Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

"Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir." Özürlü STK'larının Lobicilik ve Hak Temelli Yaklaşımlar Konusundaki.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: ""Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir." Özürlü STK'larının Lobicilik ve Hak Temelli Yaklaşımlar Konusundaki."— Sunum transkripti:

1

2 "Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir." Özürlü STK'larının Lobicilik ve Hak Temelli Yaklaşımlar Konusundaki Kapasitesinin Güçlendirilmesi TR2009/ /408 Engellilerin Toplumsal Entegrasyonunun Geliştirilmesi Projesi

3

4 “Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.” İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi “Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler.” İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi İnsan Hakları İnsan hakları milliyet, ikamet, cinsiyet, ulus ya da etnik köken, renk, din, dil, engellilik, yaş ya da herhangi bir diğer statüsüne bakmaksızın tüm insan varlığına ait olan hakları ifade eder. Kısacası tüm insanların sahip olduğu temel hak ve özgürlüklere insan hakları denir. İnsan haklarının dayandığı ilkeler şunlardır (1) Evrensellik ve devredilemezlik: İnsan hakları evrenseldir ve devredilemezdir, dünyanın her yerindeki bütün insanlar bu haklara sahiptir. Hiçbir birey insan haklarını gönüllü olarak bırakamaz. Hiç kimse insan haklarını diğer insanlardan geri alamaz. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 1. maddesinde de belirtildiği gibi, “bütün insanlar onur ve haklar bakımından eşit doğarlar.” Bütünsellik: İnsan hakları bir bütündür. Kişisel, kültürel, ekonomik, siyasi ya da sosyal tüm haklar insanlık onurunun ayrılmaz bir parçasıdır. Tüm haklar eşit statüye sahiptir ve aralarında herhangi bir hiyerarşi yoktur. Karşılıklı bağımlılık ve karşılıklı ilişki: İnsan haklarının bütünsel olarak ya da belli bir parçasının gerçekleşebilmesi bir diğerinin gerçekleşmesine bağlıdır. Eşitlik ve ayrımcılığa uğramama: Tüm bireyler insan varlığı olarak eşittir ve herkes onur ve haklar bakımından herhangi bir ayrımcılığa uğramaksızın eşit haklardan eşit şekilde yararlanır. Katılım ve dâhil etme: Herkes ve tüm insanlar medeni, ekonomik, sosyal, kültürel ve politik gelişmelerden yararlanmak, katkı koymak, somut, özgür ve aktif şekilde bu gelişmelere katılmak hakkına sahiptir. Güçlendirme: Güçlendirme insanların kendi haklarını geliştirmeleri, kullanmaları ve talep etmeleri için kapasitelerinin geliştirilmesi sürecidir. (1) A Human Rights-Based Approach to Education For All, © United Nations Children’s Fund/ United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, 2007, p.10-11

5 Hesap verebilirlik ve hukukun üstünlüğüne saygı: İnsan haklarını temel alan yaklaşım ‘hak sahiplerini’ ve bunlara karşılık düşen ‘sorumluları’ belirleyerek kalkınma sürecindeki hesap verebilirliği geliştirmeyi görevlilerin yükümlülüklerini yerine getirme kapasitelerini artırmayı hedefler. Bu insan hakları ihlali gerçekleştirmemek gibi negatif yükümlülüklerin yanı sıra korumak, yaygınlaştırmak ve insan hakları yükümlülüklerini yerine getirmek gibi pozitif yükümlülükleri içerir. Toplumsal uyum, bütünleşme ve istikrarın yaygınlaşması: İnsan hakları demokrasiyi ve sosyal süreçleri ilerletir. İnsan hakları bazısı yasal olarak da bağlayıcı olan uluslararası belgeler ile belirlenmiştir. Bu belgelerin temelini Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 10 Aralık 1948 tarihli kararıyla ilan edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi oluşturur.

6 Bütün insanlar özgür; onur ve hakları yönünden eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşçe davranmalıdırlar. Herkes, ırk, renk, cins, dil, din, siyasal ya da her hangi bir başka inanç, ulusal ya da toplumsal köken, varlıklılık, doğuş ya da herhangi bir başka ayrım gözetilmeksizin bu Bildirge'de açıklanan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir. Bundan başka, ister bağımsız ülke uyruğu olsun, isterse bağımlı, özerk olmayan ya da başka bir egemenlik kısıtlamasına bağlı ülke uyruğu olsun, bir kişi hakkında, uyruğu bulunduğu devlet ya da ülkenin siyasal, adli ya da uluslararası durumu bakımından hiçbir ayrım gözetilmeyecektir. Yaşamak, özgürlük ve kişi güvenliği herkesin hakkıdır. Hiç kimse köle ya da kul olarak kullanılamaz; kölelik ve köle alım satımı her türlü biçimiyle yasaktır. Hiç kimse işkenceye ya da acımasız, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza ya da muameleye uğratılamaz. Herkes, nerede olursa olsun, kişiliğinin tanınması hakkına sahiptir. Yasa önünde herkes eşittir ve herkes ayrım gözetilmeksizin yasanın koruyuculuğundan eşit olarak yararlanma hakkını taşır. Herkesin, bu Bildirge'ye aykırı her türlü ayrıma ve bu tür ayrım gözetici işlemler için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır. Her kişinin, kendisine Anayasa ya da yasa ile tanınan temel haklara aykırı işlemlere karşı ilgili ulusal mahkemelerin etkin koruyucu önlemlerinden yararlan Her kişinin, kendisine Anayasa ya da yasa ile tanınan temel haklara aykırı işlemlere karşı ilgili ulusal mahkemelerin etkin koruyucu önlemlerinden yararlanma hakkı vardır. ma hakkı vardır. Hiç kimse, keyfi olarak tutuklanamaz, alıkonulamaz, sürülemez. Madde1 Madde2 Madde3 Madde4 Madde5 Madde6 Madde7 Madde8 Madde9 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

7 Herkes, haklarının ve ödevlerinin ya da kendisine yöneltilen ve ceza niteliği taşıyan herhangi bir suçlamanın saptanmasında, davanın bağımsız ve tarafsız bir mahkemece, tam bir eşitlikle, adil ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir. (1) Bir suç işlemekten sanık herkes, savunması için kendisine gerekli bütün güvencenin sağlanmış bulunduğu açık bir yargılama ile yasaca suçlu olduğu saptanmadıkça, suçsuz sayılır. (2) Hiç kimse, gerçekleştiği sırada ulusal ya da uluslararası hukuka göre suç oluşturmayan eylem ya da ihmalden dolayı mahkum edilemez. Yine hiç kimseye, suçun işlendiği sırada uygulanan cezadan daha ağır bir ceza verilemez. Hiç kimse, özel yaşamı, ailesi, konutu ya da yazışması konularında keyfi müdahaleye, onuruna ve adına karşı saldırıya uğrayamaz. Herkesin, bu müdahale ve saldırılara karşı yasa ile korunmaya hakkı vardır.. (1) Herkes, herhangi bir devletin sınırları içinde özgürce dolaşma ve oturma hakkına sahiptir. (2) Herkes, kendi ülkesi dahil herhangi bir ülkeden ayrılma ya da kendi ülkesine yeniden dönme hakkına sahiptir. (1) Herkesin, zulüm karşısında, başka ülkelere sığınma hakkı vardır. (2) Bu hak, adi bir suçla ya da Birleşmiş Milletler ilke ve amaçlarına aykırı eylemlerle ilgili kovuşturmalar halinde, ileri sürülemez. (1) Herkesin bir yurttaşlığa hakkı vardır. (2) Hiç kimse, yurttaşlığından ya da yurttaşlığını değiştirme hakkından keyfi bir biçimde yoksun bırakılamaz. (1) Evlenme çağına gelen her erkek ve kadın, ırk, uyruk ya da din bakımından hiçbir sınırlamaya bağlı olmaksızın evlenme ve aile kurma hakkına sahiptir. Söz konusu kişiler, evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit haklara sahiptirler. (2) Evlenme ancak, evleneceklerin özgür ve tam rızası ile gerçekleştirilebilir. (3) Aile toplumun doğal ve temel öğesidir ve toplum ve devletçe korunur. (1) Evlenme çağına gelen her erkek ve kadın, ırk, uyruk ya da din bakımından hiçbir sınırlamaya bağlı olmaksızın evlenme ve aile kurma hakkına sahiptir. Söz konusu kişiler, evlenme konusunda, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde eşit haklara sahiptirler. (2) Evlenme ancak, evleneceklerin özgür ve tam rızası ile gerçekleştirilebilir. (3) Aile toplumun doğal ve temel öğesidir ve toplum ve devletçe korunur. Madde10 Madde11 Madde12 Madde13 Madde14 Madde15 Madde16 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1) Herkesin, tek başına ya da başkalarıyla birlikte mal ve mülk edinme hakkı vardır. (2) Hiç kimse keyfi olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılamaz. Madde17

8 Herkesin düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak din ya da inanç değiştirme; dinini ya da inancını tek başına ya da topluca, açık ya da özel olarak öğretim, uygulama, tapınma ve anma bağlamında açığa vurma özgürlüğünü içerir. Herkesin düşün ve anlatım özgürlüğüne hakkı vardır; bu özgürlük düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın bilgi ve düşünceleri her araçta arama, elde etme ve yayma hakkını içerir. (1) Herkesin barışcıl biçimde toplanma ve dernek kurma özgürlüğü vardır. (2) Hiç kimse bir derneğe girmeğe zorlanamaz. (1) Herkesin, doğrudan ya da özgürce seçilmiş kişiler aracılığıyla ülkesinin kamu yönetimine katılma hakkı vardır. (2) Herkes ülkesinin kamu hizmetlerinden eşit olarak yararlanma hakkına sahiptir. (3) Halkın iradesi, hükümet erkinin temelidir; bu irade, gizli ya da buna denk bir yöntemle yapılacak ve genel ve eşit oy verme yoluyla gerçekleşecek olan dönemsel ve dürüst seçimle belirir. Her kişinin, toplumun bir üyesi olarak, sosyal güvenliğe; onuru için ve kişiliğinin özgürce gelişmesi için zorunlu olan ekonomik, toplumsal ve kültürel hakların, ulusal çaba ve uluslararası işbirliği yoluyla ve her devletin örgütleriyle ve kaynaklarıyla orantılı olarak gerçekleştirilmesine hakkı vardır. Madde18 Madde19 Madde20 Madde21 Madde22 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (1) Herkesin çalışmaya, işini özgürce seçmeye, adil ve elverişli çalışma koşullarına ve işsizlikten korunmaya hakkı vardır. (2) Herkesin hiçbir ayrım gözetilmeksizin, eşit çalışma karşılığı eşit ücrete hakkı vardır. (3) Çalışan herkesin, kendisine ve ailesine insanlık onuruna uygun bir yasayış sağlayan, gerekirse her türlü sosyal güvenlik araçlarıyla da desteklenen bir ücrete hakkı vardır. (4) Herkesin, çıkarlarının korunması için başkaları ile birlikte sendika kurmaya ve kurulu bir sendikaya katılmaya hakkı vardır. Madde23 Herkesin, çalışma saatlerinin makul ölçüde sınırlandırılması ve belirli aralıklarla ücretli izin dahil olmak üzere, dinlenme ve boş zamanlarını değerlendirme hakkı vardır. Madde24

9 (1) Herkesin gerek kendisi, gerek ailesi için yiyecek, giyecek, konut, sağlıksal bakım, gerekli toplumsal hizmetler de içinde olmak üzere sağlığına ve esenliğine uygun bir yaşam düzeyine; işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılıkta ya da geçim olanaklarından kendi iradesi dışında yoksul kaldığı başka durumlarda, güvenliğe hakkı vardır. (2) Analık ve çocukluk özel bakım ve yardım hakkı doğurur. Bütün çocuklar, ister evlilik içinde, ister evlilik dışında doğsunlar, eşit sosyal güvenlikten yararlanırlar. (1) Herkesin eğitim hakkı vardır. Eğitim hiç olmazsa ilk ve temel eğitim evrelerinde parasız olmalıdır. İlk eğitim zorunludur. Teknik ve mesleki eğitimden herkes yararlanabilmeli ve yükseköğretim, başarıya göre, herkese tam bir eşitlikle açık olmalıdır. (2) Eğitim, insan kişiliğinin tam gelişmesini, insan haklarıyla temel özgürlüklere saygının güçlenmesini amaç olarak almalıdır. Eğitim bütün uluslar, ırklar ve dini topluluklar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu güçlendirmeli ve Birleşmiş Milletler'in barışın sürdürülmesi yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. (3) Ana baba, çocuklarına verilecek eğitim türü için öncelikli seçme hakkına sahiptir. (1) Herkes, toplumun kültürel etkinliklerine özgürce katılma, güzel sanatları tatma, bilim alanındaki ilerlemelerden ve bunların nimetlerinden yararlanma hakkına sahiptir. (2) Herkesin, sahibi bulunduğu her türlü bilim, yazın ya da sanat yapıtlarından kaynaklanan ahlaki ve maddi çıkarlarının korunmasına hakkı vardır. Herkesin, bu Bildirge'de yer alan hak ve özgürlüklerin tam olarak uygulanmasını sağlayacak bir toplumsal ve uluslararası düzene hakkı vardır. (1) Herkesin, kişiliğinin özgürce ve tam gelişmesine olanak sağlayan topluluğa karşı ödevleri vardır. (2) Herkes, haklarını kullanmak ya da özgürlüklerinden yararlanmak konusunda, salt başkalarının hak ve özgürlüklerinin tanınmasını ve bunlara saygı gösterilmesini sağlamak amacıyla ve demokratik bir toplumda törenin, düzenin ve genel esenliğin haklı gereklerini karşılamak için yasa ile saptanmış olan sınırlamalara bağlıdır. (3) Bu hak ve özgürlükler, hiçbir biçimde, Birleşmiş Milletler'in amaç ve ilkelerine aykırı olarak kullanılamaz. Madde25 Madde26 Madde27 Madde28 Madde29 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

10 Bu Bildirge'nin hiçbir unsuru, içinde açıklanan hak ve özgürlüklerin bir devlet, topluluk ya da bireyce ortadan kaldırılmasını amaçlayan bir etkinlik ya da girişime hak verir biçimde yorumlanamaz Madde30 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi Kaynakça:

11 Diğer Uluslararası İnsan Hakları Belgeleri (3): Avrupa İnsan hakları sözleşmesi Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi Irk Ayrımcılığının Önlenmesi Sözleşmesi Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Tasfiye Edilmesi Sözleşmesi İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme Çocuk Hakları Sözleşmesi Engelli Hakları Sözleşmesi İnsan Haklarını Uygulamak Kimin Görevi? Uluslararası sözleşmelere göre hükümetler insan haklarına saygı duymak, insan haklarını korumak ve yerine getirmekle yükümlüdür. Bir hükümet uluslararası sözleşmeleri imzaladığında sözleşmede yer alan haklara saygı gösterileceği, bunların korunacağı ve uygulanacağı varsayılır. Hükümetler vatandaşlarının insan hakkını ihlal etmemenin yanı sıra, onları üçüncü taraflara karşı da korumakla yükümlüdür. Hükümetler bir yandan insan haklarının güvence altına alınması ile ilgili gerekli yasal tedbirleri alırken bir yandan da hak ihlalinde bulunan tarafların cezalandırılması ile ilgili süreçleri de düzenlemekle sorumludur. 3 d=33&Itemid=62

12 Saygı Koruma  İnsan hakları için Anayasal güvence sağlar  İnsan hakkı ihlaline maruz kalan bireyler için Ulusal ve uluslararası mahkemelere erişim yollarını sağlar  Uluslararası insan hakları sözleşmelerini imzalar  Nitelikli ve ücretsiz insan hakları eğitimi sağlar  Bireyleri devlet harici özel aktörlerin yapacağı ihlallere karşı korur  Herkesin avukata erişimini sağlayacak bir sistem kurar  İnsan hakları ihlallerini soruşturur  İnsan haklarının önemi ve başkalarının hakkına saygı duyma konusunda eğitim düzenler  İnsanlığa karşı işlenen suçları önleme ve uluslararası toplulukla işbirliği yapar Yerine Getirme Hükümetler

13 Engelli hakları BM Engelli Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınmıştır (4). Sözleşme engellilerin haklarının korunmasına ilişkin olarak taraf devletlere çeşitli yükümlülükler getirirken öte yandan çeşitli uluslararası sözleşmelere de atıfta bulunmakta ve bunların da uygulanmasını öngörmektedir. Bu sözleşmeler arasında şunlar yer alır: Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesine İlişkin Uluslararası Sözleşme İşkence ve Diğer İnsanlık Dışı veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Sözleşme Çocuk Hakları Sözleşmesi'ni ve Uluslararası Göçmen İşçilerin ve Aile Bireylerinin Korunması Sözleşme Engelli kavramı; BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme (BMEHS) 1. Maddesine göre; “diğer bireylerle eşit koşullar altında topluma tam ve etkin bir şekilde katılımlarının önünde engel teşkil eden uzun süreli fiziksel, zihinsel, düşünsel ya da algısal bozukluğu bulunan kişileri içermektedir.” (4).

14 EHS Genel İlkeleri insan hakları sözleşmelerine ek olarak, ayrımcılık yapılmaması, fırsat eşitliği ve farklılıklara saygı gösterilmesi gibi engelliler için özellikle önem taşıyan bazı diğer kavramları da içermektedir. EHS Genel İlkeleri ayrıca, engelli haklarının saygı görmesini, korunmasını ve yerine getirilmesini güvence altına almak üzere gerekli olan, özellikle özerklik, bağımsızlık, katılım ve topluma dahil olma kavramlarını vurgulamaktadır. EHS’de bulunan genel yükümlülüklerin çoğu diğer insan hakları sözleşmelerinde bulunanlarla aynıdır. Ancak Devletler’in engelli haklarına ilişkin genel yükümlülükleri diğer insan hakları belgelerinde bahsedilmeyen belirli bazı özgün gereklilikleri içerir. (5) (5) Human Rights.YES! Action and Advocacy on the Rights of Persons with Disabilities, 2012 University of Minnesota Human Rights Center BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme Madde 3 Genel İlkeler İşbu Sözleşme'nin dayandığı ilkeler şunlardır: (a) Kendi seçimlerini yapma özgürlükleri ve bağımsızlıklarını da kapsayacak şekilde, kişilerin insanlık onuru ve bireysel özerkliklerine saygı gösterilmesi; (b) Ayrımcılık yapılmaması; (c) Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması; (d) Farklılıklara saygı gösterilmesi ve engellilerin insan çeşitliliğinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi; (e) Fırsat eşitliği; (f) Erişilebilirlik; (g) Kadın-erkek eşitliği; (h) Engelli çocukların gelişim kapasitesine ve kendi kimliklerini koruyabilme haklarına saygı duyulması. EHS Genel İlkeleri insan hakları sözleşmelerine ek olarak, ayrımcılık yapılmaması, fırsat eşitliği ve farklılıklara saygı gösterilmesi gibi engelliler için özellikle önem taşıyan bazı diğer kavramları da içermektedir. EHS Genel İlkeleri ayrıca, engelli haklarının saygı görmesini, korunmasını ve yerine getirilmesini güvence altına almak üzere gerekli olan, özellikle özerklik, bağımsızlık, katılım ve topluma dahil olma kavramlarını vurgulamaktadır. BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme Madde 3 Genel İlkeler İşbu Sözleşme'nin dayandığı ilkeler şunlardır: (a) Kendi seçimlerini yapma özgürlükleri ve bağımsızlıklarını da kapsayacak şekilde, kişilerin insanlık onuru ve bireysel özerkliklerine saygı gösterilmesi; (b) Ayrımcılık yapılmaması; (c) Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması; (d) Farklılıklara saygı gösterilmesi ve engellilerin insan çeşitliliğinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi; (e) Fırsat eşitliği; (f) Erişilebilirlik; (g) Kadın-erkek eşitliği; (h) Engelli çocukların gelişim kapasitesine ve kendi kimliklerini koruyabilme haklarına saygı duyulması. EHS Genel İlkeleri insan hakları sözleşmelerine ek olarak, ayrımcılık yapılmaması, fırsat eşitliği ve farklılıklara saygı gösterilmesi gibi engelliler için özellikle önem taşıyan bazı diğer kavramları da içermektedir. EHS Genel İlkeleri ayrıca, engelli haklarının saygı görmesini, korunmasını ve yerine getirilmesini güvence altına almak üzere gerekli olan, özellikle özerklik, bağımsızlık, katılım ve topluma dahil olma kavramlarını vurgulamaktadır.

15 Engelli haklarını bir insan hakkı olarak kabul etmek gerekmektedir. Engellilik bir insan hakkıdır çünkü (6): Engelli bireylerin siyasal katılım, sağlık, eğitim, istihdam vb erişimleri engelli oldukları için reddedildiğinde ayrımcılığa maruz kalmaktadır. Engelli bireyler engellilikleri nedeniyle istismar, önyargı, saygısızlığa maruz kaldığında insanlık onuru ihlali yaşamaktadır. Engelli bireyler istekleri dışında kurumlarda tutulduğunda ya da gönülsüz olarak tecrit edildiğinde veya engelleri nedeniyle yasal olarak yetersiz görüldüğünde bağımsızlıkları ihlal edilir. Engellilik geleneksel olarak bir sağlık, refah veya yardım sorunu olarak ele alınmıştır. Bu bakış açısı engellilere karşı bir damgalama ve ayrımcılığa yol açmıştır (7). Engellilerle ilgili geleneksel ve modern yaklaşım biçimleri şunlardır: Tıbbi model Engelliliği dar anlamıyla tedavi edilmesi gereken bir hastalık olarak ele alır. Bu perspektif engelliye “hasta” ya da “kusurlu” ve iyileşmesi gereken kişi olarak yaklaşır. Engelliliği sadece bu bakış açısı ile ele almak, bireylerin, toplumun ve hükümetlerin engellilerle ilgili sosyal ve fiziksel çevredeki yükümlülüklerini yerine getirmelerine engel olur. (6) (7) HR YES 2012.) Madde 4 Genel Yükümlülükler Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür. Madde 4 Genel Yükümlülükler Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür.

16 Tıbbi Modele Göre Engelliler: ENGELLİ BİREY Fiziksel olarak bağımlı Göremiyor Hasta Yardıma muhtaç İşitemiyor Yürüyemiyor Evden çıkamıyor Doktora ihtiyacı var Hayır işi /Yardımseverlik modeli Bu model engellileri merhamet ve yardımın objesi olarak görür. Engelli bireyler bağımsız bir şekilde yaşayamayan yardıma muhtaç kişiler olarak ele alınır. Bu yaklaşım engellileri toplumun aktif bir katılımcısı ve hak ve özgürlükleri olan bireyler olarak görmez. Sosyal Model Bu model sosyal ve fiziksel ortamda engelli bireylerin hak ve özgürlüklerini kısıtlayan engellerin ortadan kaldırılmasına odaklanır. Sosyal Modele Göre Engellilerin Sorunları: Kötü tasarlanmış binalar Park yeri sorunu Ayrımcı eğitim Fakirlik ve düşük gelir Ulaşım güçlüğü İzolasyon Önyargı ve ayrımcılık ENGELLİ BİREY

17 Hak temelli model Bu yaklaşım bütüncül bir bakışla sosyal modelin üzerine inşa edilmiştir. Engelli bireyler insan hakları hukukunun birer öznesi olup, temel hak ve özgürlükler engelliler için de geçerlidir. Engelli bireyler yardım objesi olarak görülmek yerine insan hakları sahibi olarak görülmelidir. Bunun toplumda sahip olunan yaklaşım ve tutumlar yenileri ile değişmelidir. Yardım Yaklaşımıİnsan Hakları Yaklaşımı OpsiyonZorunluluk Dışsal kontrolOtonomi Güçsüz kılmaGüçlendirme Eksikliği düzeltmeÇevreyi düzeltme Aktiviteyi kısıtlamaAktiviteyi kolaylaştırma Küçük görmeDeğer verme BağımlılıkDışa bağımsızlık AyrımcılıkEşitlik Kuruma yatırmaKatılım Tecrit etmeEntegrasyon

18 BM Engelli Hakları Sözleşmesinde yer alan haklardan bazıları şunlardır (8): Yaşama Hakkı Taraf Devletler her insanın yaşama hakkına sahip olduğunu yeniden onaylayarak engellilerin bu haktan etkin ve diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanmalarını sağlayacak gerekli tüm tedbirleri alır Yaşama Hakkı Taraf Devletler her insanın yaşama hakkına sahip olduğunu yeniden onaylayarak engellilerin bu haktan etkin ve diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanmalarını sağlayacak gerekli tüm tedbirleri alır Risk Durumları ve İnsani Bakımdan Acil Durumlar Taraf Devletler silahlı çatışma halleri, acil insani durumlar ve doğal afetler de dahil olmak üzere risk durumlarında engellilerin korunması ve güvenliğinin sağlanması için insancıl hukuk ve uluslararası insan hakları hukuku dahil uluslararası hukuk çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmek için gerekli tüm tedbirleri alır. Risk Durumları ve İnsani Bakımdan Acil Durumlar Taraf Devletler silahlı çatışma halleri, acil insani durumlar ve doğal afetler de dahil olmak üzere risk durumlarında engellilerin korunması ve güvenliğinin sağlanması için insancıl hukuk ve uluslararası insan hakları hukuku dahil uluslararası hukuk çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmek için gerekli tüm tedbirleri alır. Yasa Önünde Eşit Tanınma Taraf Devletler, engellilerin bulundukları her yerde kişi olarak tanınma hakkına sahip olduklarını yeniden onaylar. Yasa Önünde Eşit Tanınma Taraf Devletler, engellilerin bulundukları her yerde kişi olarak tanınma hakkına sahip olduklarını yeniden onaylar. Adalete Erişim Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında adalete etkin bir şekilde erişimini sağlamalıdır Adalete Erişim Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında adalete etkin bir şekilde erişimini sağlamalıdır Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanmasını sağlar. Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanmasını sağlar. Madde 10 Madde11 Madde12 Madde13 Madde14 İşkence, insanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Maruz Kalmama Taraf Devletler engellilerin işkence veya zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleye veya cezaya karşı diğer bireylerle eşit koşullar altında korunmasını sağlamak için etkin bir şekilde tüm yasal, idari, yargısal ve diğer tedbirleri alır. İşkence, insanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Maruz Kalmama Taraf Devletler engellilerin işkence veya zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muameleye veya cezaya karşı diğer bireylerle eşit koşullar altında korunmasını sağlamak için etkin bir şekilde tüm yasal, idari, yargısal ve diğer tedbirleri alır. Madde15 Sömürü, Şiddet veya İstismara Maruz Kalmama Taraf Devletler engellilerin ev içinde ve dışında sömürüye uğramasının, şiddete ve istismara maruz kalmasının, bu tutumların cinsiyete dayalı hali dahil her biçiminden korumak için uygun yasal, idari, sosyal, eğitsel ve diğer tüm tedbirleri alır. Sömürü, Şiddet veya İstismara Maruz Kalmama Taraf Devletler engellilerin ev içinde ve dışında sömürüye uğramasının, şiddete ve istismara maruz kalmasının, bu tutumların cinsiyete dayalı hali dahil her biçiminden korumak için uygun yasal, idari, sosyal, eğitsel ve diğer tüm tedbirleri alır. Madde16 (8):

19 Kişisel Bütünlüğün Korunması Engelli her kişi, beden ve ruh bütünlüğüne diğer bireylerle eşit bir şekilde saygı duyulması hakkına sahiptir. Kişisel Bütünlüğün Korunması Engelli her kişi, beden ve ruh bütünlüğüne diğer bireylerle eşit bir şekilde saygı duyulması hakkına sahiptir. Seyahat Özgürlüğü ve Uyrukluk Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında seyahat ve yerleşim yerini seçme özgürlüğüne ve uyrukluk hakkına sahip olduğunu kabul eder. Seyahat Özgürlüğü ve Uyrukluk Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında seyahat ve yerleşim yerini seçme özgürlüğüne ve uyrukluk hakkına sahip olduğunu kabul eder. Düşünce ve İfade Özgürlüğü ile Bilgiye Erişim Taraf Devletler engellilerin işbu Sözleşme'nin 2. Maddesinde tanımlanmış tüm iletişim araçlarını tercihe bağlı kullanabilmesi, bilgi ve fikir araştırma, alma ve verme özgürlüğü dahil düşünce ve ifade özgürlüğünden diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanabilmesi için uygun tüm tedbirleri alır.. Düşünce ve İfade Özgürlüğü ile Bilgiye Erişim Taraf Devletler engellilerin işbu Sözleşme'nin 2. Maddesinde tanımlanmış tüm iletişim araçlarını tercihe bağlı kullanabilmesi, bilgi ve fikir araştırma, alma ve verme özgürlüğü dahil düşünce ve ifade özgürlüğünden diğer bireylerle eşit koşullar altında yararlanabilmesi için uygun tüm tedbirleri alır.. Özel Hayata Saygı İkametgahı ve yaşama biçimi ne olursa olsun hiçbir engelli bireyin özel hayatı, ailesi, konutu, haberleşmesi ve diğer iletişimlerine keyfi veya hukuka aykırı şekilde müdahale edilemez ve şeref ve haysiyetine yönelik hukuka aykırı uygulamalarda bulunulamaz. Özel Hayata Saygı İkametgahı ve yaşama biçimi ne olursa olsun hiçbir engelli bireyin özel hayatı, ailesi, konutu, haberleşmesi ve diğer iletişimlerine keyfi veya hukuka aykırı şekilde müdahale edilemez ve şeref ve haysiyetine yönelik hukuka aykırı uygulamalarda bulunulamaz. Hane ve Aile Hayatına Saygı Taraf Devletler evlilik, aile, ebeveynlik ve özel ilişkilere dair meselelerde engellilere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak için uygun tedbirleri etkin bir şekilde ve engellilerin diğer bireylerle eşit olduğunu gözeterek alır. Hane ve Aile Hayatına Saygı Taraf Devletler evlilik, aile, ebeveynlik ve özel ilişkilere dair meselelerde engellilere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak için uygun tedbirleri etkin bir şekilde ve engellilerin diğer bireylerle eşit olduğunu gözeterek alır. Madde 17 Madde18 Madde21 Madde22 Madde23 Eğitim Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar. Eğitim Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar. Madde24 Sağlık Taraf Devletler engellilerin engelliliğe dayalı ayrımcılığa uğramaksızın ulaşılabilir en yüksek sağlık standardından yararlanma hakkını tanır Sağlık Taraf Devletler engellilerin engelliliğe dayalı ayrımcılığa uğramaksızın ulaşılabilir en yüksek sağlık standardından yararlanma hakkını tanır Madde25

20 Habilitasyon ve Rehabilitasyon Taraf Devletler engellilerin azami bağımsızlığını, tam fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki becerilerini elde etmelerini ve yaşamın her alanına tam katılımlarını sağlamak için akran desteği dahil uygun tedbirleri etkin bir şekilde alır. Habilitasyon ve Rehabilitasyon Taraf Devletler engellilerin azami bağımsızlığını, tam fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki becerilerini elde etmelerini ve yaşamın her alanına tam katılımlarını sağlamak için akran desteği dahil uygun tedbirleri etkin bir şekilde alır. Çalışma ve İstihdam Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında çalışma hakkına sahip olduğunu kabul eder. Bu hak, engellilerin, açık, bütünleştirici ve erişilebilir bir iş piyasası ve çalışma ortamında serbestçe seçtikleri bir işle hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Çalışma ve İstihdam Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında çalışma hakkına sahip olduğunu kabul eder. Bu hak, engellilerin, açık, bütünleştirici ve erişilebilir bir iş piyasası ve çalışma ortamında serbestçe seçtikleri bir işle hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Yeterli Yaşam Standardı ve Sosyal Korunma Taraf Devletler, engellilerin yiyecek, giysi ve barınma dahil kendileri ve aileleri için yeterli yaşam standardı hakkını ve yaşam koşullarının sürekli olarak iyileştirilmesi hakkını tanır. Yeterli Yaşam Standardı ve Sosyal Korunma Taraf Devletler, engellilerin yiyecek, giysi ve barınma dahil kendileri ve aileleri için yeterli yaşam standardı hakkını ve yaşam koşullarının sürekli olarak iyileştirilmesi hakkını tanır. Siyasal ve Toplumsal Yaşama Katılım Taraf Devletler, engellilerin siyasi haklarını ve diğer bireylerle eşit koşullar altında bunlardan yararlanma fırsatını güvence altına alır ve aşağıda belirtilenleri yerine getirir. Siyasal ve Toplumsal Yaşama Katılım Taraf Devletler, engellilerin siyasi haklarını ve diğer bireylerle eşit koşullar altında bunlardan yararlanma fırsatını güvence altına alır ve aşağıda belirtilenleri yerine getirir. Kültürel Yaşama, Dinlenme, Boş Zaman Aktiviteleri ve Spor Faaliyetlerine Katılım Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında kültürel yaşama katılım hakkını tanır ve engellilerin aşağıda belirtilenlerden yararlanmasını sağlamak için gerekli tüm tedbirleri alır Kültürel Yaşama, Dinlenme, Boş Zaman Aktiviteleri ve Spor Faaliyetlerine Katılım Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında kültürel yaşama katılım hakkını tanır ve engellilerin aşağıda belirtilenlerden yararlanmasını sağlamak için gerekli tüm tedbirleri alır Madde 26 Madde27 Madde28 Madde29 Madde30

21 Türkiye’de engellilerin pek çok sorunu olduğu bilinmektedir. Bu sorunların temelinde yasal düzenlemelerin yeterli düzeyde uygulanmaması, toplumun engellilere yönelik tutum ve davranışlar konusunda yeterince bilinçli olmaması, engellilerin sosyal katılımının tam olarak sağlanamaması ve eğitimde fırsat eşitliğinden yararlanamamaları gelmektedir. Temel insan hakları belgelerine ek olarak Avrupa Konseyi üye devletlerince imzalanan Avrupa Sosyal Şartı, çalışma hakkı, örgütlenme hakkı, sosyal güvenlik hakkı ve adil çalışma hakkı gibi ekonomik ve sosyal hakları güvence altına almaktadır. Türkiye 27 Haziran 2007 tarihinde Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartını onaylamıştır (9). Avrupa Sosyal Şartı diğer dezavantajlı gruplarla olduğu gibi engelli bireylerle ilgili de hak ve ödevlere yer vermektedir. Taraf devletler, engelli bireylerin ekonomik ve sosyal haklarını Şart uyarınca yerine getirmek durumundadır. Avrupa Sosyal Şartı (10) Madde 15: Özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkı Akit Taraflar, yaşları ve özürlerinin nedenleri ve niteliği ne olursa olsun, özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkını etkili bir biçimde kullanabilmelerini sağlamak amacıyla: 1.Mümkün olduğunda genel plan çerçevesinde, ya da bu mümkün değilse, kamusal ya da özel uzmanlaşmış organlar aracılığıyla engellilerin yönlendirilmesini, öğrenimini ve mesleki eğitimini sağlamak için gerekli önlemleri almayı; 2. Normal çalışma ortamında engellileri istihdam etmek ve onların istihdamını sürdürmek ve çalışma koşullarını engellilerin gereksinimlerine uyarlamak, ya da engellilik nedeniyle bunun mümkün olmadığı durumlarda çalışmayı buna göre düzenlemek ya da özrün düzeyine göre güvenli bir istihdam türü yaratmak için, işverenleri özendirmeye yönelik bütün önlemlerle onların istihdam edilmelerini teşvik etmeyi; bazı durumlarda bu önlemler uzmanlaşmış yerleştirme ve destekleme hizmetlerine başvurmayı gerekli kılabilir. 3. Özellikle, teknik yardımları da içermek üzere, iletişim ve hareket engellerinin üstesinden gelmeyi ve ulaşım, barınma, kültürel etkinlikler ve boş zaman kullanımını sağlamayı hedefleyen önlemler yoluyla engellilerin toplumla tam olarak bütünleşmelerini ve toplum yaşamına katılmalarını teşvik etmeyi; taahhüt ederler Avrupa Sosyal Şartı (10) Madde 15: Özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkı Akit Taraflar, yaşları ve özürlerinin nedenleri ve niteliği ne olursa olsun, özürlülerin toplumsal yaşamda bağımsız olma, sosyal bütünleşme ve katılma hakkını etkili bir biçimde kullanabilmelerini sağlamak amacıyla: 1.Mümkün olduğunda genel plan çerçevesinde, ya da bu mümkün değilse, kamusal ya da özel uzmanlaşmış organlar aracılığıyla engellilerin yönlendirilmesini, öğrenimini ve mesleki eğitimini sağlamak için gerekli önlemleri almayı; 2. Normal çalışma ortamında engellileri istihdam etmek ve onların istihdamını sürdürmek ve çalışma koşullarını engellilerin gereksinimlerine uyarlamak, ya da engellilik nedeniyle bunun mümkün olmadığı durumlarda çalışmayı buna göre düzenlemek ya da özrün düzeyine göre güvenli bir istihdam türü yaratmak için, işverenleri özendirmeye yönelik bütün önlemlerle onların istihdam edilmelerini teşvik etmeyi; bazı durumlarda bu önlemler uzmanlaşmış yerleştirme ve destekleme hizmetlerine başvurmayı gerekli kılabilir. 3. Özellikle, teknik yardımları da içermek üzere, iletişim ve hareket engellerinin üstesinden gelmeyi ve ulaşım, barınma, kültürel etkinlikler ve boş zaman kullanımını sağlamayı hedefleyen önlemler yoluyla engellilerin toplumla tam olarak bütünleşmelerini ve toplum yaşamına katılmalarını teşvik etmeyi; taahhüt ederler (9) (10)

22 A) Yasal Düzenlemeler: Türkiye'de engelli bireylerin hakları ile ilgili çeşitli yasal düzenlemeler bulunmaktadır. Birleşmiş Milletler Engelli hakları sözleşmesi bu sözleşmelere temel dayanak teşkil etmesi açısından son derece önemlidir. Türkiye, 3 Aralık 2008 tarihinde, 5825 sayılı Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanunla, Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin sözleşmeyi onaylamıştır (11). Uluslararası belgelerin yanı sıra engelli bireylerin haklarını güvence altına alan çeşitli ulusal düzenlemeler de bulunmaktadır. Bunlar arasında Büyükşehir Kanunu (12), Belediye Kanunu(13), Sosyal Hizmetler Kanunu(14), İş Kanunu(15), Özel Eğitim Kurumları Kanunu(16), Mesleki Eğitim Kanunu(17), Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortaları Kanunu(18), Bakıma Muhtaç Engellilere Yönelik Özel Bakım Merkezleri Yönetmeliği(19), Bakıma Muhtaç Engellilere Yönelik Resmî Kurum ve Kuruluşlar Bakım Merkezleri Yönetmeliği (20) gibi belgeler yer almaktadır. Son olarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nın, Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi TBMM genel kurulunda kabul edilmiştir (21). Buna göre, çeşitli kanun ve düzenlemelerde engelli ibarelerinde değişiklikler yapılması öngörülmektedir Bu değişiklikle temel olarak engellilere yönelik ayrımcılığın ortadan kaldırılması ve Uluslar arası standartlara uygun hale getirilmesi amaçlanmaktadır (22) Kanun-ve-Engellilerin-Haklarina-Iliskin-Sozlesme ete.gov.tr%2Feskiler%2F2013%2F08%2F htm&ei=1o74UtK DYjx4QSnr4GICw&usg=AFQjCNEUoPu3nP6nrYq887TmQ8dOcsgQIQ&bvm=bv ,d.bGE (21). (22).

23 B) Erişim Sorunu Erişilebilirlik; engellilerin topluma eşit ve tam üyeler olarak dahil olmalarını ve katılımı sağlayan esastır. Erişilebilirlik sonuçları açısından da önemlidir. Örneğin, bir engelli bireyin ulaşım araçlarına erişimi beraberinde onun eğitim, sağlık, istihdam, sosyal ve kültürel faaliyetlere de erişimine zemin teşkil edecektir. Böylece, engelli bir birey sosyal olarak toplum içinde var olacaktır. BM Engelli Hakları Sözleşmesi Madde 9, Erişilebilirlik: 1. Taraf Devletler engellilerin bağımsız yaşayabilmelerini ve yaşamın tüm alanlarına etkin katılımını sağlamak ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak şekilde bilgi ve iletişim olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka açık diğer tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Erişim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da içeren bu tedbirler diğerlerinin yanında, aşağıda belirtilenlere de uygulanır: (a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, sağlık tesisleri ve işyerleri dahil diğer kapalı ve açık tesisler; (b) Elektronik hizmetler ve acil hizmetler de dahil olmak üzere bilgi ve iletişim araçları ile diğer hizmetler. 2. Taraf Devletler aşağıdakileri gerçekleştirmek için de uygun tedbirleri alacaklardır: (a) Kamuya açık veya kamu hizmetine sunulan tesis ve hizmetlere erişime ilişkin asgari standart ve rehber ilkelerin geliştirilmesi, duyurulması ve bunlara ilişkin uygulamaların izlenmesi; (b) Kamuya açık tesisleri işleten veya kamuya hizmet sunan özel girişimlerin engellilerin ulaşılabilirliğini her açıdan dikkate almalarının sağlanması; (c) İlgili kişilerin engellilerin karşılaştığı ulaşılabilirlik sorunlarıyla ilgili olarak eğitilmesi; (d) Kamuya açık binalar ve diğer tesislerde Braille alfabesi ve anlaşılması kolay nitelik taşıyan işaretlemelerin sağlanması; (e) Kamuya açık binalara ve tesislere erişimi kolaylaştırmak için rehberler, okuyucular ve profesyonel işaret dili tercümanları dahil çeşitli canlı yardımların ve araçların sağlanması; (f) Engellilerin bilgiye erişimini sağlamak için onlara uygun yollarla yardım ve destek sunulmasının teşvik edilmesi; (g) Engellilerin internet dahil yeni bilgi ve iletişim teknolojilerine ve sistemlerine erişiminin teşvik edilmesi; (h) Erişilebilir bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemlerinin tasarım, geliştirme ve dağıtım çalışmalarının ilk aşamadan başlayarak teşvik edilmesi ve böylece bu teknoloji ve sistemlere engelliler tarafından asgari maliyetle erişilebilmesinin sağlanması. BM Engelli Hakları Sözleşmesi Madde 9, Erişilebilirlik: 1. Taraf Devletler engellilerin bağımsız yaşayabilmelerini ve yaşamın tüm alanlarına etkin katılımını sağlamak ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak şekilde bilgi ve iletişim olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka açık diğer tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Erişim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da içeren bu tedbirler diğerlerinin yanında, aşağıda belirtilenlere de uygulanır: (a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, sağlık tesisleri ve işyerleri dahil diğer kapalı ve açık tesisler; (b) Elektronik hizmetler ve acil hizmetler de dahil olmak üzere bilgi ve iletişim araçları ile diğer hizmetler. 2. Taraf Devletler aşağıdakileri gerçekleştirmek için de uygun tedbirleri alacaklardır: (a) Kamuya açık veya kamu hizmetine sunulan tesis ve hizmetlere erişime ilişkin asgari standart ve rehber ilkelerin geliştirilmesi, duyurulması ve bunlara ilişkin uygulamaların izlenmesi; (b) Kamuya açık tesisleri işleten veya kamuya hizmet sunan özel girişimlerin engellilerin ulaşılabilirliğini her açıdan dikkate almalarının sağlanması; (c) İlgili kişilerin engellilerin karşılaştığı ulaşılabilirlik sorunlarıyla ilgili olarak eğitilmesi; (d) Kamuya açık binalar ve diğer tesislerde Braille alfabesi ve anlaşılması kolay nitelik taşıyan işaretlemelerin sağlanması; (e) Kamuya açık binalara ve tesislere erişimi kolaylaştırmak için rehberler, okuyucular ve profesyonel işaret dili tercümanları dahil çeşitli canlı yardımların ve araçların sağlanması; (f) Engellilerin bilgiye erişimini sağlamak için onlara uygun yollarla yardım ve destek sunulmasının teşvik edilmesi; (g) Engellilerin internet dahil yeni bilgi ve iletişim teknolojilerine ve sistemlerine erişiminin teşvik edilmesi; (h) Erişilebilir bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemlerinin tasarım, geliştirme ve dağıtım çalışmalarının ilk aşamadan başlayarak teşvik edilmesi ve böylece bu teknoloji ve sistemlere engelliler tarafından asgari maliyetle erişilebilmesinin sağlanması.

24 Erişilebilirliğin önündeki engeller: Fiziksel engeller Bilgiye ilişkin engeller Kurumsal engeller Tutumsal engeller Devletlerin erişilebilirliğe dair yükümlülükleri şunları içermektedir. (23) 1. Erişilebilirliğin önünde engel teşkil eden yasalar, davranışlar veya uygulamalar getirmekten sakınmayı gerektiren saygı gösterme yükümlülüğü 2. Devlet harici, veya “özel sektör” aktörlerinin (halka hizmet veya tesis sunan işletmeler gibi) engelliler için erişimin önünde engeller yaratmamalarını veya bu gibi engelleri kaldırmayı ihmal etmemelerini sağlamayı gerektiren koruma yükümlülüğü 3. Engelliler için erişilebilirliği sağlamak üzere Devletlerin önleyici tedbirler almaları gerektiren yerine getirme yükümlülüğü BM Engelli Hakları Sözleşmesine göre taraf devletler madde 2’de belirtildiği şekilde, engellilerin temel hak ve özgürlüklerini tam olarak kullanabilmesi için “makul düzenleme” olarak belirtilen bir düzenlemeyi gerçekleştirmekle yükümlüdür: Madde 2 "Makul düzenleme", engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve düzenlemeleri ifade eder. "Evrensel tasarım" ürünlerin, çevrenin, programların ve hizmetlerin özel bir ek tasarıma veya düzenlemeye gerek duyulmaksızın, mümkün olduğunca herkes tarafından kullanılabilecek şekilde tasarlanmasıdır. "Evrensel tasarım" gerek duyulduğu takdirde bazı engelli grupları için ihtiyaç duyulan yardımcı cihazların tasarımı zorunluluğunu da dışlamayacaktır B) Erişim Sorunu (23) İnsan Hakları Evet 1.Baskı 2007

25 C)Eğitim Sorunu: Engelliler toplum içindeki önyargı ve engellilere yönelik ayrımcılık nedeniyle pek çok sorunla karşılaşmaktadır. Eğitim imkanlarına erişememe ve istihdam sorunu mevcut önyargılardan kaynaklandığı kadar engelliyi toplumun dışına itmesi, bağımlı bireyler haline getirmesi açısından da son derece önemli etkilere sahiptir. Engelli bireyler çoğunlukla bakıma muhtaç, bağımsız hareket edemeyen, öğrenme becerisi sınırlandırılmış bireyler olarak algılanmaktadır. Bu açıdan eğitim engellilerle ilgili kalıp yargıları ortadan kaldırmak, bireylerin öz bakımlarını kendilerinin yapmalarına katkıda bulunmak, mesleki bilgi ve becerilerini geliştirmek, temel hakları konusunda farkındalığı artırmak için gerekli en temel unsurdur Temel Eğitimden Kaliteli Eğitime Avrupa Konseyi’nin çocuklar için insan hakları eğitimi kılavuzu Compasito, günümüzde temel eğitime ücretsiz erişimin eğitim hakkını güvence altına almaya yeterli sayılmadığını belirtir. Yerine getirilmesi gereken diğer üç koşul şunlardır: 1. Eşit fırsat: Devlet sadece eşit erişimi değil, başarı için eşit fırsatları da güvence altına almalıdır. Bu, bazı çocukların daha yoğun yardıma ve özel koşullara ihtiyacı olabileceği anlamına gelir. Örneğin işitme engelli çocukların, öğrenimlerine yardımcı olacak işaret dili, işitme cihazı ve gerekli olduğunda tercümanların kullanılması gibi makul düzenlemeler yapılması hakkı vardır. Özel ihtiyaçları olan başka çocukların da diğer çocuklarla aynı okullara eşit başarı fırsatıyla dahil olmaları için benzer ayarlamalar yapılmalıdır. Eğitimde başarı için fırsat eşitliği, çocuğun anadilini kullanması, ev ödevi koşulları, kitaplara erişim ya da diğer öğrenme zorlukları için yardım gibi diğer durumlara da dikkat edilmesini gerektirir. Anadilde eğitim okuldaki başarıyı artırdığı gibi, aynı zamanda kültürel bir haktır. Okulda başarısız olmak öğrenme zorlukları için bir çözüm değildir. Bu zorluklar öğrenme tarzlarını birbirinden ayırt edebilen iyi eğitimli öğretmenler ve sosyal görevliler, aracılar veya psikologlar gibi öğretmenler harici personellerle karşılanmalıdır. 2. Kaliteli eğitim: Devlet kaliteli eğitime eşit erişimi güvence altına almalıdır. Ülkelerde çoğunlukla biri elitler biri fakirler için olmak üzere iki tabakalı bir sistem vardır. Belli bir yaşın altındaki bütün çocuklar için, geleceklerinde ihtiyaç duyacakları bilgi ve becerileri geliştiren temel bir eğitim güvence altına alınmalıdır. 3. İnsan kişiliğinin tam gelişimi için eğitim: Bütün insanların hakkı olan eğitimin kapsamı okuma yazma ve matematikle sınırlı değildir. İHEB eğitimin “insan kişiliğinin tam gelişimini, insan haklarına saygıyı ve dünya ulusları arasında barışı ve anlayışı” amaçlaması gerektiğini açık bir şekilde ifade eder. Çocuk Hakları Sözleşmesi her çocuğun hakkı olan eğitimin üzerinde durur: Dolayısıyla eğitim hakkı aynı zamanda insan hakları için de eğitim hakkıdır.

26 Eğitime erişimdeki engeller: Eğitim sisteminde engellilerin eğitimine ilişkin uygulamalarla ilgili mevzuat ve politikaların etkin olmayışı Okul idarecileri, öğretmen ve diğer öğrencilerin engelli öğrencilerin öğrenme ve eğitime aktif katılımına ilişkin önyargıları Engellilerin eğitimi ve eğitim sistemine katılımı ile ilgili yeterli finans kaynağının olmayışı Eğitim kurumlarına erişim sorunu Eğitim kurumlarındaki fiziksel engeller Engellilerin kullanımına uygun materyallerin olmaması (Braille alfabesi, görsel sunumlar vs) Engellilerin ihtiyaçları ile ilgili yetişmiş öğretmen açığı Sınıfın konumunun engelli öğrenciler için uygun olmayışı C)Eğitim Sorunu:

27 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu Türk Milli Eğitiminin Temel İlkeleri I – Genellik ve eşitlik: Madde 4 – Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet ve din ayırımı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eğitimde hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. II – Ferdin ve toplumun ihtiyaçları: Madde 5 – Milli eğitim hizmeti, Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetleri ile Türk toplumunun ihtiyaçlarına göre düzenlenir. V – Fırsat ve imkân eşitliği: Madde 8 – Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır. 222 Sayılı İlköğretim Kanunu (25) Madde 1 – İlköğretim, kadın erkek bütün Türklerin milli gayelere uygun olarak bedeni, zihni ve ahlaki gelişmelerine ve yetişmelerine hizmet eden temel eğitim ve öğretimdir. Madde 12 – Mecburi ilköğrenim çağında bulundukları halde zihnen, bedenen, ruhen ve sosyal bakımdan engelli olan çocukların özel eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır sayılı Mesleki Eğitim Kanunu (26) Özel eğitim kursları Madde 39 – Bakanlık, özel eğitime muhtaç kişilere iş hayatında geçerliliği olan görevlere hazırlayıcı özel meslek kursları düzenler. Kursların düzenlenmesinde ve uygulanmasında bu kişilerin ilgi, ihtiyaç ve yetenekleri dikkate alınır. Kurslara katılanlar kursa devam ettikleri sürece bu Kanunun çırak ve öğrencilere verdiği haklardan yararlanırlar sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu Türk Milli Eğitiminin Temel İlkeleri I – Genellik ve eşitlik: Madde 4 – Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet ve din ayırımı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eğitimde hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. II – Ferdin ve toplumun ihtiyaçları: Madde 5 – Milli eğitim hizmeti, Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetleri ile Türk toplumunun ihtiyaçlarına göre düzenlenir. V – Fırsat ve imkân eşitliği: Madde 8 – Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır. 222 Sayılı İlköğretim Kanunu (25) Madde 1 – İlköğretim, kadın erkek bütün Türklerin milli gayelere uygun olarak bedeni, zihni ve ahlaki gelişmelerine ve yetişmelerine hizmet eden temel eğitim ve öğretimdir. Madde 12 – Mecburi ilköğrenim çağında bulundukları halde zihnen, bedenen, ruhen ve sosyal bakımdan engelli olan çocukların özel eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır sayılı Mesleki Eğitim Kanunu (26) Özel eğitim kursları Madde 39 – Bakanlık, özel eğitime muhtaç kişilere iş hayatında geçerliliği olan görevlere hazırlayıcı özel meslek kursları düzenler. Kursların düzenlenmesinde ve uygulanmasında bu kişilerin ilgi, ihtiyaç ve yetenekleri dikkate alınır. Kurslara katılanlar kursa devam ettikleri sürece bu Kanunun çırak ve öğrencilere verdiği haklardan yararlanırlar. C)Eğitim Sorunu: (25) (26)

28 Ne Yapmalı? Okullarda engelli öğrencilerin aktif olarak eğitim ve öğretime katılımı için yasal düzenlemelerin yanı sıra öğretmen ve idareciler de bir dizi tedbir alarak engelli öğrencilerin eğitim hayatını kolaylaştırmaya katkı sunabilir. Engelli öğrenciler için alınabilecek önlemler: (27-28) Engelli öğrencilerin engellilik türü dikkate alınmalı, tecrit edici davranışlardan uzak durulmalıdır. İşitme engelli çocuklar sınıf içerisinde öğretmeni en iyi şekilde görebileceği bir yere oturtulmalıdır. Öğretmen işitme engelli bir öğrencinin bulunduğu ortamda abartılı dudak hareketlerinden kaçınmalıdır. İşitme engelli öğrenci ile iletişim kurarken ona dinlemesi ve düşünmesi için zaman tanınmalıdır. Normal düzeyde işiten diğer öğrenciler, öğretmen tarafından işitme engelli öğrenciye nasıl davranmaları gerektiği konusunda bilgilendirilmelidir. Engelli öğrencilerin engelli olmayan öğrencilerle kaynaşması için etkinlikler düzenlenmeli Sınıf içi düzenleme görme ve fiziksel engelli öğrencilerin koşulları göz önünde bulundurularak yapılmalıdır. Öğrencilerin, takılabileceği, çarpabileceği, hareket alanını daraltan eşyalar ortada bırakılmamalıdır. Her eşyanın sınıf içindeki yeri belirli olmalıdır. Görme engelli öğrenci bundan haberdar edilmelidir. Görme engelli öğrencinin görme düzeyine bağlı olarak uygun bir yere oturtulması sağlanmalıdır. Görme engelli öğrenciler için Braille alfabesi ile yazılmış ders kitaplarının ya da ses kayıtlarının temin edilmesi sağlanmalıdır. Görme engelli öğrencinin sınıf içi iletişimine katkı sunmak için, sınıf içinde kimin konuştuğu isim söylenerek belirtilmelidir. Öğretmenler engelli öğrencilerin ailelerine ziyarette bulunmalıdır. Öğretmenler tahtaya yazı yazarken yüksek sesle konuşmalı ve görme güçlüğü olan öğrencilerin konuya vakıf olmalarını sağlamalıdır. Görsel materyallerin çok kullanıldığı derslerde görme engelli öğrencileri desteklemek üzere gerekli materyaller temin edilmelidir. C)Eğitim Sorunu: (27) (28) Monitoring the Convention on the Rights of Persons with Disabilities Guidance for human rights monitors Professional training series No. 17

29 Fiziksel engelli öğrencilerin sınıfa erişimi için uygun düzenleme yapılmalıdır. Ellerini güçlükle kullanan öğrencilerin ses kaydı yoluyla ya da bir yardımcı aracılığı ile not alması, sınava katılması sağlanmalıdır. Konuşma güçlüğü olan öğrenciler, sınıf arkadaşları tarafından alay konusu edilmemeleri için gerekli bilgilendirme ve kaynaştırma yapılmalı Konuşma güçlüğü olan öğrenciler duygu ve düşüncelerini ifade etmeye teşvik edilmeli, bu öğrenciler sabırla dinlenmelidir. Öğrenme güçlüğü olan öğrencilere yönelik olarak sınıf içi düzenlemeler yapılmalı, onların dikkat ve ayırt etme becerilerini engelleyen ortamlardan kaçınılmalı Öğrenme güçlüğü olan öğrenciler yeni beceriler kazandığında ödüllendirilmeleri sağlanmalıdır. Otistik çocukların eğitiminde bireysel eğitim planı uygulanmalı, ilerlemeler kaydedilmelidir. Otistik çocukların iletişim sorunlarına yönelik iyileştirici tedbirler alınmalıdır Özürlü öğrencilerin fiziksel, cinsel istismarına yönelik koruyucu tedbirler alınmalı, ihmal ortadan kaldırılmalı C)Eğitim Sorunu: Ne Yapmalı?

30 Engellilerin karşılaştığı en temel sorunlardan bir tanesi de istihdam sorunudur. Bu durum sosyal entegrasyonun önünde önemli bir engel oluşturmaktadır. Tüketen değil üreten bireyler olarak toplumda yer edinmek engelli bireylerin temel hakkıdır. Engellilerin eğitim ve rehabilitasyonla yeterli mesleki beceriyi elde etmeleri, bu yönde politikaların üretilmesi, işyeri ortamının engelli bireylere göre düzenlenmesi, işyerinde ayrımcı tutumların ortadan kaldırılması engelli istihdamını artıracaktır. Engelli Hakları Sözleşmesinin 27. Maddesi çalışma hakkına geniş yer vermektedir. Buna göre taraf devletler engellilerin diğer bireylerle eşit ölçüde haklarından yararlanmasını, çalışma ortamının engellileri kabul edecek nitelikte düzenlenmesini şart koşmaktadır. D) İstihdam Sorunu: Madde 27: Çalışma hayatı: Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında çalışma hakkına sahip olduğunu kabul eder. Bu hak, engellilerin, açık, bütünleştirici ve erişilebilir bir iş piyasası ve çalışma ortamında serbestçe seçtikleri bir işle hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Taraf Devletler çalışırken engelli olanlar dahil olmak üzere tüm engellilerin çalışma hakkının yaşama geçmesi konusunda yasama çalışmalarını da içeren uygun tüm tedbirleri alarak güvence altına alır. EHS’nin 2. Maddesine göre ise, engelli bireyler için makul düzenlemenin yapılması gerekir: Madde 27: Çalışma hayatı: Taraf Devletler engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında çalışma hakkına sahip olduğunu kabul eder. Bu hak, engellilerin, açık, bütünleştirici ve erişilebilir bir iş piyasası ve çalışma ortamında serbestçe seçtikleri bir işle hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Taraf Devletler çalışırken engelli olanlar dahil olmak üzere tüm engellilerin çalışma hakkının yaşama geçmesi konusunda yasama çalışmalarını da içeren uygun tüm tedbirleri alarak güvence altına alır. EHS’nin 2. Maddesine göre ise, engelli bireyler için makul düzenlemenin yapılması gerekir:

31 Makul düzenleme; engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve düzenlemeleri ifade eder. Çalışma Hakkının Önündeki Engeller: İş yerlerinin fiziksel olarak erişilebilir olmaması İş yerlerinin fiziki ortamının engellilere göre düzenlenmemesi Engellilere yönelik ayrımcılığı önleyen politika ve uygulamaların olmayışı Mevcut iş fırsatları hakkında erişilebilir bilgi eksikliği İşyerlerinde engellilerin iletişimini kolaylaştırıcı düzenlemelerin bulunmayışı (ışıklandırma, yazı, ses cihazları vs) Engellilerin çalışma becerilerine ilişkin kalıp yargılar Diğer insan hakkı ihlalleri de engellilerin çalışma hakkını tam olarak kullanamamalarına neden olabilir: Erişilebilir ulaşım araçlarının eksikliği engellilerin iş ortamına erişimini kısıtlayabilir. Öğretime erişim ile mesleki ve diğer eğitimlere erişim eksikliği, engellileri belirli işlerin gerektirdiği nitelikleri karşılayamaz durumda bırakabilir ve ayrıca potansiyel kazançlarını da kısıtlayabilir. Bağımsız ve toplum içinde yaşama fırsatının eksikliği, engellilerin tecrit edilmesine yol açabilir. Sağlık hizmetlerine erişimin eksikliği, engellileri sağlıksız ve sonucunda çalışamaz durumda bırakabilir. Bilgiye erişimin eksikliği, engellilerin iş ilanlarından ve potansiyel istihdamla ilgili diğer bilgilerden haberdar olmalarını zorlaştırabilir. D) İstihdam Sorunu:

32 Ne Yapmalı? Devletler engellilerin çalışma hakkına ilişkin olarak şu yükümlülüklerini yerine getirmeli: Saygı gösterme yükümlülüğü: İşyerinde ayrımcılığı önlemeye, dönük yasal düzenlemeler ve politikalar üretmek Koruma yükümlülüğü; Devletler özel işletmeler, işadamları ve sendikaları gibi devlet dışı aktörlerin engellilerin çalışma hayatına müdahale etmesini önlemeli ve onlara karşı engellilerin haklarını korumalı Yerine getirme yükümlülüğü; Devletler engellilerin çalışma hakkından yararlanabilmeleri için eyleme geçmeli, engellilerin devlet kurumlarında çalışabilmesine olanak tanımalı İşverenler engelli çalışanlarına karşı yükümlülükleri konusunda bilinçlendirilmeli Engelli bireyler işyerindeki yükümlülükleri ve hakları konusunda bilinçlendirilmeli Engellilere yönelik ayrımcı tutum ve davranışları ele alacak etkin mekanizmalar kurulmalı ÖRNEK OLAY (29) Volkswagen’in Engellilere Kurumsal Taahhüdü 2003 Avrupa Engelliler Yılı’nın bir parçası olarak ve daha önceki şirket girişimlerine dayanarak, uluslararası otomobil üreticisi Volkswagen, eğitim, öğretim ve dahili iletişim sayesinde engelli personeli temel iş sürecine daha iyi entegre etmeyi taahhüt eden bir anlaşma imzaladı kutlamalarının bir parçası olarak, Volkswagen aynı zamanda engelli sorunlarını duyurmak için, aşağıdakiler dahil olmak üzere, ana hatlarıyla çeşitli önlemleri içeren, “Himaye Etmekten Beceri Kazandırmaya” adlı bir broşür çıkardı: Ürünlerinin engelliler için erişilebilir olmasını sağlamak için çalışmak Çalışma ortamında engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklamak Güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamını teşvik etmek, engelli çalışanları entegre etmek ve firmada çalıştıkları zaman içinde engelli hale gelmiş olabilecek çalışanları yeniden entegre etmek üzere evrensel tasarım ilkelerinden faydalanmak Evrensel tasarım özelliklerinin engelli çalışanlar için yeteri kadar uygun olmadığı noktalarda makul düzenlemelerden faydalanmak Engellilerle ilgili kuralların firmanın tüm departmanlarında ve üretim tesislerinde kademeli olarak uygulamaya geçirilmesine yönelik birlikte çalışmak üzere farklı yönetim birimlerinden ve engelli temsilcilerinden oluşan “entegrasyon ekipleri” kurmak ÖRNEK OLAY (29) Volkswagen’in Engellilere Kurumsal Taahhüdü 2003 Avrupa Engelliler Yılı’nın bir parçası olarak ve daha önceki şirket girişimlerine dayanarak, uluslararası otomobil üreticisi Volkswagen, eğitim, öğretim ve dahili iletişim sayesinde engelli personeli temel iş sürecine daha iyi entegre etmeyi taahhüt eden bir anlaşma imzaladı kutlamalarının bir parçası olarak, Volkswagen aynı zamanda engelli sorunlarını duyurmak için, aşağıdakiler dahil olmak üzere, ana hatlarıyla çeşitli önlemleri içeren, “Himaye Etmekten Beceri Kazandırmaya” adlı bir broşür çıkardı: Ürünlerinin engelliler için erişilebilir olmasını sağlamak için çalışmak Çalışma ortamında engelliliğe dayalı ayrımcılığı yasaklamak Güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamını teşvik etmek, engelli çalışanları entegre etmek ve firmada çalıştıkları zaman içinde engelli hale gelmiş olabilecek çalışanları yeniden entegre etmek üzere evrensel tasarım ilkelerinden faydalanmak Evrensel tasarım özelliklerinin engelli çalışanlar için yeteri kadar uygun olmadığı noktalarda makul düzenlemelerden faydalanmak Engellilerle ilgili kuralların firmanın tüm departmanlarında ve üretim tesislerinde kademeli olarak uygulamaya geçirilmesine yönelik birlikte çalışmak üzere farklı yönetim birimlerinden ve engelli temsilcilerinden oluşan “entegrasyon ekipleri” kurmak D) İstihdam Sorunu: (29) Corporate Partnership Program Launched for European Year of Disabled:

33 Türkiye’de de engellilerin istihdamına ilişkin sorunlar oldukça fazladır. Son yıllarda yapılan bazı düzenlemelere karşın engelli istihdamı istenilen düzeyde değildir. Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı: 7 Şubat 2014 tarihli ve resim gazetede yayınlanan Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı Ve Engellilerin Devlet Memurluğuna Alınmaları Hakkında Yönetmelik ile engellilerin devlet memuru olabilmesi ile ilgili yeni düzenleme yapılmıştır. (30) Buna göre, Engelli Kamu Personel Seçme Sınavı ile devlet memuru olarak atanacaktır. Erişim Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 2013 yılı istatistiklerine göre, kamu kurumlarında engelli kotasında istihdam edilen kadın memur sayısı %21 erkek memur sayısı %79’dur yılı itibarıyla özel sektörde çalışan engelli sayısı , kamuda çalışan engelli sayısı ise dur. (31) D) İstihdam Sorunu: (30) (31)

34 Aile içi şiddet; Aile üyelerinden biri tarafından aynı ailedeki bir diğer üyenin yaşamını fizik veya psikolojik bütünlüğünü veya bağımsızlığını tehlikeye sokan, kişiliğine veya kişilik gelişimine ciddi boyutlarda zarar veren eylem veya ihmaldir. Engelli bireyler zaman zaman aile içi şiddete maruz kalmakta ancak bu uzun uğraşılar sonucu açığa çıkarılabilmektedir. Engelli bireyler fiziksel şiddet gibi şiddet türlerinin yanı sıra ayrıca ihtiyacı olan bakımın engellenmesi, ilacın kesilmesi ya da onun için hayati olan araç gerecin kendisinden uzaklaştırılması gibi ihmal davranışları ile de karşı karşıya kalabilmektedir. Başka birinin desteğine bağımlı olma, telefona erişememe, evden tek başına çıkamama ya da insanlardan izole bir şekilde yaşama engelliler için şiddet riskini artırır. Engelli olmayan bireylerde olduğu gibi bu şiddet ve istismar, kurban üzerinde güç ve kontrol sergilemeyi içermektedir. Pek çok engelli için aile bireyi, bakıcı ve arkadaş şiddeti önemli bir sorundur. Özellikle zihinsel engellilerin şiddete uğrayıp uğramadığı konusunda dikkatli olunmalıdır. Engelli bireylerin sıklıkla uğradığı şiddet davranışları: Fiziksel şiddet Cinsel şiddet Duygusal şiddet İhmal etme ya da desteği kesme Finansal istismar Engelli bireyin sahip olduğu araca zarar verme (Tekerlekli sandalye, protez kol, bacak, koltuk değneğinin nefret saikiyle tahrip edilmesi) (32) Engelli bireylere yönelik şiddetin açığa çıkmasının önündeki engeller: Şiddet mağduru olan engelli kişiler kendilerine inanılmayacağını düşündükleri için bunu anlatmayabilir Mağdur şiddeti uygulayanın kendisini yeniden cezalandırmasından korkabilir Engelli birey, şiddete ya da istismara uğradığının farkında değildir Engelli erkekler şiddetin açığa çıkmasından dolayı rencide kaygısıyla olayı gizlemek isteyebilir Şiddet aileden birisi ya da yakın bir arkadaş tarafından uygulandığında şiddet mağduru olaydan söz etmek istemez E) Aile İçi Şiddet Sorunu: (32)

35 E) Aile İçi Şiddet Sorunu: Vaka Örneği Ali 1989 yılında Spina Bifida tanısı ile doğmuştur. Ali’nin doğumundan bir yıl önce, ebeveynleri Türkiye’ye dönmüş ve yeni hayatlarına uyum sağlamada zorlanmışlardır. Ali doğduğunda, annesi psikolojik sorunlar yaşıyordu. 15 yaşına geldiğinde, anne babası boşanmış ve baba-çocuk ilişkisi kopmuştur. Ali ne bir rehabilitasyon merkezine ne de bir okula gönderilmiştir. Ve kız kardeşi ona bakan tek kişidir. Ali, tıbbi bir bakım olmadığından, gün geçtikçe zayıflamış bu nedenle doktorlar, bakımının sosyal hizmetler tarafından yapılmasına karar vermiştir. Bir sosyal hizmet görevlisi Ali’yi evde ziyaret etmeye başlamış ancak, annesi bu ziyarete engel olmuştur. Bunun yanı sıra anne sosyal hizmetlerin sunduğu yardımı reddetmiş neticede Ali’nin durumu iyileşmemiştir. Sonuçta, mahkeme, Ali ve kız kardeşinin, annesinin gözetiminden alınmasına ve bir bakım kurumuna yerleştirilmesi gerektiğine karar vermiştir. Vaka Örneği Ali 1989 yılında Spina Bifida tanısı ile doğmuştur. Ali’nin doğumundan bir yıl önce, ebeveynleri Türkiye’ye dönmüş ve yeni hayatlarına uyum sağlamada zorlanmışlardır. Ali doğduğunda, annesi psikolojik sorunlar yaşıyordu. 15 yaşına geldiğinde, anne babası boşanmış ve baba-çocuk ilişkisi kopmuştur. Ali ne bir rehabilitasyon merkezine ne de bir okula gönderilmiştir. Ve kız kardeşi ona bakan tek kişidir. Ali, tıbbi bir bakım olmadığından, gün geçtikçe zayıflamış bu nedenle doktorlar, bakımının sosyal hizmetler tarafından yapılmasına karar vermiştir. Bir sosyal hizmet görevlisi Ali’yi evde ziyaret etmeye başlamış ancak, annesi bu ziyarete engel olmuştur. Bunun yanı sıra anne sosyal hizmetlerin sunduğu yardımı reddetmiş neticede Ali’nin durumu iyileşmemiştir. Sonuçta, mahkeme, Ali ve kız kardeşinin, annesinin gözetiminden alınmasına ve bir bakım kurumuna yerleştirilmesi gerektiğine karar vermiştir.

36 Ne Yapmalı? Toplumu, engellilere yönelik aile içi şiddeti bildirme konusunda bilgilendirmeli Engelli bireylere bakmakla yükümlü kişilerin engellilere yönelik şiddet konusunda eğitilmesi sağlanmalı Engelli bireylerin aile içi şiddet ve başvuru mekanizmaları konusunda eğitilmelerini sağlamak Zihinsel engellilerin aile içi şiddetten korunması için önleyici ve koruyucu tedbirler alınmalı Sosyal hizmet görevlilerinin engellilerle görüşme ortamlarının iyileştirilmesi sağlanmalı Alo 183 hattı aracılığıyla gelen çağrıların etkili bir şekilde yönlendirilmesi gerçekleştirilmeli Engelli bakımını yürüten kişilerin düzenli olarak performans değerlendirmesi yapılmalı Engelli bireyleri, kendi parasını idare etme konusunda teşvik etmeli Engellilerin ev içerisinde bağımsız bir biçimde ulaşabilecekleri bir telefon ya da alarm düğmesine sahip olmalarını sağlamak Engelli bireylerin çağırabileceği acil servis araçları oluşturulmalı E) Aile İçi Şiddet Sorunu:

37 Engelliler, erişim hakkının yerine getirilmemesine bağlı olarak bir dizi temel hak ve özgürlükleri ve ekonomik ve sosyal haklarından yeterince yararlanamamaktadır. Bu kapsamda eğitim, sağlık, istihdam, spor ve kültürel faaliyetlere erişimin kısıtlı olması ve kentlerde engelliler için gerekli altyapının bulunmayışı engelli bireylerin ev, bakım merkezleri gibi yerlerde izole bir şekilde yaşamalarına neden olmaktadır Öte yandan toplum içinde var olan kalıp yargılar nedeniyle de engelli bireyler sosyal olarak dışlanmaktadır. Engelli bireylerle ilgili olarak toplum genelinde bazı önyargılar mevcuttur. Bu önyargılardan bazıları; Engelliler, kendi kendine yetemez acınması gereken kişilerdir çaresizdirler lanetlenmişlerdir kaderleri yüzünden aksidir engelli olmayanların dünyasına kızgınlıkla bakar yaşamaya değmeyecek hayatlara sahiptir evden çıkmamaları tercih edilir çalışamaz aile kuramaz/iyi ebeveyn olamaz özel, ayrı eğitim programlarına ihtiyaç duyar kültürel faaliyetlere katılamazlar öğrenemezler çocuklar gibi naiftir (zihinsel engelliler), kendi kendine karar veremez tehlikelidir/bir tehdit teşkil ederler/şiddete başvurabilir (psiko-sosyal engelliler) iletişim için alternatif yöntemler kullanmalıdırlar, aptaldır F) Önyargı ve Engellilere Yönelik Ayrımcılık:

38 Ayrımcılık: Irk, renk, cinsiyet, dil, din, politik ya da diğer görüşler, ulusal ya da sosyal köken, mülkiyet, doğum ya da diğer statüler gibi herhangi bir zemin üzerine dayandırılan ve bütün hak ve özgürlüklerin eşit ölçüde bütün bireyler tarafından tanınmasını, kullanılmasını veya yararlanılmasını kaldırma veya zayıflatma amacına sahip, herhangi bir ayırma, dışlama, kısıtlama veya üstünlük tanımadır. Doğrudan ayrımcılık: Bir kişiye, ırk veya etnik kökene dayalı olarak, karşılaştırılabilir bir durumda, diğer bir kişiye göre daha az tercih edilir şekilde muamele edilmesi, edilmiş olması veya edilebilir olması halinde doğrudan ayrımcılık söz konusudur. Dolaylı ayrımcılık: Görünüşte tarafsız olan bir düzenleme, ölçüt veya uygulama, bir ırk veya etnik kökene mensup kişilere, başka kişilerle karşılaştırıldığında belirli bir dezavantaj yaratıyorsa ve söz konusu düzenleme, ölçüt veya uygulama meşru bir amaçla haklı kılınmadıkça ve söz konusu amaca ulaşmak için kullanılan araçlar uygun ve gerekli olmadıkça, dolaylı ayrımcılık teşkil eder. (33) F) Önyargı ve Engellilere Yönelik Ayrımcılık: (33) 2000/43/EC sayılı Avrupa Birliği Konseyi Direktifi

39 Eşitlik ve Ayrımcılık Yapılmamasıyla İlgili Unutulmaması Gerekenler (34) İnsan haklarının bu önemli ilkeleri hakkında unutulmaması gereken bazı temel hususlar şunlardır: Eşitlik ve ayrımcılık yapılmaması tüm haklardan yararlanmakta esastır. Eşitlik ve ayrımcılık yapılmamasından yararlanmakta insan haklarına etkin erişim esastır. Eşitlik, farklarımız gözetilmeksizin, hepimizin doğuştan değer sahibi olduğumu anlamına gelir. Eşitliğe farklı yaklaşımlar vardır: Biçimsel eşitlik Fırsat eşitliği Gerçek veya “fiilî” eşitlik Ayrımcılık yapılmaması, engelliliğe dayalı adil olmayan bir davranış ister apaçık, ister gizli olsun, bundan kaçınmak veya bunu düzeltmekle ilgilidir. EHS hükmünde: Eşitlik ve ayrımcılık yapılmaması en önemli ilkelerden ikisini teşkil eder. Devletler engelliliğe dayalı ayrımcılık yapamazlar ve engelliliğe dayalı ayrımcılık yapan devlet harici aktörleri durduracak şekilde hareket etmelidirler. Makul düzenleme sağlayamamak, engelliliğe dayalı bir ayrımcılık biçimidir. Devletler, engellilerin fiilî eşitliklerini teşvik etmek ve bunu güvence altına almak üzere pozitif eylem içinde olmalıdır. F) Önyargı ve Engellilere Yönelik Ayrımcılık: (34) A.g.e sf 1229

40 Demokratik katılım; vatandaşların her alanda temsili veya atanmış organların karar alma, uygulama ve denetleme süreçlerine katılarak etkin olma anlayışı olarak tanımlanabilir. Katılım yöntemleri: Geleneksel Yol ve Yöntemler; Halk oylaması ve doğrudan demokrasi Modern Yeni Katılım Yöntemleri; Yurttaş Girişimleri, Planlama Çemberleri, Yurttaş Kurulları, Gelecek Atölyeleri, Yuvarlak Masa Toplantıları ve Forumlar, Kamuoyu Yoklamaları, Halk Toplantıları, Meclis Toplantılarına Katılım, İletişim/Elektronik Demokrasisi, İnternet ve sosyal medya, Telefon, Dilekçe, Sivil Toplum Örgütleri, Yerel Gündem 21 ve Kent Konseyleri. Engelli bireylerin ülkemizde temsil edilmesi oldukça düşüktür. Bu da beraberinde engellilerin hak ve taleplerinin göz ardı edilmesi riskini getirmektedir. Karar alma mekanizmalarında engellilerin temsili onlarla ilgili uluslararası standartların yerine getirilmesi bakımından son derece önemlidir. Yerel yönetimlerin kentsel düzenlemeleri engelli bireylerin önceliklerine ve ihtiyaçlarına göre gerçekleştirmesi, ülke genelinde eğitim, sağlık gibi politikalarda engellilerin ihtiyaçlarının detaylandırılması gibi adımlar engellilerin toplum içerisinde izole edilmeksizin yaşamalarına katkı sunacaktır. G) Siyasal Katılım Sorunu

41 BM Engelli Hakları Sözleşmesi Madde 29, Siyasal ve toplumsal yaşama katılma hakkı: Taraf Devletler, engellilerin siyasi haklarını ve diğer bireylerle eşit koşullar altında bunlardan yararlanma fırsatını güvence altına alır ve aşağıda belirtilenleri yerine getirir: (a) Diğerlerinin yanı sıra aşağıda belirtilenler yoluyla, engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında seçme ve seçilme hakları dahil olmak üzere siyasi ve kamusal yaşama etkin şekilde ve tam katılımını doğrudan veya serbestçe seçilmiş temsilciler aracılığıyla sağlamak, (i) Seçim usullerinin, tesislerinin, materyallerinin uygun, erişilebilir ve anlaşılması ve kullanılmasının kolay olmasını sağlamak, (ii) Engellilerin, seçimlerde ve referandumlarda baskıya uğramadan, gizli oy kullanarak, aday olma ve etkili bir mevkide görev alma ve devletin tüm kademelerinde tüm kamu görevlerini yerine getirme haklarını koruyarak, uygun olan yardımcı ve yeni teknolojilerin kullanılmasını kolaylaştırmak, (iii) Engellilerin seçmen olarak tercihlerini özgürce ifade edebilmelerini güvence altına alarak ve bu amaçla gerektiğinde, talep etmeleri durumunda oy kullanırken kendi seçtikleri bir kişinin desteğini almalarına izin vermek, (b) Engellilerin ayrımcılığa uğramadan, diğer bireylerle eşit koşullar altında, kamu işlerinin idaresinde etkin ve tam katılımlarının sağlanacağı bir ortamı yaratmak ve aşağıda belirtilenler de dahil olmak üzere, kamu işlerine katılımlarını cesaretlendirmek; (i) Ülkenin kamusal ve siyasi yaşamı ile ilgili sivil toplum kuruluşları, dernekler ve siyasi partilerin etkinliklerine ve yönetimine katılım; (ii) Engellileri uluslararası, ulusal, bölgesel ve yerel düzeylerde temsil eden engelli örgütlerinin kurulması ve engellilerin içinde yer almalarının sağlanması. BM Engelli Hakları Sözleşmesi Madde 29, Siyasal ve toplumsal yaşama katılma hakkı: Taraf Devletler, engellilerin siyasi haklarını ve diğer bireylerle eşit koşullar altında bunlardan yararlanma fırsatını güvence altına alır ve aşağıda belirtilenleri yerine getirir: (a) Diğerlerinin yanı sıra aşağıda belirtilenler yoluyla, engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında seçme ve seçilme hakları dahil olmak üzere siyasi ve kamusal yaşama etkin şekilde ve tam katılımını doğrudan veya serbestçe seçilmiş temsilciler aracılığıyla sağlamak, (i) Seçim usullerinin, tesislerinin, materyallerinin uygun, erişilebilir ve anlaşılması ve kullanılmasının kolay olmasını sağlamak, (ii) Engellilerin, seçimlerde ve referandumlarda baskıya uğramadan, gizli oy kullanarak, aday olma ve etkili bir mevkide görev alma ve devletin tüm kademelerinde tüm kamu görevlerini yerine getirme haklarını koruyarak, uygun olan yardımcı ve yeni teknolojilerin kullanılmasını kolaylaştırmak, (iii) Engellilerin seçmen olarak tercihlerini özgürce ifade edebilmelerini güvence altına alarak ve bu amaçla gerektiğinde, talep etmeleri durumunda oy kullanırken kendi seçtikleri bir kişinin desteğini almalarına izin vermek, (b) Engellilerin ayrımcılığa uğramadan, diğer bireylerle eşit koşullar altında, kamu işlerinin idaresinde etkin ve tam katılımlarının sağlanacağı bir ortamı yaratmak ve aşağıda belirtilenler de dahil olmak üzere, kamu işlerine katılımlarını cesaretlendirmek; (i) Ülkenin kamusal ve siyasi yaşamı ile ilgili sivil toplum kuruluşları, dernekler ve siyasi partilerin etkinliklerine ve yönetimine katılım; (ii) Engellileri uluslararası, ulusal, bölgesel ve yerel düzeylerde temsil eden engelli örgütlerinin kurulması ve engellilerin içinde yer almalarının sağlanması. G) Siyasal Katılım Sorunu

42 Ne Yapmalı? Engelliler ve yakınları siyasi katılım hakkı konusunda bilgilendirilmeli Engelliler için seçimlerde aday olabilmeleri için pozitif ayrımcılık çerçevesinde kota uygulanmalı Yerel meclislerde engelli bireylerin katılımını artırmaya yönelik fiziksel düzenlemeler yapılmalı Yasa yapım ve siyasal karar süreçlerinde engellilerin görüşleri alınmalı Seçimlerde engelli bireylerin oy kullanmaları için gerekli düzenlemeler yapılmalı Engellilerin sorun ve taleplerinin karar mekanizmalarınca görülebilmesi için medyanın duyarlılık göstermeli Toplumda engellilere yönelik önyargıların ortadan kaldırılması için kampanyalar yapılmalı G) Siyasal Katılım Sorunu

43 ULUSAL KURUMLAR Başbakanlık İletişim Merkezi Adres: Başbakanlık Halkla İlişkiler Daire Başkanlığı Merkez Bina B.Blok P.K.:06640 Kızılay / Ankara Tel: (0312) Fax: (0312) Başbakanlık İletişim Merkezi Adres: Başbakanlık Halkla İlişkiler Daire Başkanlığı Merkez Bina B.Blok P.K.:06640 Kızılay / Ankara Tel: (0312) Fax: (0312) İçişleri Bakanlığı Mülkiye Teftiş Kurulu Başkanlığı İnsan Hakları İhlalleri İnceleme Bürosu Adres:İçişleri Bakanlığı Mülkiye Teftiş Kurulu Başkanlığı İnsan Hakları İhlalleri İnceleme Bürosu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) Faks:(0312) Web:http://www.icisleri.gov.tr/default.icisleri_2.aspx?content=187 İçişleri Bakanlığı Mülkiye Teftiş Kurulu Başkanlığı İnsan Hakları İhlalleri İnceleme Bürosu Adres:İçişleri Bakanlığı Mülkiye Teftiş Kurulu Başkanlığı İnsan Hakları İhlalleri İnceleme Bürosu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) Faks:(0312) Web:http://www.icisleri.gov.tr/default.icisleri_2.aspx?content=187 İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları Web:http://www.ihb.gov.tr/KKurullarHakkinda.aspx, (il kurulları), (ilçe kurulları) Başvurular il valiliklerine veya ilçe kaymakamlığına yapılabilir İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları Web:http://www.ihb.gov.tr/KKurullarHakkinda.aspx, (il kurulları), (ilçe kurulları) Başvurular il valiliklerine veya ilçe kaymakamlığına yapılabilir Jandarma İnsan Hakları İhlallerini İnceleme ve Değerlendirme Merkezi (JİHİDEM) Adres:JİHİDEM Jandarma Genel Komutanlığı Korg. Hulusi Sayın Kışlası Beştepe/ANKARA Telefon:156 veya (0312) Faks:(0312) – (0 312) Web:http://www.jandarma.gov.tr/jihidem/ana_sayfa.htm Jandarma İnsan Hakları İhlallerini İnceleme ve Değerlendirme Merkezi (JİHİDEM) Adres:JİHİDEM Jandarma Genel Komutanlığı Korg. Hulusi Sayın Kışlası Beştepe/ANKARA Telefon:156 veya (0312) Faks:(0312) – (0 312) Web:http://www.jandarma.gov.tr/jihidem/ana_sayfa.htm

44 ULUSAL KURUMLAR Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu Adres:Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) – Faks:(0312) Web:http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/index.htm E-Posta: Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu Adres:Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) – Faks:(0312) Web:http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/dilekce/index.htm E-Posta: Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Adres:Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) Faks:(0312) Web:http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/index.htm E-Posta: Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Adres:Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Bakanlıklar/ANKARA Telefon:(0312) Faks:(0312) Web:http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/index.htm E-Posta: Türkiye Insan Haklari Kurumu Adres: Yüksel Caddesi No:23, Kat 3, Yenişehir Ankara – TÜRKİYE Telefonlar: , Faks: Web: Türkiye Insan Haklari Kurumu Adres: Yüksel Caddesi No:23, Kat 3, Yenişehir Ankara – TÜRKİYE Telefonlar: , Faks: Web:

45 ULUSLAR ARASI KURUMLAR Avrupa Engelli Forumu: Adres: The European Disability Forum-Square de Meeus Brussels - Belgium Tel : Fax : Avrupa Engelli Forumu: Adres: The European Disability Forum-Square de Meeus Brussels - Belgium Tel : Fax : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Adres:European Court of Human Rights, Council of Europe Strasbourg- Cedex, FRANSA Telefon:0033 (0) Faks:0033 (0) Web:http://www.echr.coe.int Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Adres:European Court of Human Rights, Council of Europe Strasbourg- Cedex, FRANSA Telefon:0033 (0) Faks:0033 (0) Web:http://www.echr.coe.int Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi Adres:Petitions Team Office of the High Commissioner for Human Rights United Nations Office at Geneva 1211 Geneva 10, İSVİÇRE Faks: Web:http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/index.htm Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi Adres:Petitions Team Office of the High Commissioner for Human Rights United Nations Office at Geneva 1211 Geneva 10, İSVİÇRE Faks: Web:http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/index.htm

46 Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi Genel Sekreterliği Adres: Secretariat for the Convention on the Rights of Persons with Disabilities (SCRPDUnited Nations, S-2906 New York, NY United States of America Tel: enable(AT)un.org Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi Genel Sekreterliği Adres: Secretariat for the Convention on the Rights of Persons with Disabilities (SCRPDUnited Nations, S-2906 New York, NY United States of America Tel: enable(AT)un.org ULUSLAR ARASI KURUMLAR Dünya Sağlık Örgütü Adres: World Health Organization Avenue Appia Geneva 27 Switzerland Tel: Fax: Dünya Sağlık Örgütü Adres: World Health Organization Avenue Appia Geneva 27 Switzerland Tel: Fax:


""Bu proje Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir." Özürlü STK'larının Lobicilik ve Hak Temelli Yaklaşımlar Konusundaki." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları