Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

HİDROJEN GÜVENLİĞİ FARKINDALIK EĞİTİMİ Nilüfer İLHAN 04/03/2008 Gebze TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "HİDROJEN GÜVENLİĞİ FARKINDALIK EĞİTİMİ Nilüfer İLHAN 04/03/2008 Gebze TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi."— Sunum transkripti:

1

2 HİDROJEN GÜVENLİĞİ FARKINDALIK EĞİTİMİ Nilüfer İLHAN 04/03/2008 Gebze TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi

3 Hidrojen depolama tankında meydana gelen bir patlama ve sonuçları J. Woodtli, R. Kieselbach, Engineering Failure Analysis 7 (2000) TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi

4 Basınçlı Silindirlerin Tehlikeleri Basınçlı silindirin boyun kısmının kırılması ile açığa çıkan enerji, silindiri 1200 metre uzağa fırlatabilecek büyüklüktedir. 170 barlık 7 m 3 ’lük bir basınçlı silindirin kırılması, silindiri bir roket gibi havaya uçurabilir ve rokete dönüşen silindirin erişeceği hız saatte 50 km’nin üzerinde olacaktır.

5 Hidrojen –Renksiz –Kokusuz –Tatsız –Zehirleyici olmayan –Tahriş edici olmayan bir gazdır (hava içindeki oksijen oranı hidrojenin artması sonucu tehlikeli boyutlara varmadığı sürece). Hidrojenin Karakteristik Özellikleri

6 Diatomic hidrojen en düşük moleküler ağırlığa sahiptir, Hidrojen gaz ya da sıvı fazda kullanılabilir (as a cryogenic fluid), Gaz fazdaki hidrojen geniş bir basınç ve sıcaklık aralığında ideal gaz olarak kabul edilebilir… fakat çok yüksek basınçlarda değil. Hidrojenin Karakteristik Özellikleri

7

8 Düşük moleküler ağırlığından dolayı, hidrojen malzemelerden çok kolaylıkla sızabilir. Havada geniş bir konsantrasyon aralığında patlayıcı karışımlar meydana getirebilir. Alevi ivmelendirmeye eğilimlidir ve böylece patlamaya neden olabilir. Hidrojen alevi görünmezdir. Malzemelere decarburisation ve embrittlement dan dolayı zarar verebilir. Bu özelliği, basınç altında hidrojen gazının transferi ya da depolanmasını içeren durumlarda ciddi bir tehlike arz eder. Hidrojen yüksek basınç altındayken veya kriyojenik akışkan olarak kullanıldığı zaman, tanımlı olmayan başka tehlikeler meydana gelebilir. Hidrojenin Başlıca Tehlikeli Özellikleri

9 Şekilde hidrojen (ya da herhangi bir yanıcı gaz) kazasını meydana getiren tipik aşamalar ve sonuçları görülmektedir: Olaylar zinciri, sızıntı kaynağına ve sızıntının olduğu ortama güçlü bir şekilde bağlıdır. Accidental and chronic leakage H 2 build up and eventually expansion of explosive atmosphere Ignition Hydrogen jet flame or fire ball Explosion (deflagration - detonation) Kaza Senaryosu

10 Küçük molekül ağırlığı & boyutu ve düşük viskozite değeri yüzünden, hidrojen diğer gazlardan daha büyük bir moleküler akış hızına sahiptir. Sızıntıya yer vermeyecek malzemelerde bile özellikle organik malzemelerde, küçük miktarda hidrojenin difüzlenmesi mümkündür. Sıvıların içinde çözünmüş bulunan hidrojen gazı, sıvının temasta bulunduğu malzemelerin içine de difüzlenebilir. Hidrojenin hacimsel sızıntı hızı, havadan 50 kat ve azottan 10 kat daha hızlıdır. Ortam sıcaklığına ısıtılan sıvı hidrojen hacimce 845 kat artar. Hidrojen Sızıntısı

11 . Volume will rise by a factor of 845, when LH2 is heated up to ambient conditions. The local atmosphere may change drastically. In an enclosed space, final pressure may rise to 172 MPa, which certainly overpressures systems to bursting. Hidrojen Sızıntısı…LH2

12 Hidrojenin sahip olduğu pozitif buoyancy (> 22 K) açık alanlarda güvenlik açısından olumlu bir özelliktir. Bu şekilde patlayıcı ortam hızlı bir şekilde dağılacaktır. Fakat kısmi ya da tam kapalı bir ortamda hidrojenin birikmesi ile tehlikeli bir durum oluşabilir. Hidrojenin yoğunluğu, ortam sıcaklığında havanınkinden 15 kat daha azdır. Hidrojenin havadaki difüzyon hızı, havanın havadaki difüzyon hızından 4 kat fazladır. Yine de difüzyon hidrojenin yayılmasına sebep olan diğer faktörler (momentum, rüzgar, buoyancy) ile karşılaştırıldığında kazaların oluşumunda önemli bir rol oynamaz. Hidrojen Yayılması

13 Hidrojen hava karışımlarının patlaması için öncelikle bir tutuşma ortamı gereklidir ve bu kendiliğinden oluşamaz. Oto-tutuşma sıcaklığına (858 K) ulaşılması gerekir. Hidrojen hava karışımları çok düşük bir enerji girdisiyle kolayca tutuşabilir (stokiyometrik derişimde 0.02 mJ). Bu kadar düşük değerdeki enerji (Minimum Tutuşma Enerjisi) insanın hiç farkına varamayacağı zayıf elektrostatik kıvılcımlardan sağlanabilir (10 mJ). Sonuç olarak hidrojen+hava karışımının patlama olasılığı oldukça yüksektir. Hidrojen Tutuşması

14 Hidrojen kimyasal olarak diğer elementlerin çoğu ile reaksiyona girebilir. Oksijen ile temasında, hidrojen geniş bir konsantrasyon aralığında oldukça kolay alev alabilir. Hidrojen Patlaması

15 Kimyasal reaksiyon: 2H 2 + O 2 + 3,77 N 2  2H 2 O + 3,77 N ,8 kcal  H=-68,5 kcal/mole Optimum karışım: 29,5% Hidrojen Havada hacimce alev alma aralığı 4% & 75% : Düşük Alev Alma Sınırı & Yüksek Alev Alma Sınırı Yanma sonucu ısı açığa çıkar, bunun sonucu olarak açık ortamda hacim artışı, kapalı ortamda basınç artışı meydana gelir. 100% air LFLHFL Stœchiometry Hidrojen Patlaması

16 Yüksek alev sıcaklığına rağmen yakma tehlikesi azdır. Temel sorun karanlık bir odada bile alevin görünmez olmasıdır (havanın içinde safsızlık bulunmadığı takdirde), ve bundan dolayı fark edilmesi ve yerinin tespiti zordur. Hidrojen + hava yanmalarının kapalı ortamlar için bir avantajı duman oluşmamasıdır (başka hiç bir maddenin yanmadığı varsayılırsa). Hidrojen Alevi

17 Hidrojen Kazaları: Yangın ya da Patlama?

18 Raporlanan sızıntıların sadece 9,5% alev almamıştır. Alev almayan sızıntıların çoğu açık havada meydana gelmiştir. Kapalı ortamlarda sızıntı olduğunda patlamanın meydana gelme olasılığı 2 kat fazladır. Açık ortamda meydana gelen 167 olaydan 32’si alev almamıştır. Kapalı ortamda ise benzer sayıda gerçekleşen olaylardan sadece 4’ünde patlama olmamıştır. Patlamalar yangınlar ile karşılaştırıldığında daha çok zarara sebep olur (211 patlamada 14 ölüm & 117 yangında 1 ölüm). Sızıntılar en sık rastlanılan olaylardır (26%), sonra boru ve tank kırılması (17,7%) gelir. Son olarak da kazaların 7,5%’u yetersiz havalandırmadan kaynaklanır. Hidrojen Kazaları: Yangın ya da Patlama?

19 Güvenlik için öncelikle: –Mümkün olduğunca daha az tehlikeli malzemeler kullanılmalı –Kullanılacak tehlikeli malzemelerin miktarı azaltılmalı –Tehlikeli malzemeler ile çalışma koşulları iyileştirilmeli (ör. Düşük basınç, düşük sıcaklık) –Kullanılan ekipmanlar ve proses sadeleştirilmeli –Sızıntı önlenmeli –Patlayıcı hacimler en aza indirilmeli –Tutuşma önlenmeli Hidrojenin Güvenli Kullanımı

20 Güvenlik basamakları: tespit etme, önleme, koruma, kurtarma Tehlikeleri belirlemek ve gerekli güvenlik önlemlerini almak için risk değerlendirmesi yapılmalıdır. Kazalar kayıt altına alınmalı ve güvenliği arttırmak için gerekli önlemler alınmalıdır. Gerekli eğitim alınmalı ve durumun gerektirdiği ciddiyet herkes tarafından gösterilmelidir. Hidrojenin Güvenli Kullanımı

21 Malzeme Seçim Kriterleri  Hidrojen ile uyumu;  Kullanılan diğer malzemeler ile uyumu;  Kullanılacak ortam şartları ile uyumu;  kullanılacağı çevre ile uyumu ve patlamaya tepkisi;  Zehirleyicilik;  Dayanıklılık;  Mekanik olarak istenilen şekle getirilebilirliği;  Ekonomik olması  Bulunabilir olması

22 Bazı malzemeler hidrojen ortamına maruz kaldığında yapısal güçlerini önemli ölçüde yitirebilirler. Ortam sıcaklığında, bir grup metalik malzeme, özellikle merkezinde kübik kristal lattice yapısına sahip olanlar, hidrojenin sebep olduğu kırılganlıktan zarar görmeye müsaittirler.  Hidrojen ile reaksiyon sonucu oluşan kırılganlık (a new structure, phase)  Hidrojenin malzemenin içine difüzlenmesi sonucu oluşan kırılganlık (proses sırasında)  Hidrojen atmosferinin çevresel bir faktör olarak oluşturduğu kırılganlık (depolama tankları, 2.faz oluşturmadan) Hidrojenin malzemede sebep olduğu kırılganlıklar Malzeme Seçim Kriterleri

23 Hydrogen reaction embrittlement The hydrogen chemically reacts with a constituent of the metal to form a new microstructural element of phase such as a hydride or gas bubbles (“blistering”). Internal hydrogen embrittlement Hydrogen enters the metal during its processing, e.g., chemical reactions with water to form metal oxide and liberate hydrogen. It is a phenomenon that may lead to the structural failure of material that never has been exposed to hydrogen before. Environmental hydrogen embrittlement The material is subjected to a hydrogen atmosphere, e.g., storage tanks. Absorbed and/or adsorbed hydrogen modifies the mechanical response of the material without necessarily forming a second phase. Malzeme Seçim Kriterleri

24

25

26

27 Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar 5 tip kimyasal hidrojen sensörleri mevcuttur. Pelistör sensörler (Catalytic bead sensors) Yarı-iletken sensörler (Semiconductor sensors) Elektrokimyasal sensörler (Electrochemical sensors) Paladyum alaşımlı sensörler (Palladium alloy sensors) Termal İletken Sensörler (Thermal Conductivity Sensors) Hidrojen Gazı Sensörleri

28 Pelistör sensörler (Catalytic bead sensors) Çalışma Prensibi 2 eşleştirilmiş katalitik pelistörden oluşur. Bunlar 450 o C dereceye kadar ısıtılmış tellerle çevrilir. Boncuklar Wheatstone köprüsünün 2 kolunu oluştururlar. Sadece 1 boncuk katalizör içerir. Dolayısıyla sadece bu pelistör yanıcı gazlarla tepkimeye girer. Tepkime olduğunda bu pelistör ısınır, böylece direnci artar ve Wheatstone köprüsündeki akımı artırır. Bu akım değişimi sensör sinyali olarak kullanılır. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

29 Pelistör sensörler (Catalytic bead sensors) Avantajları Ticari olarak ulaşılabilir. Ucuzdur. Uzun ömürlüdür. (2-4 sene) Geniş sıcaklık aralıklarında çalışabilir. Dezavantajlar Özel olarak Hidrojen seçici değildir. Enerji ihtiyacı çok fazladır. Çalışmak için ortamda %5-10 oranında Oksijen olmasını ister. Pb, Si, P ve S karşı dayanıksızlardır. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

30 Yarı-iletken sensörler (Semiconductor sensors) Çalışma Prensibi Metal oksitler dirençlerindeki değişikliklerle gazları ölçerler. Avantajları Ticari olarak ulaşılabilir Geniş sıcaklık aralıklarında çalışabilir. Dezavantajlar Özel olarak Hidrojen seçici değildir. Enerji ihtiyacı çok fazladır. Neme ve sıcaklığa karşı hassastır. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

31 Elektrokimyasal sensörler (Elektrochemical sensors) Çalışma Koşulları Bir algılayıcı elektrot, bir bunun karşı elektrotu ve referans elektrot içerir. Hidrojen membrandan difüz eder ve algılayıcı elektrotta oksitlendirilir. Referans elektrota göre algılayıcı elektrot üzerinde bir potansiyel oluştur. Avantajlar Hidrojene karşı seçicidir. 100ppm’den daha az miktarlardaki hidrojen seviyelerinde hassastır. Çok az güç tüketir. Zehirlenmeye karşı dayanıklıdır. Dezavantajlar Küçük bir sıcaklık aralığında çalışabilir. Kısa ömürlüdür. Kalibrasyon gerektirmektedir. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

32 Palladyum Alaşımlı Sensörler (Palladium Alloy Sensors) Çalışma Prensibi Hidrojen varlığında direnci ters olarak değişen Pd/Ni sensör kollarından oluşan Wheatstone köprüsünü kullanır. Avantajlar Çok geniş bir ölçüm alanı vardır. Hidrojene karşı cevap zamanı kısadır. Çevreden bağımsız olarak çalışır. Dezavantajlar Toplam gaz basıncından etkilenir. Ortamda CO, SO 2 VE H 2 S varlığı detektöre zarar vermektedir. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

33 Termal İletken Sensörler (Thermal Conductivity Sensors) Çalışma Prensibi Hidrojenin yüksek termal iletkenliğine dayanır. Sıcak ve soğuk olarak iki sensör elementi içerir. Isı sıcaktan soğuğa doğru istenen gazın termal iletkenliğine dayanarak transfer olur. Sıcak elemanı tutmak için gereken güçle gaz iletkenliğini direkt ölçülmüş olur. Avantajlar H2/NO/O 2 karşı seçicidir. Uzun süre kararlı kalabilir. Zehirlenmelere karşı dayanıklıdır. Dezavantajlar Kısa ömürlüdür. Elektrokimyasal/metal oksit sensörler kadar hassas değillerdir. He karşı hassastır. Hidrojen Sisteminde Kullanılması Gereken Ekipmanlar

34 KAYNAKLAR Basınçlı Tüpler OSHA Standard Welding, Cutting and Brazing:General Requirements OSHA Standard Welding, Cutting and Brazing: Oxygen-fuel gas welding and cutting BS EN ISO :1998 Transportable gas cylinders-compatibility of cylinder and valve materials with gas content ASTM A Standard specification for Pipe, Steel, Black and Hot-Dipped and Zinc-Coated (Galvanized) Welded and Seamless, for Ordinary Uses INERIS Hidrojen Güvenliği Kurs Notları, 5-7 Haziran 2006

35 Hidrojen sistemleri güvenlik kuralları OSHA Standard Hydrogen (U.S. Department of Labor – Occupational Safety & Health Administration) Hidrojen sensörleri (Joint Research Center) KAYNAKLAR

36 TEŞEKKÜRLER TÜBİTAK MAM PK. 21, GEBZE - KOCAELİ Tel: ; Faks: TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi


"HİDROJEN GÜVENLİĞİ FARKINDALIK EĞİTİMİ Nilüfer İLHAN 04/03/2008 Gebze TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları