Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Kelime Bilgisi Kelime (sözcük): Cümlenin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan anlatım birimlerine.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Kelime Bilgisi Kelime (sözcük): Cümlenin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan anlatım birimlerine."— Sunum transkripti:

1

2 Kelime Bilgisi Kelime (sözcük): Cümlenin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan anlatım birimlerine kelime denir. Kelime, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan dilin anlamlı en küçük parçasıdır. Kelimelerin belirli bir düzen içerisinde bir araya getirilmesiyle anlaşma sağlanır.

3 Kelimede Anlam Kelimeler de dil gibi canlı varlıklardır. Sahip oldukları anlamların dışında zamanla yeni anlamlar kazanabildikleri gibi bir anlamda birkaç kelime de kullanılabilir. Bu özellikler hem kelimenin kendisine ait olabilir, hem de diğer kelimelerle olan anlam ilişkisini gösterebilir. Burada kelimelerin anlam özelliklerinin yanı sıra kelimeler arasındaki anlam ilişkileri de karşımıza çıkmaktadır.

4 Anlam Bakımından Kelimeler Kelimeler tek başlarına anlamlı olabildikleri gibi cüm l ede veya söz içinde kullanılışlarına göre yeni anlamlar da kazanabilirler, aralarında anlamdaşlık sesteşlik gibi ilişkiler de barındırabilirler. Anlam bakımından kelimeler ve kelimeler arasındaki anlam ilişkileri şunlardır:

5 A) Anlam Bakımından Kelimeler 1. Gerçek Anlam (Temel Anlam) Kelimelerin taşıdıkları ilk ve genel anlama gerçek anlam denir. Kelimelerin sözlükteki ilk anlamıdır. Kelimenin gerçek anlamı, herkesçe bilinen yaygın anlamıdır. Buna "temel anlam" da denir. Meselâ, “ağız” dendiğinde akla ilk gelen, organ adıdır. “göz” kelimesi de öyle. Soğuktan su boruları patlamış. Ayağında eski bir spor ayakkabı var.

6 Biraz sonra toprak bir yola girdik. Kanadı kırık bir martı gördüm. Soğuk sudan boğazı şişmişti. Yataktan kalkarken başımı duvara çarptım. Dün gece erken yattım. Sıcak çorbayı içince rahatladım. Dolaptan temiz elbiselerini çıkardı. Ahmet’in burnu iyi koku alır. Ağzında yaralar oluşmuştu.

7 Temel anlam: Baş: Kafa Yan anlam: Baş: 1. Tane (bir baş soğan) 2. Önder, yönetici (ustabaşı) 3. Başlangıç (köprübaşı) 4. Uç (topluiğnenin başı) Burun: Koku alma organı Burun: 1. Bir nesnenin ön kısmı (geminin burnu) 2. Karanın denize uzandığı bölüm, uç nokta (Sinop Burnu)

8 Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcük gerçek (temel) anlamda kullanılmamıştır? A) A) Patron ne düşünürse düşünsün, kimsenin kuyruğu olamam ben. B) Yerdeki cam parçaları topuğunun kanamasına sebep oldu. C)Etrafımı çevreleyen her şey bana onu hatırlatmaya yetiyor. D) İdarenin verdiği cezaya üç gün içinde itiraz etme hakkı var. E) Veteriner, kanatlarını iyileştirdiği güvercini gökyüzüne saldı.

9 Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi gerçek anlamında kullanılmıştır? Ben bu kaldırımların emzirdiği çocuğum Erimiş ruhlarımız bir derdin potasında Senin gölgeni içmiş, onun gözbebekleri Kara gökler kül rengi bulutlarla kaplı Bana düşmez can vermek, yumuşak bir kucakta

10 2.Yan Anlam Temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamlara yan anlam denir. Sözcüğün gerçek anlamının dışında, ancak gerçek anlamıyla az çok yakınlık taşıyan yeni anlamlar kazanması yan anlamı oluşturur. Bir sözcüğün yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır.

11 Meselâ “göz” dendiğinde akla ilk gelen, kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Ama “iğnenin gözü”, “çantanın gözü”, masanın gözü” tamlamalarındaki anlamlar benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamlardır. Bunlara da yan anlam denir. Meselâ, “düşmek” kelimesi “Meyveler tek tek yere düştü” cümlesinde temel anlamda; “Çocuğun pantolonu düşüyordu”, “Bu yılın ilk karı düştü” ve “Kavakların gölgesi yola düştü” cümlelerinde yan anlamdadır.

12 Beşiktaş sırtlarına ağaç dikiyorlar. (arka taraf) Gülün tomurcukları sabahleyin patlamış. Uçağın kanadı havada parçalanmış. Başı kırık bir çiviyi sökmeye uğraşıyor. Bu dalda başarılı olabileceğimi sanıyorum. Köprünün ayağına bomba koymuşlar. Şişeyi boğazına kadar doldurdu. Kapının kolunu kırınca babamdan azar işittim. Benim yetiştirdiğim öğrenciler daha başarılı. Yokuşun başına kadar koştuk.

13 3.Mecaz Anlam Bir sözcüğün gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Başka bir deyişle bir kelimenin, gerçek ortaya çıkan anlamdır. Bu kullanımda anlatımı anlamı dışında, başka bir kelimenin yerine kullanılması sonucu renklendirmek ve kuvvetlendirmek esastır. Mecaz anlamda iki kelime bir yönüyle benzerlik ilgisi kurularak birbirine benzetilmiştir. Bu konuyu bir daha açmayacağım. Derdim çoktur, hangisine yanayım.

14 Doktora boş gözlerle bakıyordu. Bu şarkıya bayılıyorum. Tatlı sözlerle babasının gönlünü aldı. Yakında savaş patlayacak.

15 Gerçek anlam Zarfı damgaladı. Köpek kudurdu. Yatmadan önce ocağı söndürdü. Elbisesini lekeledi. Hırsız polisin elinden kaçtı. Ekmeğin kaç lira olduğunu bilmiyor musun? Usta motoru yağladı. Ağacı baltaladı. Mecaz anlam Adamı hırsız olarak damgaladılar. Eve geç kaldığım için annem öfkesinden kudurdu. Deprem binlerce insanın ocağını söndürdü. Babasının adını lekeledi. Ayşe'nin uykusu kaçtı. Bu işin tadı kaçtı. İstanbul'a ekmek parası kazanmaya gitti. Annemi iyiden iyiye yağladım, geç kalmamama bir şey demez artık Enflasyonun yükselmesi ekonominin iyiye gidişini baltaladı.

16 Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, birinci cümlede gerçek, ikinci cümle­de mecaz anlamıyla kullanılmamıştır? A)Bu sabahki ekmek iyi kabarmıştı. Çocuk, boyuna bakmadan herkese kabarıyordu. B)Annesi onu yoğurt mayası almaya yolladı. Görevli, mayası bozuk birine benziyordu. C)Ben babamın yazısını kolaylıkla okurum. Suçlu olduğunu yüzünden okumuştu. D)Bakkala olan borcunu maaş alınca ödeyecekti. Kazandığımız bu zaferi kanımızla ödedik. E)Oyuncular sahnede rollerini çok iyi oynadılar. Bize karşı hep iyi insan rolü oynardı.

17 4.Deyimler Deyim, en az iki kelimenin kalıplaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan mecazlı sözlerdir. Kelimelerden biri veya her ikisi anlam kaybına uğrar. Bu sözlerle gönlümü almış mı oldun? Kendi düşüncelerinde ayak diriyordu. Korktuğu başına gelmiş, arabası bozulmuştu. Her gördüğüne dudak büküyordu. Senin yaptığın pire için yorgan yakmak.

18 Deyimlerin Özellikleri a) Deyimler kalıplaşmış sözlerdir. b) Sözcüklerin yerleri değiştirilemez, herhangi biri atılamaz, yerlerine başka kelimeler konulamaz. Meselâ "yüzün ak olsun" yerine "yüzün beyaz olsun" denilemez, "ocağına incir ağacı dikmek" yerine "ocağına çam ağacı dikmek" denilemez, "ayıkla pirincin taşını" yerine "ayıkla bulgurun taşını" denilemez, "dilinin altındaki baklayı çıkar" yerine "dilinin altındaki şekeri çıkar" denilemez.

19 c) Deyimler kısa ve özlü anlatımlardır. Az sözle çok şey anlatırlar: “Çam sakızı çoban armağanı”, “dili çözül-”, “dilinde tüy bit-”, “dilini yut-” d) Deyimler en az iki sözcükten oluşurlar. Bu özellik deyimi mecazdan ayırır. 1. Ya kelime öbeği ve mastar şeklinde olurlar: ağzı açık, kulağı delik, eli uzun, kaşla göz arasında, 2. Ya da cümle şeklinde olurlar ki bunların bir kısmı gerçek olaylara yada öykücüklere dayanır. Yorgan gitti, kavga bitti. Dostlar alışverişte görsün,

20 e) Deyimler özel anlamlı sözlerdir. Deyimler genel yargı bildirmezler. Deyimler bir kavramı belirtmek için bulunmuş sözlerdir. Öğütte bulunmazlar. Atasözleri ise genel anlamlı sözlerdir. Ders vermek, öğütte bulunmak için ortaya konulmuşlardır. Deyimle atasözünü ayıran en önemli nitelik budur. Meselâ: "İşleyen demir ışıldar" atasözüdür. Çalışmanın önemini anlatmaktadır. Bu yargı dünyanın her yerindeki insan için geçerlidir.

21 f) Deyimlerin çoğunda kelimeler gerçek anlamından çıkarak mecaz anlam kazanmışlardır. Çantada keklik, ağzı açık, kulağı delik, abayı yakmak, devede kulak, hapı yutmak, fol yok yumurta yok, hem nalına hem mıhına, ne şiş yansın ne kebap, ben diyorum hadımım, o soruyor kaç çocuğun var? Bazı deyimler ise anlamlarından çıkmamışlardır: Çoğu gitti azı kaldı, ismi var cismi yok, adet yerini bulsun, Allah bana ben de sana, yükte hafif pahada ağır, özrü kabahatinden büyük, dosta düşmana karşı, iyi gün dostu, canı sağ olsun..

22 g) Deyimler cümlenin öğesi olabilir, cümlede başka görevler de alabilir: Üzüntüsünden ağzını bıçak açmıyordu. (Yüklem) Damarıma basmadan konuşamaz mısın? (Zarf tümleci) Aslan payı ona düştü. (Özne, isim tamlaması) O, dik kafalı biridir. (sıfat tamlaması, sıfat) h) Kafiyeli deyimler de vardır: Ele verir talkımı, kendi yutar salkımı

23 Ne yapacağını bilmiyordu, iki arada bir derede kalmıştı. Altı çizili deyimin cümleye kattığı anlam aşağıdakilerin hangisinde vardır? Sorunlara sabırsızca yaklaştığın sürece başarılı olamazsın. Babasından izin almadığı için dışarı çıkıp çıkmama konusunda kararsız kalmıştı. Bu tabloya her bakışında yüzünde bir çaresizlik ifadesi belirdi. Acemi katır kapı önünde yük indirir, sözünün ne kadar doğru olduğunu anlamıştı. Böyle isteksizce hareket etmesi hepimizi çileden çıkarmıştı.

24 5.Terim Anlam Bir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili bir kavramı karşılayan kelimelere terim denir. Terimlerin anlamları dar ve sınırlıdır. Örnek: "Ekvator" kelimesi tek bir anlama gelir ve tek bir nesneyi karşılar. Örnek: kök, mısra, muson. “yüklem, özne, kök, zarf”, dil bilgisi terimleri; “üçgen, daire, çap”, kelimeleri de geometri terimleridir.

25 6. Soyut Anlam Beş duyu organından biriyle algılanamayan, maddesi olmayan, varlıkları inançla ve his ile bilinen kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere soyut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de soyut anlam denir. Hayal, rüya, düşünce, menfaat, sevgi, korku, güzellik...

26 7. Somut Anlam Beş duyu organında biriyle algılanabilen, maddesi olan kavram ve varlıkları karşılayan kelimelere somut kelimeler denir; bu kelimelerin gösterdiği anlam özelliklerine de somut anlam denir. Ağaç, taş, ev, mavi, soğuk, su, masa, yol, yürümek, koşmak... Soyut anlamlı kelimeler mecazlı kullanılarak somuta aktarılabilir. “Yazınızda kuru bir anlatım görüyorum.” “Adam yıldızlara basa basa yürüyordu.”

27 Somutlama ve Soyutlama Somutlama (somutlaştırma): Şimdi en çok karıştırılan durumlardan birisi olan somutlamanın ne olduğuna bakalım. Aslında soyut olan bir anlamı somutlaştırarak anlatmaktır. Ya da o kelimeyi somut bir şeyi ifade etmek için kullanmaktır. Hemen örneklere bakalım:

28 hayal: hayal aslında soyut bir şeydir. Çünkü beş duyu organımız ile algılayamayız. Ama hayal sözcüğünü aşağıda somutlaştırarak beş duyu organımızla algılayabileceğimiz bir şeyin yerine kullandık: hayallerime kanat takıp uçuracağım ( Burada hayal sözcüğü kuşa benzetilmiş. Yani somut bir varlık yerine kullanılmıştır.) düşüncelerime gem vurmalıyım (Burada da düşünce aslında soyut bir şeydir. Ancak düşünce kurcalanan bir şey yerine kullanıldığı için somutlama yapılmıştır. güzelliği bana bir beden büyük geliyor ( güzellik aslında soyut bir kavramdır. Burada ise giyilecek bir kıyafet gibi kullanılmıştır. Yani somut bir varlık gibi. Bu nedenle somutlama yapılmıştır.

29 Soyutlama (soyutlaştırma): Soyutlama da, somutlamanın tam tersi bir özelliğe sahiptir. Yani aslında somut olan bir şeyi soyut gibi kullanmak, somut olan sözcüğü soyut anlamda kullanmaktır. Örnekler: Attığı taş kafamı yardı. Bu cümlede taş sözcüğü somut anlamlıdır. Elle tutulabilir bir varlıktır. Şimdi ise taş sözcüğünü soyut anlamda kullanalım: Çok taş kalplisin. ( Bu cümlede de taş sözcüğü, duygusuz anlamında kullanılmıştır. Yani somutken soyut yapılmıştır. ) Aslanların yüreği yaklaşık 1 kilogram gelir. Yürek sözcüğü testlerde sıklıkla karşılaşacağımız sözcüklerden bir tanesidir. Yürek, kalp demektir. Yani elle tutulan bir organımızdır. Şimdi yüreği soyut anlamda kullanalım: Çok yüreksiz bir çocuktu Ahmet. ( Bu cümlede ise yüreksiz derken korkak anlamı vurgulanmak istemiştir. Yani somutken soyut yapılmış, soyutlama yapılmıştır. )

30 Anlatımı daha anlaşılır kılmak için soyut anlam­lı sözcüklerin somut sözcüklerle karşılanması­na "somutlama" denir. Buna göre aşağıdaki dizelerin hangisinde somutlamaya başvurulmuştur? Bilsen ne haldeyim ruhumun yaraları kanar. Canı candan farklı bilme ne olur Öyle yalnızım ki bu yıkık yerde Gölgem bile bedenimden uzak Kalem kaşlarını çatma ne olur

31 8. Nicel ve Nitel Anlam NİTELİK VE NİCELİK ANLAMLI SÖZCÜKLER: Bir şeyin nasıl olduğunu, ne gibi özellikler taşıdığını anlatan sözcüklere nitelik anlamlı sözcükler denir. Bir şeyin sayılabilen, ölçülebilen ya da azalıp çoğalabilen durumunu bildiren sözcüklere nicelik anlamlı sözcükler denir.

32 *Az ileride birkaç kişi seni bekliyor. (nicel) *Bugün oldukça kötü bir zaman geçirdim. (nitel) *Çok konuştuğu için arkadaşları pek sevmedi. ( nicel ) İki damla yaş olur düşersin yüreğime gizlice ( nitel, nicel) * Kör karanlıkta açardık paslı gözlerimizi. (nitelik )

33 UYARI: Bazı sözcükler cümlede kazandığı anlama göre nicel de olabilir nitel de. * Yaptığı işte iyi para kazanıyordu. ( nicel ) * O iyi bir insandı. ( nitel ) * Bu soğuk havada bir de senin soğuk esprilerini çekemem. ( nicel, nitel ) * Bu şehrin havası sıcak olduğu gibi insanları da sıcaktır. ( nicel, nitel) Görüldüğü gibi nitelik anlamlı sözcükler, genellikle niteleme sıfatı ve durum zarfı görevindedir. Nicelik anlamlı sözcükler ise ölçü - miktar zarfı, belgisiz sıfat veya sayı sıfatı görevindedir.

34 9. GENEL VE ÖZEL ANLAMLI SÖZCÜKLER GENEL VE ÖZEL ANLAMLI SÖZCÜKLER: Karşıladıkları varlığın tamamını belirten sözcüklere genel anlamlı sözcükler denir. Tek bir varlığı karşılayan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir. Varlıkların genelden özele doğru sıralanışı : Varlık- canlı- hayvan- keçi- Ankara keçisi.

35 * Çocuk, geleceğin teminatı olduğundan ben çocuğumun iyi yetişmesini istiyorum. ( 2. si 1. sine göre daha özel) * Kitap, insanın en iyi dostudur. ( genel) * Bu kitabı arkadaşıma ödünç verdim. (özel ) * Eğitim- öğretim sadece okulda yapılmaz ( genel) * Okulumuz, şehrin en eski binasıdır. (özel )

36 10. İKİLEME Sözün anlamını pekiştirmek, onu zenginleştirmek ya da değişik anlam ilgileri oluşturmak için iki sözün bir araya getirilmesiyle oluşan söz öbeğidir. İkilemeler yapıca ve anlamca farklılıklar gösterir. a. Aynı sözcüğün tekrarıyla yapılabilir. Usul usul sınıfı terk etti. Koşa koşa geldi. b. Yakın anlamlı sözcüklerin tekrarıyla yapılabilir. Yalan yanlış sözlerle ortalığı karıştırdı. Artık kimsede ar namus kalmadı.

37 c. Karşıt anlamlı sözcüklerin tekrarıyla yapılabilir. Aşağı yukarı iki aydır kimse uğramadı buraya. İşin aslını er geç öğreneceğim. d. Biri anlamlı biri anlamsız sözcüklerle yapılabilir. Eğri büğrü yollardan denize ulaştık. İçeriye ufak tefek bir adam girdi.

38 e. Her ikisi de anlamsız sözcüklerle yapılabilir. Ivır zıvır eşyaları tavan arasına kaldırdık. Böyle eften püften sebeplerle oyalama beni. f. Sözcüklerden biri ya da her ikisine ekler getirilerek yapılabilir. Beni baştan aşağı şöyle bir süzdü. Onunla başa baş mücadele etti. Her ikileme cümleye değişik bir anlam katar. Yüzüme acı acı gülümsedi. (kuvvetlendirme) Gideli aşağı yukarı iki gün oldu. (ihtimal) Ivır zıvır eşyaları atın. (değersiz) Caddede sıra sıra ağaçlar vardı. (çokluk)

39 Yansıma Sözcük Doğadaki seslerin insanlar tarafından taklit edilmesine denir. * Bu köpek neden havlıyor? * Bir patlama sesiyle irkilmiştik. * Bu aylarda kediler çokça miyavlar. * Bu sözlerim üzerine sınıfta homurtular başladı. * Köyde sabahleyin koyunların meleyişleriyle uyandık.

40 B)Kelimeler Arasındaki Anlam İlişkileri 1. EŞ ANLAMLI KELİMELER Yazılış ve okunuş bakımından farklı fakat anlamca aynı olan kelimelerdir. Bu tür kelimeler birbirlerinin yerini tutabilir. kıymet-değer, cevap-yanıt, sene-yıl, medeniyet-uygarlık, imkân-olanak, acele- ivedi, zelzele-deprem, yoksul-fakir, misafir- konuk, yöntem-metot, mesele-sorun, fiil- eylem, kelime-sözcük, vasıta-araç...

41 2.Sesteş Kelimeler Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları farklı olan kelimelerdir. Bunlar yalın hâlde olabildikleri gibi ek almış hâlde de olabilirler. Şiirde cinas olarak kullanılır ve cinaslı kafiye yapılır. Gül: 1. çiçek, 2. gülmekten emir Neden kondun a bülbül kapımdaki asmaya Ben yarimden vazgeçmem götürseler asmaya Kır: 1. kırsal alan, 2. kırmaktan emir, 3. beyaz Yazma: 1. baş örtüsü, 2. yazmaktan olumsuz emir, 3. yazma işi

42 3. Zıt Anlamlı Kelimeler Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelerdir. Siyah-beyaz, uzun-kısa, aşağı-yukarı, ileri-geri, var-yok, gelmek-gitmek, Tüm kelimelerin zıt anlamlısı yoktur. Eylemlerde de durum aynıdır. Bir eylemin olumsuzu o eylemin karşıtı satılmaz. “sevinmek” karşıtı sevinmemek değil “üzülmek”tir. Kelimeler arasındaki karşıtlık cümledeki kullanıma göre değişir. “doğru” kelimesinin zıt anlamlısı bir cümlede “eğri” olurken, diğerinde “yanlış” olabilir.

43 BUCAK MAKÜ-HTMYO 2010


"Kelime Bilgisi Kelime (sözcük): Cümlenin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan anlatım birimlerine." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları