singulatı içeren paralimbik korteks yer alır. Bu bölgeler duygusal tepki verebilme becerisini düzenlemektedirler. Değerlendirme hiyerarşisinde daha üst seviyede mediyal ve orbital prefrontal bölgeleri, ön singulatı içeren paralimbik korteks yer alır. Bu bölgeler duygusal tepki verebilme becerisini düzenlemektedirler.

8 Duyunun algıya dönüştürülmesi Bu değerlendirme bölgelerinden gelen bilgi ventral striatumda bir araya gelmekte ve buradan talamus aracılığı ile tekrar kortekse, ilgili asosiyasyon bölgelerine gönderilmekte, ayrıca dorsal bazal ganglionlar da bu süreci kontrol ederek talamus aracılığıyla davranışı etkilemektedir (Rolls 1994) Bu değerlendirme bölgelerinden gelen bilgi ventral striatumda bir araya gelmekte ve buradan talamus aracılığı ile tekrar kortekse, ilgili asosiyasyon bölgelerine gönderilmekte, ayrıca dorsal bazal ganglionlar da bu süreci kontrol ederek talamus aracılığıyla davranışı etkilemektedir (Rolls 1994)

9 LONG TERM MEMORY Declarative Knowledge - Simple Facts - Context Schema Procedural Knowledge -Primitive Actions -High-Level Plans (RAPS) Central Executive Visual Spatial Phono logical Agenda Manager Plan Interpreter Simple Facts WORKING MEMORY OUTPUT/ACTION ATTENTION INPUT Perception/ interpretation VisualAuditoryProprio EyesEarsEffectors Motor Control Hands FeetHead Eyes Articulation Bilgi İşleme Süreci

10 Gestalt psikolojisine göre algı Beyin duyumları geçmiş yaşantıların ışığında ve sinir ağlarının düzenleyici mekanizmaları (seçme, çarpıtma, boşlukları doldurma gibi) doğrultusunda organize ederek dünya hakkında bazı varsayımlar geliştirir Beyin duyumları geçmiş yaşantıların ışığında ve sinir ağlarının düzenleyici mekanizmaları (seçme, çarpıtma, boşlukları doldurma gibi) doğrultusunda organize ederek dünya hakkında bazı varsayımlar geliştirir Bu varsayımlar arasında en olası tanım için maksimum olasılık ilkesine göre karar verir Bu varsayımlar arasında en olası tanım için maksimum olasılık ilkesine göre karar verir

11 Gestalt psikolojisine göre algı Beyin en olası tanım için görüntü parçacıklarını “iyi bir şekil” oluşturacak şekilde bazı ilkeler doğrultusunda düzenler. Beyin en olası tanım için görüntü parçacıklarını “iyi bir şekil” oluşturacak şekilde bazı ilkeler doğrultusunda düzenler. Bu görüşe göre “bütün kendisini oluşturan parçalardan daha öte bir şeydir” Bu görüşe göre “bütün kendisini oluşturan parçalardan daha öte bir şeydir” Gördüğümüz şey, nesnenin özelliklerinden çok, duyumların beyin tarafından düzenlenmesidir Gördüğümüz şey, nesnenin özelliklerinden çok, duyumların beyin tarafından düzenlenmesidir

12 Görmek, düşünmektir. S.Dali Algı... daima bir tasarımdır. John Hartley John Hartley

13 Algı Algılarımız çevremizdeki dünyanın birebir kopyası değildir Algılarımız çevremizdeki dünyanın birebir kopyası değildir Zihnimizde yeni bir “dünya” kurarız Zihnimizde yeni bir “dünya” kurarız Beyin temsilciler aracılığı iç dünyayı oluştururken, bazı kurallar kullanır Beyin temsilciler aracılığı iç dünyayı oluştururken, bazı kurallar kullanır

14 Kurallar Gestalt kuralları Gestalt kuralları Nesne, derinlik ve hareket algısı ilkeleri Nesne, derinlik ve hareket algısı ilkeleri Sınıflandırma ilkeleri Sınıflandırma ilkeleri Bottom-up ve top-down işlemleme Bottom-up ve top-down işlemleme Mental temsilciler Mental temsilciler Varsayımlar/ İlluzyon bağlantıları Varsayımlar/ İlluzyon bağlantıları

15 Gestalt kuralları Şekil- Zemin Şekil- Zemin Devamlılık Devamlılık Tamamlama Tamamlama Yakınlık Yakınlık Benzerlik Benzerlik Simetri Simetri Küçüklük Küçüklük Çevrelenme Çevrelenme Anlamlı şekil Anlamlı şekil

16 Şekil-Zemin ilişkisi Algılayanın dikkatini yönelttiği alana göre şekil- zemin hızla yer değiştirebilir Algılayanın dikkatini yönelttiği alana göre şekil- zemin hızla yer değiştirebilir Bir uyarana dikkatimizi yönelttiğimizde diğerleri gürültü haline geçer Bir uyarana dikkatimizi yönelttiğimizde diğerleri gürültü haline geçer

17 Optik akış

18

19 Bottom-up işlemleme Duyusal reseptörlerden gelen uyaranlardan nesnenin şekli, yönelimi, boyutu ve hareketinin yönü, şekil-zemin arasındaki farklılığı gibi bilgilerin hızla ve kabaca taranmasıdır Duyusal reseptörlerden gelen uyaranlardan nesnenin şekli, yönelimi, boyutu ve hareketinin yönü, şekil-zemin arasındaki farklılığı gibi bilgilerin hızla ve kabaca taranmasıdır Aşağıdan yukarıya doğru gerçekleşir Aşağıdan yukarıya doğru gerçekleşir Şekil-zemin arasındaki farklılıkları belirlemek için görsel algının parçalarını gruplandırmaya çalışır. Şekil-zemin arasındaki farklılıkları belirlemek için görsel algının parçalarını gruplandırmaya çalışır.

20 Uyarı Tarama Kuramı Uyarı Tarama Kuramı Duyarlılık = uyarıyı saptama yetisi Duyarlılık = uyarıyı saptama yetisi Tepki verme kriteri= İç dünyamızın uyarıya tepki verme durumu Tepki verme kriteri= İç dünyamızın uyarıya tepki verme durumu Eşik uyaranlar= Uyaranın algılanması için ulaşması gereken şiddet Eşik uyaranlar= Uyaranın algılanması için ulaşması gereken şiddet Uyaranların algılanma tarzları Uyaranların algılanma tarzları –“Hit”: uyaranın doğru olarak algılanması –“Yanlış alarm”: Olmayan bir uyaranın algılanması –“Kayıp”: Uyaran olduğu halde tepki verilmemesi

21 Top-down işlemleme Parçaların gruplanmasını takiben dikkat süreci devreye girer ve nesnenin farklı özelliklerini saptamaya yönlenir Parçaların gruplanmasını takiben dikkat süreci devreye girer ve nesnenin farklı özelliklerini saptamaya yönlenir Yüksek düzey bilişsel süreçlerdir Yüksek düzey bilişsel süreçlerdir Bilgi ve beklenti gibi psikolojik faktörlerden etkilenir Bilgi ve beklenti gibi psikolojik faktörlerden etkilenir

22 Algının özellikleri Seçicilik Seçicilik Değişmezlik Değişmezlik Örgütlenme Örgütlenme Derinlik Derinlik

23 Algıda değişmezlik Şekil değişmezliği Şekil değişmezliği Büyüklük değişmezliği Büyüklük değişmezliği Renk değişmezliği Renk değişmezliği Parlaklık değişmezliği Parlaklık değişmezliği

24 Algısal Örgütlenme Duyu organlarımıza gelen uyaranları tek tek değil, anlamlı ilişkiler bütünü içinde algılarız. Şekil-zemin algısı Şekil-zemin algısı Gruplama Gruplama Tamamlama Tamamlama

25 Algıda seçicilik=Dikkat Hedefe fiksasyonun aktif kontrolü + hedef görev arasına giren göz hareketlerinin baskılanması Hedefe fiksasyonun aktif kontrolü + hedef görev arasına giren göz hareketlerinin baskılanması –Hedef uyaranın seçilmesi- posterior parietal korteks ve V4 –Superior kollikulusun hedefte olmayan uyaranlara refleksif sakkadlarının inhibisyonu ile

26 Dikkati belirleyen etkenler Uyaranın yapısına ilişkin etkenler Uyaranın yapısına ilişkin etkenler –Şiddet ve büyüklük –Kontrast (zıtlık) –Hareket –Tekrar –Gariplik ve yenilik Algılayan bireyin özelliklerine ilişkin etkenler Algılayan bireyin özelliklerine ilişkin etkenler –İhtiyaçlar –Beklentiler –İlgiler –Öğrenme

27 Algı Normal işleyen beyinde, iç ve dış uyaranlar çeşitli beyin bölgelerinde değerlendirilir ve bu değerlendirmeler ventral striatuma ulaşır Normal işleyen beyinde, iç ve dış uyaranlar çeşitli beyin bölgelerinde değerlendirilir ve bu değerlendirmeler ventral striatuma ulaşır Belli bir davranışın seçilmesi; planlanması, başlatılması veya önlenmesinde ve hedefe yönelik etkinlik için uyumlu bir işleyişi sağlar Belli bir davranışın seçilmesi; planlanması, başlatılması veya önlenmesinde ve hedefe yönelik etkinlik için uyumlu bir işleyişi sağlar

28 Algı Bu dengenin bozulması hem girdilerin anormal görüntülerinin ortaya çıkmasına neden olabilir hem de davranışın düzeninin, ahenginin bozulmasına yol açar Bu dengenin bozulması hem girdilerin anormal görüntülerinin ortaya çıkmasına neden olabilir hem de davranışın düzeninin, ahenginin bozulmasına yol açar

29 Uyaran temelli Zihindeyapılanma Gerçek Görünüm Gerçek Gerçekçi Gerçekdışılık Gerçekdışı „Fantazi“ Zihinsel temsilciler

30 Karar verme Bellek ve imajinasyon, yaratıcılık, edinilmiş bilgiler, sonuçlar, duyumlar ve gerçekler yeni çözümler üretmek üzere karar verme süreçlerinde birlikte çalışırlar Bellek ve imajinasyon, yaratıcılık, edinilmiş bilgiler, sonuçlar, duyumlar ve gerçekler yeni çözümler üretmek üzere karar verme süreçlerinde birlikte çalışırlar

31 Algısal katmanlar “Gerçek “ uyaranın taranması “İmaj” uyaranlarının taranması Kavramsal katmanlar Diğer uyaranların taranması

32 Algı ve imajinasyon Algı- bottom up: Algı- bottom up: Retina  LGN (Talamus)  V1  V2  V4  IT  ?  …  ?  Frontal korteks Retina  LGN (Talamus)  V1  V2  V4  IT  ?  …  ?  Frontal korteks İmajinasyon- Top-down İmajinasyon- Top-down Frontal korteks  ?  …  ?  IT  V4  V2  V1. Frontal korteks  ?  …  ?  IT  V4  V2  V1.

33 Effects of imagery in areas specialized for high-level object recognition FFA (fusiform face area) PPA (parahippo- campal place area) single-subject, non-averaged fMRI signal (O’Craven & Kanwisher

34 İmajinasyon Duyum olmaksızın mental imaj ve kavramların aktivasyonu Duyum olmaksızın mental imaj ve kavramların aktivasyonu Sorun ve güçlüklerle yüzleşme ve sorun çözme becerisi sağlar Sorun ve güçlüklerle yüzleşme ve sorun çözme becerisi sağlar Yaratıcılık sürecini getirir Yaratıcılık sürecini getirir Mental gücümüzü oluşturur Mental gücümüzü oluşturur

35 GÖRSEL ALGI-KOMPUTASYON KURAMI (Şekil tanıma) PRIMARY PROCESSING SECONDARY PROCESSING - RECOGNITION Visual Stimuli Descendant processing Primary sketch 2.5 D sketch 3D Representation texture movement color distance position gestalt geons depth form principles segmentation Processing modules

36 Algı bozuklukları Gerçeklik hakkında uygun olmayan çıkarımlarda bulunma – –Çevresel uyaranların değerlendirilmesinde yetersizlik – –Duyusal bilginin yanlış yorumlanması – –Bilişsel ve sosyal ipuçlarının yanlış yorumlanması – –Dış uyaran yokluğunda iç temsilcilerin aktivasyonu – –Varsanılar

37 Algı Algı çarpıtmaları İlluzyon Bütünleştirememe Derealizasyon Depersonalizasyon Makroskopi Mikroskopi

38 Yanılsama

39 Yanılsama

40 Varsanıların gelişimi Limbik değerlendirme bölgelerinden ventral striatuma gelen girdilerin düzenlenmesinde bozulma olmasıyla ortaya çıkmaktadır. Şizofrenideki varsanılar, iki taraflı olarak unimodal, heteromodal asosiyasyon kortekslerinin, singulat ve parahipokampal bölgeler gibi paralimbik yapıların, hipokampus ve amigdala gibi limbik yapıların, ventral striatumun, talamik bölgelerin kendiliğinden etkinleşmesi ile ilişkili gözükmektedir Buna göre duygusal, motivasyonel yük taşıyan bu uyaranlar, yanlış değerlendirilmekte ve ‘varsanı’ olarak algılanmaktadır (Epstein ve ark. 1999).

41 Disinhibisyon modeli ‘Algıların inhibisyondan kurtulması’ (perceptual release theory) ‘Algıların inhibisyondan kurtulması’ (perceptual release theory) Varsanı olarak yaşanan kortikal etkinlik duyusal uyaranlarda azalma olması sonucunda ortaya çıkmaktadır Varsanı olarak yaşanan kortikal etkinlik duyusal uyaranlarda azalma olması sonucunda ortaya çıkmaktadır Duyusal girdilerde azalma olması normal algılama sırasında etkin olan merkezi sinir sistemi yapılarının kendiliğinden faaliyet göstermeye başlamasına neden olabilir Duyusal girdilerde azalma olması normal algılama sırasında etkin olan merkezi sinir sistemi yapılarının kendiliğinden faaliyet göstermeye başlamasına neden olabilir (Schultz ve Melzack 1991) (Schultz ve Melzack 1991)

42 Disinhibisyon modeli Görme özürlü kişilerin % 10-30’unun görme varsanıları olduğu bilinmektedir. Optik sinirde ve görme yollarında olan hasar varsanılara yol açabilmektedir (Lepore 1990) Görme özürlü kişilerin % 10-30’unun görme varsanıları olduğu bilinmektedir. Optik sinirde ve görme yollarında olan hasar varsanılara yol açabilmektedir (Lepore 1990) İşitme kaybı ile müzikal varsanılar arasında ilişki olduğu bilinmektedir (Berrios 1990) İşitme kaybı ile müzikal varsanılar arasında ilişki olduğu bilinmektedir (Berrios 1990)

43 ‘Serebral iritasyon’ modeli Bu model duyusal bellek ile ilgili bölgelerde anormal kortikal uyarılabilirliği ifade etmektedir Deneysel temporal lob uyarımı ile ortaya çıkan veya temporal lob epilepsisinde, migrende görülen kompleks görme varsanıları buna örnek gösterilebilir Varsanı sırasında hem disinhibisyon hem de iritasyon süreçlerinin etkin olabileceği düşünül- mektedir (David 1999)

44 Bellek kaçakları Varsanılar aralıklı olarak geri çağrılan, yanlış yorumlanan sözel bellek parçalarıdır (episodic memory retrieval) Bir çalışmada işitme varsanıları sırasında prefrontal, limbik ve temporal bölgelerde kanlanma artışı olurken, konuşmanın üretildiği bölgelerde kanlanma artışı olmadığı bulunmuş, bu sonuç iç konuşmayla ilgili bir süreçten çok bellek kaçaklarının varsanıları açıklayabileceği şeklinde yorumlanmıştır (Copolov ve ark. 2003)

45 İç konuşmaların monitorizasyonu İç konuşmalar dışardan gelen konuşmalar gibi işitme korteksini etkinleştirmekte ancak kortikal ve sub-kortikal yapıları ilgilendiren bir işlevsel bozukluk nedeniyle kişinin kendini izleyebilme (self- monitorization) yetisinde bir azalma ortaya çıkmakta ve ‘varsanı’ya neden olmaktadır. Stephane ve ark. 2001

46 KAYNAKLAR 2005; 16(4): Ertuğrul A, Rezaki M. Varsanıların Nörobiyolojisi TPD 2005; 16(4):


"DUYUM – ALGI “Orada olmayı” sağlayan bilişsel işlevler Prof Dr Süheyla ÜNAL." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları