Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

UYGULAMALI SİSMOLOJİ Prof. Dr. Oğuz Özel Araş. Gör. Berrak Fırat 1.Hafta >> Tanışma, Genel Konuşma 2.Hafta >> Genel Hatırlatma Snell Kanunu, Işın Parametresi,

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "UYGULAMALI SİSMOLOJİ Prof. Dr. Oğuz Özel Araş. Gör. Berrak Fırat 1.Hafta >> Tanışma, Genel Konuşma 2.Hafta >> Genel Hatırlatma Snell Kanunu, Işın Parametresi,"— Sunum transkripti:

1 UYGULAMALI SİSMOLOJİ Prof. Dr. Oğuz Özel Araş. Gör. Berrak Fırat 1.Hafta >> Tanışma, Genel Konuşma 2.Hafta >> Genel Hatırlatma Snell Kanunu, Işın Parametresi, Hooke Kanunu, Elastik Rebound Teorisi, Elastik Parametreler, 3. Hafta >> Sismik Dalgalar ve Tabakalı Ortamda Yayınım Dalga Dönüşümü 4. Hafta >> Levha Tektoniği, Kabuk İçi Sismik Dalga Fazları 5. Hafta >> Yeriçi Sismik Dalga Fazları 6. Hafta >> Deprem Dış Merkez Belirlemesi 7. Hafta >> Magnitüd Belirlemesi, Magnitüd-Frekans İlişkisi, Şiddet 8. Hafta >> Deprem Odak Mekanizması 9. Hafta >> Deprem Kayıt İstasyonu; yer seçimi, kurma 10. Hafta >> Deprem Kaynak Parametreleri

2 Uygulamalı Sismoloji Yararlanılan Kaynaklar Oto Kulhanek, (1990), Anatomy of Seismograms, (Elsevier) Stein, S. and M. Wysession, (2003) Introduction to Seismology, Earthquakes, and Earth Structure, Blackwell Publishing. Båth, M. (1979). Introduction to seismology, Birkhauser Verlag. Basel. Lay and Wallace (1995), Modern Global Seismology. (Elsevier)

3 seismology.htm rayfract.com pathfinders/earthquakes/ earthquake.usgs.gov/image_glossary/ crust.html biomems/bgutenberg.html www-geology.ucdavis.edu/~gel161/sp98_burgmann/earthquake1.html seismo.unr.edu/ftp/pub/louie/class/100/seismic-waves.html earthquake.usgs.gov/ Yararlanılan Web Siteleri

4 Deprem, yer içinde biriken enerjinin açığa çıkmasıdır. Dünya üzerinde her yıl bir milyonun üzerinde deprem olmaktadır ancak bunların çoğu önemli değildir. Bunların yaklaşık 20 tanesi önemli hasara ve can kaybına neden olmaktadır. Yaklaşık olarak her yıl insan depremlerde yaşamını yitirmektedir. Depremler Deprem oluş nedenleri Tektonik – Plakalar arasında (örn. Himalayan Fay Zonu) – Plaka içinde (örn. India Yarımadası) Volkanik (örn., Chile, Peru, Hawaii) Boşlukların çökmesi nedeniyle (örn., tuz ocaklarının çökmesi)

5 22 Mayıs 1960 Şili Depremi (9,5) 22 Mayıs 1960’da meydana gelen Şili Depremi yeryuvarında kayıt altına alınmış en büyük deprem olarak tarihe geçti. Saat 19.10: 11 de meydana gelen depremin büyüklüğü Richter ölçeğine göre 9,5 idi. Dünyada ki büyük depremler

6 Merkez üssü Şili’nin başkenti Santiago de Hile’nin yaklaşık 700 km güneyinde yer alan Valdivia Kenti olan depremden sonra Pasifik Okyanusunda meydana gelen tsunami dalgaları merkeze binlerce kilometre uzaklıktaki kıyıları vurdu. Bu dalgalar Havai ve Güney Afrika sahillerinde büyük maddi hasarlara yol açtı. Bu depremde yaklaşık 5000 kişi yaşamını kaybetmiştir. Evsiz kalan insan sayısı ise 2 milyon kişiyi geçmiştir Dünyada ki büyük depremler

7 Günümüzden tam 50 yıl önce meydana gelen dünyanın en büyük depreminde sadece 5000 kişinin yaşamını kaybetmesi hem yerleşimin fazla olmamasına hem de Şili’nin depreme dayanıklı yapılar konusunda daha o zamanlar bile büyük adımlar attığını gösteriyor. Bu depremden tam 39 yıl sonra meydana gelen ve büyüklüğü bu depremden tam 700 kat daha küçük olan 17 Ağustos Gölcük depreminde ise yaklaşık kişinin yaşamını kaybetmesi Şili’nin depreme yönelik çalışmaları çok ciddiye aldığının en önemli göstergesidir. Şili’de 28 Şubat 2010 tarihinde meydana gelen 8,8 büyüklüğündeki depremde ise yaklaşık 800 kişinin yaşamını kaybetmesi deprem konusunda çok ileri çalışmalar yaptıklarının göstergesi Dünyada ki büyük depremler

8 28 Mart 1964 Alaska Depremi (9.2) Büyüklüğü 9,2 olan ve 28 Mart 1964 yılında meydana gelen Alaska depremi, Alaska ile Batısında bulunan Yukon bölgesinde etkili olmuştur. Yerleşimin az olması nedeniyle böylesine büyük bir deprem için oldukça az sayılacak bir yaşam kaybı olmuştur. Üç dakika süren depremde sadece 125 kişi yaşamını kaybetmiş ve maddi hasar da 311 milyon dolar olarak saptanmıştır. Ölenlerden sadece 13 ü enkaz altında kalmıştır. Diğer 113 kişinin ölüm nedeni ise tsunamidir. Dünyada ki büyük depremler

9 Bu deprem sırasında jeoloji tarihinin en büyük tektonik yükselmesi de tarihe geçmiştir. Deprem sonrasında Prince William Boğazında bulunan Montague adasının Cleare burnunda yaklaşık 10 metrelik bir deniz tabanı yükselmesi meydana gelmiştir. Bu depremde meydana gelen Tsunami dalgaları kıyıdaki balıkçı teknelerini kıyıdan 100 metre kadar içeriye sürüklemiştir. Dünyada ki büyük depremler

10 26 Aralık 2004 Endonezya Depremi (9.1) : Büyüklüğü 9.1 ve derinliği 37 km olan deprem yaklaşık 160 saniye sürmüş, deprem sonrasında meydana gelen 10 metre yüksekliğindeki büyük Tsunami dalgaları bölgedeki tüm ülkelerin sahil şeridini vurmuş ve USGS verilerine göre kişi yaşamını kaybetmiş kişi kaybolmuş ve yaklaşık kişi yer değiştirmiştir.. Dünyada ki büyük depremler

11 Bu büyük depremin etkisi bölge ülkelerinde halen devam etmektedir. Bu depremden alınacak en büyük ders büyük bir deprem bölgesi içinde yer almasına rağmen bu konuda hiçbir çalışmanın yapılmamış olmasıdır. Ölümlerin çok büyük bir bölümü depremden değil tsunamiden olmuştur. Bölgede bir tsunami erken uyarı sistemi bulunmadığı için bin kişinin öleceği depremde ölü sayısı kayıplarla birlikte 300 bini aştı Dünyada ki büyük depremler

12 9 Mart 1957 Alaska Depremi (9.1) Alaska – Andreanof Adası'nda meydana gelen depremin büyüklüğü Richter ölçeğine göre 9.1 civarında idi. Bölgede deprem sonrasında meydana gelen tsunami dalgalarının boyu 15 metreye kadar ulaşmıştır. Dünyada ki büyük depremler

13 17 Ocak 1995 Kobe Depremi (7.2) Japonya’nın Kobe kentinde meydana gelen 7.2 büyüklüğündeki depremde 6427 kişi yaşamını yitirdi onbinlerce kişi yaralandı milyarlarca dolar zarar oldu. Ölümlerin büyük çoğunluğu depremden sonra meydana gelen yangınlar yüzünden oldu. Japonya bu depremden büyük dersler çıkardı. Hem binaların dizaynı yeniden yapıldı hem de afetlere müdahale konusunda büyük adımlar atıldı. Dünyada ki büyük depremler

14 Yapılan çalışmalar sonunda 2 yıl içinde Kobe ‘de yaşam eski haline döndü ama Japonya bu olayı hiç unutmadı. Her yıl depremin yıldönümünde bu olaylar yeniden hatırlatılıyor. Kobe depreminden çıkardığı derslerle Japonya daha sonra maydana gelen 7 büyüklğündeki depremi çok az bir can kaybı vererek atlatmayı başardı. Dünyada ki büyük depremler

15 28 Temmuz 1976 Çin depremi (8.2) Büyüklüğü 8.2 olan bu deprem belki en büyük deprem olarak değil ama tarihe yüzyılın en çok can kaybına yola açan depremi olarak geçti. Merkez üssü Tangshan olan deprem Çinin doğu kıyılarında büyük can ve mal kaybına yola açtı. Dünyada ki büyük depremler

16 Büyüklüğü 8.2 olan bu deprem belki en büyük deprem olarak değil ama tarihe yüzyılın en çok can kaybına yol açan depremi olarak geçti. Merkez üssü Tangshan olan deprem Çin’in doğu kıyılarında büyük can ve mal kaybına yola açtı Ölü sayısının 500 bin ile 850 bin arasında verilmesi Çin’in bu konuda tam bir açıklama yapmamasından kaynaklanmaktadır. Çin tarafından açıklanan resmi rakam ise 655 bin kişidir. Dünyada ki büyük depremler

17 17 Ağustos 1999 Gölcük Depremi(7.4) Büyüklüğü 7.4 olan Gölcük depremi Türkiye üzerinde maddi ve manevi büyük bir yük bırakmıştır. Merkezi üssü Gölcük Donanma olan Deprem sadece Marmara bölgesini değil İç Anadolu ve Batı Karadeniz Bölgesini de etkilemiştir. Resmi makamların açıklamalarına göre depremde kişi yaşamını yitirmiş, yaralanmış, 505 kişi de sakat kalmıştır. Dünyada ki büyük depremler

18 Deprem sonrasında her konuda büyük aksaklıklar meydana gelmiştir. Bu depremden sadece İzmit, İstanbul, Sakarya ve Yalova değil, Marmara ve komşu bölgelerdeki illerde yaşayan yaklaşık 16 milyon insan da etkilenmiştir. Ekonomi milyarlarca dolarlık bir kayba uğramıştır. Dünyada ki büyük depremler

19 Tüm bu özellikleriyle Gölcük depremi belki dünyanın en büyük depremlerinden biri değildir ama gerek çok büyük bir alanı etkilemesi gerekse büyük maddi kayıpların olması nedeniyle dünyanın etkisi en büyük depremlerinden biri durumuna gelmiştir. Gölcük depreminden sonra durumun ciddiyetini gören yerel yönetimler ciddi çalışmalar yapmaya başlamış ve kısmen de olsa yol alınmıştır Dünyada ki büyük depremler

20 TÜRKİYE’NİN TİPLERİNE GÖRE AFET İSTATİSTİKLERİ ( ) Afetler Afet olay sayısı Ekonomi k kayıp Yüzdesi (%) Afetzede sayısı Zarar gören yerleşim birimi Heyelan Kaya düşmesi Su baskını Deprem Diğer afetler Çığ Çoklu afetler Tasnif edilmemişler TOPLAM  Deprem olay sayısı 1950 yılından sonrasını içermektedir  Çoklu afetler bir yerleşim alanında birden fazla afet olayını göstermektedir Kaynak : Gökçe ve diğ, 2008’den değiştirerek alınmıştır.

21

22 Levhaların buluştuğu yer Türkiye

23 70,000+ ölü (% 0.8) 5,000 bina tamamen çökecek 50,000 ağır hasarlı bina 120,000+ ağır yaralı 2,000,000 geçici evsiz 60 ± 20 milyar dolar kayıp İSKİ; 7,568 km boruda, 1600 noktada hasar 480 köprüden 20 sinde ağır hasar olasılığı İGDAŞ; 4670 km boruda, %13 hasar 185,000 servis kutusunda, 29,000 hasar (%16) 70,000+ ölü (% 0.8) 5,000 bina tamamen çökecek 50,000 ağır hasarlı bina 120,000+ ağır yaralı 2,000,000 geçici evsiz 60 ± 20 milyar dolar kayıp İSKİ; 7,568 km boruda, 1600 noktada hasar 480 köprüden 20 sinde ağır hasar olasılığı İGDAŞ; 4670 km boruda, %13 hasar 185,000 servis kutusunda, 29,000 hasar (%16)

24 Depremler

25

26 Derinlik Depremler

27 Sismolojinin ilgilendiği Frekans aralığı Yüzey Dalgaları Cisim Dalgaları Serbest Salınımlar Telesismik olaylar Lokal olaylar Gel-Git etkisi Ses dalgaları Genişband - Sismoloji Sismik Dalgalar

28 Zaman Dalga yüksekliği Yandaki şekilde dalga genlik ve periyod ile tanımlanır. Genlik, sıfır seviyesinden pik noktasına kadar olan büyüklüktür. Period ise bir dalga hareketini tamamlayıncaya kadar geçen süredir. Bir diğer parametre ise frekanstır ve periyodun tersidir. Eğer periyod saniye ile ölçülürse, frekans birimi Hertz (Hz) olur yani 1/s olur. Sismik Dalgalar Hatırlama Dalga yüksekliği Uzaklık Periyod ile dalga boyu arasında, sismik dalganın ortamda ki yayınım hızı dolayısıyla bir ilişki vardır. Sismik dalga hızı, dalga boyunun periyoda bölünmesine eşittir. Harmonik dalga parametreleri ve aralarında ki ilişkiler

29 Sismik dalgalar Snell Kanunu’na göre kırılırlar ve yansırlar. Kırılan ve Yansıyan dalgalar yüzeye dik ve gelen dalgayı da içine alan bir düzlemde bulunur. Sin i 1 / V 1 = sin i 2 / V 2 Geliş açısı yansıma açısına eşittir. Eğer v 2 > v 1 ise i 2 > i 1 olur ve ışın normalden uzaklaşır. Benzer olarak yukarı doğru giden ışınlar normale yaklaşarak kırılırlar. Snell Kanunu Aşağı giden Yukarı giden Sismik Dalgalar Hatırlama P P P P P P

30 Sismik Dalgalar Hatırlama 11 22  1 >  2   11 22    1 <  2 Yavaş Hızlı Yavaş

31 Tabaka sınırına gelen bir P-dalgası için Kritik Açı Sismik Dalgalar Hatırlama Ortam 1 Ortam 2

32 Sismik Dalgalar Hatırlama sin i 1 / v 1 = sin i 2 / v 2 = s 1 sin i 1 = s 2 sin i 2 Düz bir Arz yüzeyi için Snell Kanunu Snell Kanunu

33 Sismik Dalgalar Hatırlama Küresel Arz yüzeyi için Snell Kanunu s.r.sin i = r.sin i / v ≡ p, s 1 = 1 / v 1 ve s 2 = 1 / v 2, Snell Kanunu

34 Küresel Arz yüzeyi için Snell Kanunu Sismik Dalgalar Snell Kanunu Hatırlama

35 Işın Parametresi Tanımı Sismik Dalgalar Sabit Hatırlama Işın Parametresi Tanım: Işın parametresi, bir sismik ışının katettiği yol boyunca değişmeyen geometrik bir özelliğidir.Bu özellik, yansıma, kırılma ve dönüşüm durumlarında da değişmez. Farklı bir ışın parametresinden bahsedilirse farklı bir ışından bahsediliyor demektir.

36 Sismik Dalgalar Hatırlama Yer içinde ki materyallerin elastik davranışları Hooke Kanunu ile açıklanır. Strain stress arasında doğrusal bir ilişki vardır. Elastik limitin ötesinde ya kırılgan bir özellik (brittle) ya da esnek-plastik bir özellik (ductile) gösterir. Hooke Kanunu

37 Sismik Dalgalar Elastik Rebound Teorisi Hatırlama Fay Tahta perde Kırılma ve enerjinin açığa çıkmasıKayaçların orijinal duruma geri dönmesi DeformasyonOrijinal pozisyon

38 Sismik Dalgalar Hatırlama Elastic rebound (geri sekme) teorisi yeriçinde ki enerjinin depremler esnasında nasıl yayındığını gösterir. Fayın iki tarafındaki plakalar, etkiyen kuvvet sonucu farklı yönde hareket ederken enerjiyi biriktirirler ve bu biriken enerji plakaların iç direncini aşıncaya kadar yavaş-yavaş deformasyona uğrarlar. Biriken enerjinin plakanın iç direncini aştığı anda ani bir hareket oluşurak biriken enerji açığa çıkar ve kayaçlar deformasyon öncesi orijinal durumlarına geri döner.

39 Sismik Dalgalar Hatırlama Elastik materyaller ‘stress’e farklı şekilde tepki verirler ve bu tepki de çeşitli parametrelerle ifade edilir. Bulk Modülü (Sıkıştırabilirlik) (κ): Hidrostatik basıncın, neden olduğu hacim değişikliğine oranıdır. κ = ΔP / (ΔV/V), Shear modülü (μ) (veya rigidity): Materyalin kesme kuvvetine karşı gösterdiği direnç olarak tanımlanır. Hacim değişimi yoktur şekil değişir. Uygulanan kesme kuvvetinin shear strain’e oranının yarısına eşittir. μ = τ xy / 2 e xy veya μ = (ΔF/A) / (ΔL/L) Sıvılar için μ = 0, ve çok güçlü bir dirence sahip bir materyal için ise μ → ∞ dur. Young Modülü (E): Bir silindirin her iki ucundan çekildiği zaman ki davranışıdır ve boyuna gerilmenin silindirin boyunda neden olduğu uzamaya oranıdır. E = (F/A) / (ΔL/L) Poisson oranı (σ): Bir silindir her iki ucundan çekildiğinde enine genişlemenin boyuna uzamaya oranıdır. σ = (ΔW/W) / (ΔL/L)

40 Sismik Dalgalar Hatırlama Young modülü, Bulk modülü ve Shear modülü aynı fiziksel birime sahiptir. 1 Pa = 1 N m -2 = 1 kg m -1 s -2 ( 1 N = 1 Newton = 1 kg m s -2 ).

41 Sismik Dalgalar Cisim Dalgaları Body Waves Yüzey Dalgaları Surface Waves Rayleigh Dalgaları Love Dalgaları P - Dalgaları S - Dalgaları Baş Dalgaları Sismik Dalgalar Hatırlama

42 artıyor Cİsim dalgaları yayınırken, yayındıkları ortamda ki kayaçların yoğunluğu derinlikle arttığı için hızı da arttığından eğrisel bir yol izlerler. Dışmerkez uzaklığı (derece) Deprem kaynağı Sismometre Dünya merkezi Yarıçap Cisim Dalgaları arz içinde yayınırlar Cisim Dalgaları Sismik Dalgalar Hatırlama

43 Sismik Dalgalar Sismik hızlar kayaçların Kimyasal bileşimlerine Sıcaklığa Basınca bağlı olarak değişirler Hızı artıran faktörler Düşük sıcaklık Yüksek basınç Katı hal Hızı azaltan faktörler Yüksek sıcaklık Düşük basınç Sıvı hal

44 Cisim Dalgaları (Body waves): Yer içinde yayınan elastik dalgalardır. Yer içi’nin görüntülenmesinde temel bilgi kaynağıdır. Yer içinde hızı değişmeyen bir ortamda kaynak etrafında bir daire oluştururarak yayınırlar. Dairenin yarıçapı zamanın fonksiyonu olarak giderek büyür. Cisim dalgaları aynı materyal içinde materyalin katı halinde sıvı halinden daha hızlı yayınırlar. Cisim Dalgaları Sismik Dalgalar Hatırlama

45 Cisim Dalgaları P-Dalgaları : En önce varırlar yani en hızlı sismik dalgadır. Materyalin hacminde değişikliğe neden olurlar Birincil (Primary) veya Basınç (Pressure) Dalgaları olarak adlandırılır. Ses dalgaları ile aynı özellikleri taşırlar. Parçacık hareketi dalga yayınımı yönündedir. Deprem odağından her yöne doğru yayılırlar. Katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayınabilirler. S – Dalgaları: İkinci olarak varırlar. Materyalin şeklinde değişikliğe neden olurlar. P-Dalgalarından daha yavaş bir hızla yayınırlar. İkincil (Secondary) veya Kesme (Shear) Dalgaları olarak adlandırılır. Parçacık hareketi dalga yayınım yönüne diktir. Ortogonal olarak ayrılırlar (yani yatay ve düşey bileşenleri vardır) Sıvılar ve gazlar makaslama kuvvetine sahip olmadıkları için bu dalgalar bu ortamlar içinde yayınamazlar Sismik Dalgalar Hatırlama

46 sıkışma açılma dalga boyu çift genlik Sismik Dalgalar Cisim Dalgaları Hatırlama

47 Sismik Dalgalar Geniş band (Broad band- BB) P- ve S- dalgaları, homojen ve izotropik bir ortamda lineer-çizgisel bir polarizasyon gösterirler. Fakat yüksek frekanslı P- ve S-dalgaları homojen olmıyan ortamlardan daha fazla etkilendiklerinden eliptik veya düzensiz parçacık hareketi gösterirler. D=112 km uzaklıkta M=5.5 olan bir depremin 3-bileşen Geniş Band kaydı (0.1-5 Hz) Aynı depremin 3-bileşen kısa periyod kaydı (1-5 Hz filtrelenmiş)) Kayıt İstasyonuna Geliş açısı Cisim Dalgaları P-Dalgası parçacık hareketi Hatırlama

48 Sismik Dalgalar Hatırlama

49 Üstteki şekil derin odaklı telesismik bir depremde oluşan P-dalgalarının KG- DB bileşenlerindeki parçacık hareketini göstermektedir. Parçacık hareketi nekadar doğruya yakın olursa deprem dış merkezinin “backazimut”u okadar iyi tahmin edilebilir. Alttaki şekilde ise Düşey-Radyal bileşenlerdeki Rayleigh dalgasının parçacık hareketini göstermektedir. (+) işareti incelenen zaman penceresi içinde ki hareketin başlangıcını göstemektedir. Görüldüğü gibi parçacık hareketi elips şeklinde ve geriye doğrudur (retrograde). Sismik Dalgalar Hatırlama

50 Sismik Dalgalar 5 km uzaklıkta ki bir depremin 3-bileşen Hız kaydı Cisim Dalgaları Hatırlama

51 Sismik Dalgalar Hatırlama Örnekleme Aralığı (Sampling Frequency) 1 saniye 0.1 saniye Örnekleme Aralığı 50 Hz

52 Sismik Dalgalar Hatırlama

53 Cisim Dalgaları Deprem Odağından uzaklık (km) Seyahat Zamanı (dak.) Sismik Dalgalar Hatırlama

54 Sismik Dalgalar 103 o Cisim Dalgaları S- dalgaları deprem odağından belli uzaklıklarda herzaman kaybolurlar mı? Niye kaybolurlar? Manto (Katı) Dış Çekirdek (Sıvı) S- Dalgası GÖLGE ZONU Hatırlama P- Dalgası GÖLGE ZONU 143 o 105 o

55 Sismik Dalgalar Hatırlama İleriye doğru

56 Sismik Dalgalar Hatırlama İleriye doğru

57 Geriye doğru Sismik Dalgalar Hatırlama

58 İleriye doğru Geriye doğru İleriye doğru Gölge Zonu Sismik Dalgalar Hatırlama

59 Geri giden Grup İlerleyen Grup P PcP PKP Gölge Zonu İlerleyen Grup İlerleyen grup Geriye giden grup İlerleyen grup Gölge Zonu Sismik Dalgalar Hatırlama

60 Sismik Dalgalar Hatırlama

61 Sismik Dalgalar Hatırlama

62 Sismik Dalgalar Hatırlama Dış Çekirdek İç Çekirdek Manto Basınç ve sıcaklık derinlere doğru artar. Bu iki parametre sismik hızlar üzerinde ters etkiye sahiptir. Sismik hızlar derinlkle artar (artan basınç etkisi)

63 Sismik Dalgalar Hatırlama Mantoda ve İç çekirdekte, cisim dalgalarının hızları derinlikle artar dolayısıyla ışınlar normalden uzaklaşarak yayınırlar. Manto-Dış çekirdek (sıvı) sınırında sismik hızlarda ki azalış ışınların normale doğru bükülerek iç çekirdeğe doğru kırılmalarına neden olur.

64 Bir yüzey dalgasının izlediği yol büyük bir dairedir. Yüzey dalgalarının hızı cisim dalgalarından daha düşüktür ve bu nedenle de cisim dalgalarından sonra varırlar. Başlıca iki tür Yüzey Dalgası vardır; 1.Love Dalgası 2. Rayleigh Dalgası Deprem Odağı Sismometre Yer yüzeyine yakın yayınırlar Sismik Dalgalar Hatırlama Yüzey Dalgaları

65 Derinlik z Yüzey dalgaları yer yüzeyine yakın yayınırlar Yüzey dalgalarının genlikleri derinlikle eksponensiyel olarak azalır Sismik Dalgalar Yani karakteristik nüfus etme derinliğindeki genlik yüzeydeki genliğin yaklaşık yarısıdır. Karakteristik nüfus etme derinliği Yüzeyde ki Genlik Hatırlama

66 Şekilde hızı değişmeyen bir ortamda ilerleyen yüzey dalgalarının genliklerinin zamanla değişimleri görülmektedir. Uzaklık (m) Derinlik (m) Yüzey Dalgaları Sismik Dalgalar Yüzey dalgaları yerin yüzeyi boyunca yayınan dalgalardır. Genlikleri yüzeyde çok büyük olabilir fakat derinlikle ters orantılı olarak derinlik arttıkça azalır. Bununla beraber Yüzey dalgaları genlikleri kaynaktan uzaklaştıkça cisim dalgalarında gözlenenden daha yavaş olarak sönümlenirler. S- dalgalarından daha yavaş bir hızla yayınırlar. Hatırlama

67 Yüzey Dalgaları Sismik Dalgalar Love Dalgası Rayleigh Dalgası Dalga yayınım yönü Hatırlama

68 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

69 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Love Dalgaları Love Dalgaları sadece yayınım doğrultusuna dik yatay bileşene sahiptir. Tamamıyla S-tipi dalgalardır. SH dalgalarının yüzeyde ardışık yansımalarından ve dolayısıyla dönüşümünden oluşur ve tabakalı bir ortam olması gerekir Genlikleri derinlik arttıkça üstel olarak söner. Hatırlama

70 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Rayleigh Dalgaları Genlikleri derinlik arttıkça üstel olarak söner. Sismometre Parçacık hareketi retrograde elips (Öne-Yukarı-Geriye-Aşağıya hareket) Eğer yüzey dalgası düşey bileşene sahipse mutlaka Rayleigh dalgasıdır. Düşey ve boyuna (Longitüdinal veya Radyal) bileşen P- ve SV dalgalarının kombinasyonu Deniz dalgalarına benzer. Tabakalı ortam gerekli değildir Hatırlama

71 Yüzey Dalgaları Rayleigh Dalgaları’nın parçacık hareketi Örn: T = 20s. V = 4 km/s. >>> Dalga Boyu = 80 km. (Litosferik kalınlık) Karakteristik nüfusetme derinliği yüzey dalgasının Dalga Boyu ile orantılıdır. Genlikleri derinlik arttıkça üstel olarak söner. Daha büyük dalga boylu Rayleigh dalgası daha derine nüfus eder. Retrograde elips (Geriye doğru giden elips) Yuvarlanan yüzey dalgası Sismik Dalgalar Hatırlama

72 Sismik Dalgalar Hatırlama Love Dalgaları Düşey Radial Transverse Rayleigh Dalgaları January 26, 2001 Gujarat, India Earthquake (Mw7.7) Japonyada 57 o (6300 km) uzaklıkta elde edilen sismogram

73 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Kaynak Düşey Alıcı Love ve Rayleigh Dalga hareketlerinin Geometrisi ! ! Hatırlama

74 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları 112 km uzaklıktaki bir depremin 3-bileşen geniş band kayıtları ve 3 düzlemde ki (N-E, Z-N ve Z-E) Rayleigh dalgalarının parçacık hareketleri Hatırlama

75 Sismik Dalgalar P, S, LQ ve LR dalgalarının parçacık hareketleri (küçük oklar) ve yayınım doğrultuları (büyük ok). Yayınım hızlarında ki farklılıklarından dolayı sismogramlarda da aynı sıra ile görünürler yani en önce P sonra S sonra LQ ve en sonra da LR alıcılara ulaşır. Hatırlama Yüzey Dalgaları

76 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

77 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

78 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

79 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

80 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

81 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

82 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

83 Sismik Dalgalar Yüzey Dalgaları Hatırlama

84 Basınç Dalgaları (Cisim Dalgaları) Kesme Dalgaları Yüzey Dalgaları Sismik Dalgalar Hatırlama

85 Ref: EASA-130 Seismology and Nuclear Explosions Sismik Dalga Tipleri Yüzey Dalgaları FBüyük genlik FUzun dalgaboyu FÇok geniş bir frekans bandı FYavaş seyahat etme FDerin depremlerde oluşmazlar Cisim Dalgaları FKüçük genlik FKısa dalga boyu FDar bir frekans bandı FDaha hızlı seyahat etme FHer tür depremde oluşurlar

86 Sismik Dalgalar Işın Yolu – Sismik dalganın yayındığı yönde kaynaktan başlıyarak çizilen doğrudur. Verilen bir dalga için sonsuz sayıda ışın yolu vardır. Dalga Cephesi – Aynı zamanda aynı hareketi yapan dalga parçacıklarının pozisyonlarının birbirine bağlanmasıdır. Şekilde görüldüğü gibi dalga cephesi bir daire oluşturmaktadır ve bu cephe dalga parçacıklarının belli bir anda ki en büyük genlikleri (pozitif veya negatif) birbirine bağlar. Uzaklık (m) Derinlik (m) Dalga cephesi ve Işın yolu Dalga cephesi Uzaklık Derinlik Işın yolu Hatırlama

87 Sismik Dalgalar Dalgalar ve Tabaka Sınırları Uzaklık Derinlik 50 ms Uzaklık Derinlik 25 ms 75 ms Uzaklık Derinlik Model: (1) Düşük hızlı tabaka yüksek hızlı tabaka altında 150 m derinlikte bir süreksizlik Önemli Çıkarımlar: Kırılan dalgayı tanımlayan dalga cephesi hala bir daire şeklindedir fakat bu dairenin merkezi direk dalganın ki gibi ‘kaynak’ değildir. Yani yarıçap değişmiştir. Kırılan dalganın dalga boyu direk dalganın dalga boyundan çok daha kısadır. Bu dalga cephesinin eğriselliğindeki değişim, dalganın yayınım yönünü belirleyen ışınların süreksizliği geçerken yönünü değiştirmesi demektir. Işın yönünde ki bu değişim Snell Kanunu olarak tanımlanır. Hatırlama

88 Uzaklık Derinlik Sismik Dalgalar Önemli Çıkarımlar (Devam): Yer yüzeyindeki bir sismograf istasyonunda yer hareketi kaydedildiğinde iki önemli dalga görülür; İlki, büyük genlikli Direk Dalga’dır. İkinci olarak, bir zaman sonra, daha küçük genlikli Yansıyan Dalga’lardır. Bu dalgaların varışları arasında ki zaman farklılığı; Deprem kaynağının uzaklığına Dalga hızına Süreksizliğin derinliğine bağlıdır. Varış zamanları arasında ki bu zaman farklılıkları yer altı yapılarının ortaya çıkarılmasında önemli rol oynarlar. Genel olarak, bir P-dalgası bir süreksizliğe çarptığında sadece yansıyan ve kırılan P- dalgaları değil aynı zamanda yansıyan ve kırılan S-dalgaları da üretir. Tersine olarak bir S-dalgası da yansıyan ve kırılan P-dalgaları üretir. P-den S-dalgasına ve S-dalgasından P- dalgasına olan dönüşümler dalga dönüşümü olarak adlandırılır. Dalgalar ve Tabaka Sınırları Hatırlama

89 Direk Yansıyan Kırılan Uzaklık Derinlik Sismik Dalgalar Önemli: Yüksek hızlı tabakanın daha düşük hızlı bir tabaka üzerinde olması durumunda, şekilde görülen dalgalardan sadece direk gelen dalgaları ve yansıyan dalgaları sismogramlarda kayıt edebiliriz. Bu durumda, asla kırılan dalgaları sismogramlarda göremeyiz. Çünkü kırılan dalgalar normale yaklaşarak derinlere doğru yayınırlar ve asla yüzeye dönmezler. Dalgalar ve Tabaka Sınırları Hatırlama

90 Uzaklık Derinlik Sismik Dalgalar Dalgalar ve Tabaka Sınırları Model: (2) Yüksek hızlı tabakanın düşük hızlı tabakanın altında olması durumu 0 ms dan yaklaşık 70 ms’ye kadar dalga üst tabakada yayınır.70 ms’den sonra dalga süreksizliğe ulaşır ve önceki durumda olduğu gibi dalga enerjisinin bir kısmı süreksizlikte kırılarak yüksek hızlı tabakaya geçer ve diğer bir kısmı da aynı tabaka içinde yansıyarak yayınıma devam eder. Burada da önceki modelde olduğu gibi benzer bir dalga cephesi görülmektedir. Arada ki fark; Kırılan dalgaların eğriselliği ve dalga boyunun direk dalgaların ve yansıyan dalgalarınkilerden farklı olmasıdır. Hatırlama

91 Uzaklık Derinlik 50 ms Derinlik 25 ms Uzaklık Derinlik 75 ms Sismik Dalgalar Dalgalar ve Tabaka Sınırları Bu durumda, sismik ışının Snell Kanunu’na göre süreksizlikte normalden uzaklaşarak yayınması nedeniyle kırılan dalga cephesi direk dalga cephesinden daha eğriseldir. Çünkü tabaka sınırında hızların artması nedeniyle kırılan dalga, yüksek hızlı tabaka içinde, direk ve yansıyan dalgalarınkinden daha uzun dalga boyuna sahiptir. Hatırlama

92 Sismik Dalgalar Dalgalar ve Tabaka Sınırları Eğer dalgaların ilerlemesini izlersek kırılan dalga ile ilgili ilginç bir olay gelişir. Kırılan dalga süreksizlik boyunca ilerlerken Baş Dalgası (head wave) denen yeni bir dalga tipi üretir. Önce ki modelde bu dalga tipi asla oluşmaz. Baş dalgaları direk dalgalardan daha uzun bir yol almasına rağmen, belli bir uzaklıktan sonra, daha yüksek hızlı tabaka içinde yol aldığından sismogramlarda direk dalgalardan daha önce görünür. Sin i 1 / V 1 = sin i 2 / V 2 Yukarıda ki Snell Kanunu ifadesinde i 1 açısını kritik açı (i c ) ile yer değiştirildiğinde i 2 açısı 90 o olur. Bunun anlamı Baş dalgası derinlere nüfus etmeden süreksizlik boyunca yayınır. Hatırlama

93 Sismik Dalgalar Hatırlama Düşük hız tabakalı bir ortamda ışınlar ve seyahat zamanları Vo > V 1 < V 2 < V 3

94 Sismik Dalgalar Dalga Dönüşümü Kırılan “S” Kırılan “P” Yansıyan “S” Yansıyan “P” Gelen “P” Dalga dönüşümü sismoloji’ye özgü bir olaydır. Ne ses ne ışık ve ne de su dalgaları için böyle bir özellik yoktur. Bu özellik, elastik dalgaların süreksizlikleri geçerken neden olduğu bir özelliktir. Bir açı (incident angle) ile süreksizliğe çarpan bir P-dalgası sadece sıkışma (compression) değil aynı zamanda makaslamaya (shear) da neden olur. Aynı şekilde SV-dalgası da bir açı ile süreksizliğe geldiğinde yansıyan ve kırılan P- ve SV-dalgaları oluşturur. Ancak, bir SH-dalgası bu durumda sadece yansıyan ve kırılan SH dalgaları oluşturur. P-dalgası normal açı ile (90 o ) süreksizliğe geldiğinde sadece yansıyan ve kırılan P-dalgaları oluşturur. Bu dönüşümler karmaşık bir duruma neden olmasına karşın sismoloji bilimi sayesinde bu durum avantaja çevrilir. Hatırlama

95 gelen Dalga Dönüşümü sin i / v p1 = sin j / v s1 = sini´/ v p2 = sin j´/ v s2 Snell Kanunu gelen, yansıyan ve kırılan ışınların açılarını belirler Gelen SH SV P P SH Kırılan Yansıyan Kırılan Yansıyan Sismik Dalgalar Hatırlama

96 Sabit hızlı tabakalı ortamda dalga yayınımı Sismik Dalgalar Hatırlama

97 Sabit hızlı tabakalı ortamda dalga yayınımı Sismik Dalgalar Hatırlama

98 Sonuç olarak, ….. Sabit hızlı tabakalı ortamda dalga yayınımı Sismik Dalgalar Hatırlama

99 ………...ardışık kırılmalardan sonra, Sabit hızlı tabakalı ortamda dalga yayınımı Sismik Dalgalar Hatırlama

100 …………………………………………. Işınlar yeryüzeyine geri dönerler Sabit hızlı tabakalı ortamda dalga yayınımı Sismik Dalgalar Hatırlama

101 Sabit-hızlı tabakalara karşılık hız gradienti olan tabakalarda ki ışın yayınımı arasındaki fark “Her tabaka ışın yolu boyunca ışını büker.” Sismik Dalgalar Hatırlama


"UYGULAMALI SİSMOLOJİ Prof. Dr. Oğuz Özel Araş. Gör. Berrak Fırat 1.Hafta >> Tanışma, Genel Konuşma 2.Hafta >> Genel Hatırlatma Snell Kanunu, Işın Parametresi," indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları