Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Ağız ve damakta sesli sesler: HS 27/28.11.2010 Ağız ve damakta sessiz sesler: HS 27/28.11.2010.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Ağız ve damakta sesli sesler: HS 27/28.11.2010 Ağız ve damakta sessiz sesler: HS 27/28.11.2010."— Sunum transkripti:

1

2 Ağız ve damakta sesli sesler: HS 27/

3 Ağız ve damakta sessiz sesler: HS 27/

4

5 Zazaca Alfabe HS 27/

6 Türkçe ile aynı olan 21 sessiz ve 7 sesli harfler şunlardır a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z Zazaca Alfabe HS 27/

7 TEKRAR EDELiM Türkçe ile ortak sesli harfler = 7 Türkçe ile ortak sessiz harfler = 21 a, e, ı, i, o, u, ü b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z Zazaca Alfabe 28 Toplam 28 harf Zazaca ile Türkçe arasında ortaktır. HS 27/

8 Türkçe’de olmayıp da Zazaca’da olan harfler ya da sesler ise şunlardır: Zazaca'da, Türkçe'den farklı olarak fazladan ( ê, q, w, x ) sesleri vardır. Bu seslerin ifade edildiği harfleri, sonraki derslerde örneklerle açıklayacağız. Bunlarden ê harfi sesli, q, w, x harfleri ise sessiz harflerdir. Zazaca Alfabe HS 27/

9 Bu durumda Zazaca alfabenin 32 harften oluştuğu görülüyor. Ne varki bu harflerden biri olan (C ve Ç) harfleri, Türkçe’den farklı bir ses de verebilmektedir. Bunu sonradan göreceğiz. Dersim ağızlarında farklılık verir, diğer ağızlarda bu özellik yok Zazaca Alfabe HS 27/

10 HarfZazaca kelimeHarfZazaca kelime Bb bıze Mm mere Cc cênike Nn nan/non Çç çê Pp pısınge Dd dest Rr ron Ff fek Ss sole Gg ga Şş şir Ğğ ğezale Tt tüye Hh her Vv verg Jj jil Yy yêlege Kk kerge Zz zengel Ll lüye Zazaca - Türkçe ortak 21 SESSİZ HARF Türkçe alfabeden tanıdığımız 21 sessiz harfin Zazaca alfabe de olduğunu söylemiştik. Zazaca alfabedeki bu harfler aşağıdaki tabloda gösterilmektedir. HS 27/

11 Zazaca ve Türkçe’de ortak 7 SESLİ HARF vardır : A a E e I ı İ i O o U u Ü ü asme eskıce sıtsıt işlige ostor usarr lüye Sesli harfler Zazaca kelime HS 27/

12 Zazaca kelimeleri, alıştığımız biçimde Türkçe’deki seslerle oku! ZazacaTürkçe adırateş bızekeçi destel ezben ğezeleceylan hesayı jübir kodağ lüyetilki mangainek narenar ostorat piyazsoğan ZazacaTürkçe ronyağ sanetarak şilanekuşburnu tüyedut fekağız gaöküz vorekar yemısyemiş zımıstankış mevsimi HS 27/

13 Şimdi de şu cümleleri okuyunuz! Manga biya vind: İnek kaybolmuş Lüye kerge çişta (kişta): Tilki tavuğu öldürmüş. Ko ra veng yeno: Dağdan ses(ler) geliyor. Adır dest vêşneno: Ateş el yakar Teber de vore varena: Dışarıda kar yağıyor. HS 27/

14 Daha öncede belirttiğimiz gibi Zaza alfabesinin 28 harfi, Türkçedeki harflerle ortak biçimde yazılıyor. Bunlardan C ve Ç harfleri her ne kadar Türkçe ile ortak olsa da, bu iki harf, sonuna aldıkları sesli harflere göre belli bir kural halinde değişik seslere de dönüşebilirler. Zazaca’nın Dersim ağızlarında Cc, Çç sesli harflerinin farklılıklarına ait bazı örnekler HS 27/

15 ( Cc ) SESİNE ÖRNEKLER: Şu üç kurala dikkat ediniz:  C harfinden sonra (ê-i-ü) ince sesli harfleri gelirse, (C) sesi Türkçe'deki ses ile benzeşir.  C Harfinden sonra (a-e-ı-o-u) kalın sesli harfleri gelirse, Türkçe'deki sesten ayrı bir ses (dz) oluşur. Bu kural nedeniyle (ch) iki sessiz harf kombinasyonunu kullanmak gerekmez.  C sessiz harfi kelimenin en sonunda 2. şıktaki ses (dz) ile okunur. Yani C harfi kelimenin en sonunda yer alırsa Türkçe’den tamamen başka bir ses verir. Batı ve Doğu Dersimde başta ve kelime arasında Ê farklı telaffuz da edilir. HS 27/

16 ZazacaTürkçesi cêraşağı cênıkekadın ciletejilet cünharman cünıteneçiğnemek  Ciamerdi ban vırazenê: Erkekler ev yapıyorlar.  Cênıke cêr ser şiye: Kadın aşağıya doğru gitti.  Cün, banê mara cêro: Harman, bizim evin aşağısındadır. (C sesi Türkçe ile aynıdır.) C sesine örnek (Türkçe ses ile benzeşen ses durumu) (C+ ê, i, ü) HS 27/

17 C sesinin dz olarak telafuz edildiği haller ) (C+ a, e, ı, o, u) cayer cemedbuz cıleyatak cıteçift coryukarı curecura  Meymani rê ca kenê ra: Misafire yatak seriyorlar.  Cemed vılışino (vılêşino) ro: Buz eriyor.  Mormek cıte rameno: Adam çift sürüyor.  Pir cure cıneno: Pir cura çalıyor. ( C ) sesine örnek (Türkçe'deki sesden farklı ses durumu HS 27/

18 Türkçedekinden ayrı ses veren Zazaca’daki C sesine örnekler: Aşağıdaki kelimeleri okuyarak karşılaştırma yapalım: Zazaca Türkçe Cem Cemat Cemaat Can Cam HS 27/

19 Zazaca kelimelerin sonundaki C (dz) sesi: Aşağıdaki kelimeleri okurken, kelimenin sonundaki ( C ) sesine dikkat ediniz: Zazaca Türkçe tac taç ilac ilaç cênc genç dec ilaç HS 27/

20 ( Çç ) SESİNE ÖRNEKLER: Şu üç kurala dikkat ediniz: 1.Ç harfinden sonra (ê-i-ü) ince sesli harfler gelirse, (Ç) sesi Türkçe'deki ses ile benzeşir. 2.Ç harfinden sonra (a-e-ı-o-u) kalın sesli harfleri gelirse, Türkçe'deki sesten ayrı bir ses (ts) oluşur. Bu kural nedeniyle (çh) iki sessiz harf kombinasyonunu kullanmak gerekmez. 3.Ç sessiz harfi kelimenin en sonunda 2. şıktaki ses (ts) ile okunur. Yani Ç harfi kelimenin en sonunda yer alırsa Türkçe’den tamamen başka bir ses verir. HS 27/

21 ( Ç )sesinin Türkçe'deki gibi olarak telafuz edildiği haller ( Ç+ ê, i, ü ) çênekekız çêberkapı çilekil toprak çinıtenebiçmek çüyedeğnek, sopa çit Çêneke biya azeb, gurina: Kız, genç bir kız olmuş da çalışıyor. Çêberê çêyi kilıt kerdo: Evin kapısını kilitlemişler. Çüye destê xo de sıkıte: Değneği elinde kırdı. (Ç sesi Türkçe ile aynı) Ç sesine örnek (Türkçe ile benzeşen ses durumu) HS 27/

22 Ç sesinin (ts) olarak telafuz edildiği haller ) (Ç+ a, e, ı, o, u) çarealın çermederi çımgöz çor/çardört çoganebaston çut(e)çift, düzine Çımê mı düri nêvinenê: Gözlerim uzağı göremiyor. Çogana piyê mı biya vindi: Babamın bastonu kaybolmuş. Bınê çame de ga çerme kerd: Çamın altında öküzün derisini yüzdüler (Ç sesi Türkçe'den ayrı) Ç sesine örnek (Türkçe'den farklı ses durumu) HS 27/

23 Zazaca kelimelerin sonundaki Ç (ts) sesi: Zazaca kelimenin sonundaki ( Ç ) sesi Türkçe’den değişik bir sesdir. Ç sesinin ts olarak telafuz edildiği haller puççorap paçbez kemer-kuçdağ-taş phırçyün qurçtaş yığını HS 27/

24 Aşağıdaki kelimeler hem Türkçe hem de Zazaca’da ortak kelimelerdir. Bunları okurken değişik seslerle okumamız gerekiyor. Örneğin şu Zazaca kelimeleri Türkçe’deki gibi bir ses ile değil, 2. ve 3. şıklarda verilen kurallar ışığında farklı bir sesle okuruz: çam, çay, çan, çağ, çalım, çare, çetın, çengel, çerkez, çorba vs... HS 27/

25 TürkçeZazaca Aşağıdaki kelimeleri her iki dilde uygun seslerine göre okuyalım: cam cambaz can cayil ced ceket cem ceng cennet cesed cesur HS 27/

26 Aşağıdaki kelimeleri her iki dilde uygun seslerine göre okuyalım: TürkçeZazaca çamçam(e) çare çarşıçarşi çay çengel çeper çerkez çetinçetın çiçekçiçege çığır çalım HS 27/

27 Aşağıdaki kelimeleri her iki dilde uygun seslerine göre okuyalım: TürkçeZazaca cepcêb çerçiçêrçi cihan cihaz ciltcild cilve cipcipe ciritcirite civata HS 27/

28 Türkçe'de olmayan Zazaca sessiz harfler: Zazaca’daki şu harfler Türkçe alfabede yoktur: Bunlar, ( Q-q, W-w, X-x) olmak üzere üç sessiz ve bir de (Ê- ê) sesli harflerinden oluşmaktadır Q q qorr: bacak qeleme: kalem W w ware: yayla welat: vatan X x xort: delikanlı xal: day HS 27/

29  Mordemi qorê xo sıkıt: Adam bacağını kırdı.  Veyveke rê zaf qelınd wazene: Geline çok fazla başlık parası istiyorlar.  Laco qıc (qız) rew ra zeweciyo: Küçük çocuk erkenden evlenmiş.  Qatıre jil ra şiya cêr: Katır uçurumdan aşağıya (Q q) sessiz harfine örnekler: qor bacak qılancıke saksağan qesa söz, kelime qelınd, qolınd başlık parası qıc(z) küçük qatıre katır HS 27/

30 waebacı, kız kardeş wareyayla werdeyemek wes(ş)ağ, sağlıklı, tatlı, hoş werezayeğen (kızkardeşin oğlu) (W w) sessiz harfine örnekler: HS 27/

31 Aşağıdaki kelimeleri (W) sesine dikkat ederek okuyunuz : Werezaê mı sono mekteb: Yeğenim okula gidiyor. Dewıci şiyê ware: Köylüler yaylaya gitmişler. Wae, bıraê xode serkena: Kız, kardeşine bakıyor. Domani warway kaykenê: Çocuklar yalınayak oynuyorlar. HS 27/

32 Verdê, werdê mıleti ron u toraq bi. Zazaca (V) sesiZazaca (W) sesi V - W sesine örnekler VeletWelat VaWae VanaeneWanaene VakeWake VerdêWerdê HS 27/

33 Aşağıdaki kelimeleri (X) sesine dikkat ederek okuyunuz:  Xalê mı ewro yeno çê ma: Dayım bugün bize geliyor.  Xalcêniya mı kota ra: Yengem doğum yapmış.  Qewa de xeti kaybenê: Kahvede kağıt oynanır.  Xatuna mordemi biya nêwes: Adamın eşi hastalanmış. HS 27/

34 xaldayı xılıkçömlek xırxebüyükçe taş xetekağıt Lax (leqiye)alay, şaka (X x) sessiz harfine örnekler: HS 27/

35 Aşağıdaki kelimeleri (X) sesine dikkat ederek okuyunuz:  Xalê mı ewro yeno çê ma: Dayım bugün bize geliyor.  Xalcêniya mı kota ra: Yengem doğum yapmış.  Qewa de xeti kaybenê: Kahvede kağıt oynanır.  Xatuna mordemi biya nêwes: Adamın eşi hastalanmış. HS 27/

36 Türkçe'de bulunmayan Zazaca sesli harf: ( Ê ê ) - êrğat-yerğat (amele, yardım, destek) - êndi (nihayet, artık) - yêlege (yelek) - hên (öyle) - dês (duvar) HS 27/

37  Kıtabê mı veciya: Kitabım çıktı.  Çêrang biyo çêwt: Tavan kirişi eğrilmiş.  Cênıke nan pocena: Kadın ekmek pişiriyor. Ê ê sesli harfine örnekler: (y)êrğatamele, yardım, destek bêçıkeparmak çênekekız çêrangtavan, çatı kirişi dêsduvar şêraslan HS 27/

38 Ê ê sesli harfine örnekler: Zazaca’da (Êê) sesi sık sık yanlış yazılır veya okunur. Bu sesi kavramak için bir çok defa egzersiz yapmak gerekir. E ve Ê seslerini ayırt etmek için aşağıdaki kurallara dikkat ediniz: E ve Ê seslerinde ağız durumu farklılaşır. Normal (E) sesinde ağız düzleşirken, (Ê) sesinde ağız hafif biçimde yuvarlaklaşır. (Ê) sesi, isim tamlamalarında tekil ve çoğul hallerde ek (suffix) olarak kullanılır. Örnek: Kıtabê Ali (Ali’nin kitabı). Ya da Kıtabê ma (bizim kitaplarımız) Ê sesi, (ie) diftong sesinin benzeri olan sesli bir harftir. Kelimelerde (ê) sesi bir biçimde (ie) sesine yakın olarak okunur. Örnek: (çêneke-çieneke, dês-dies vb.) HS 27/

39 Kelimelerde vurgu Ê sesinin üzerindedir. Okurken bu sesin vurgulu okunması gerekir. (Örnek: Kıtabê mı: Benim kitabım) Ê sesi, Arapça asıllı olan Türkçe’deki zeytin kelimesinde (Z) den sonraki (E) sesinin benzeridir. Keza Türkçe’deki yabancı kimseler anlamına gelen (el) kelimesi, aslında Zazaca’daki ê sesini vermektedir. Bilindiği gibi Türkçe’de, el kelimesinin iki anlamı vardır. Biri kolun bilekten aşağı kısmını (Zazaca’da dest) adlandırırken, diğeri, yabancı anlamına gelmektedir. Bu nedenle (el) kelimesini farklı anlamları ifade etmek için farklı seslerle okumak gerekmektedir. HS 27/

40 Zazaca’da, des (on) kelimesindeki (e) sesi ile, dês (duvar) kelimesindeki (ê) sesine dikkat ediniz! Burada farklı iki ses söz konusudur. Bu kelimeleri Türkçe telafuz biçimiylen okursak, iki kelime arasındaki anlam farklarını kavrayamayız. Bu nedenle iletişım zorlukları yaşanır. HS 27/

41 Şimdi aşağıdaki Ê sesini içeren kelimeleri yukarıdaki kurallar ışığında okuyunuz. HS 27/

42 Aşağıdaki kelimeleri (Ê) sesine dikkat ederek okuyunuz: Kıtabê mı veciya: Kitabım çıktı. Çêrang biyo çêwt: Tavan kirişi eğrilmiş. Cênıke nan pocena: Kadın ekmek pişiriyor. Çê de kes çinno: Evde kimse yok. Koê Jêle zaf berco: Zel dağı çok yüksektir. HS 27/

43 Türkçe’de (ê) sesi ZazacaTürkçe BelBêl ZeytinZêytin YelekYêlek YegeYêge ŞekilSıkıl TekilTêkil HS 27/

44 q a w a x ê ma bizim kavaklar Türkçe’de olmayan Zazaca’daki 4 harf

45 Zazacada Bazı sesler iki harf kombinasyonundan oluşarak yazılırlar: Türkçeden farklı olarak iki harften oluşan sesler: Zazacada bazı sesler bir tek harfle ifade edilirlerse anlam kargaşasına neden olabilirler. Bu nedenle alfabe harflerini daha fazla arttırmadan, iki harfin kombinasyonu ile (soluksuz (unbehaucht) bu seslerı yazım alanında kullanabiliriz. Bunlara örnek olarak da şu sesleri verebiliriz: çh, kh, ph ve th Bunların üzerinde aşağıda daha detaylı olarak durulacaktır. Burada birer kelime ile hemen örnekleyelim: çhêr (yiğit, güzel), khan (eski), phan (yassı), tham (tad). HS 27/

46 çh çhem – nehir çher – yiğit, yakışıklı İki harften oluşan seslere bazı örnek kelimeler: kh khoçıke - kaşık khal - yaşlı ph phonc - beş phan - yassı th thembur - saz tham - tad HS 27/

47 çhemnehir, ırmak çhılmsümük çhokdizden aşağısı çhepsol çhêryiğit, güzel  Çhemê Muzıri çip sono: Munzur nehri hızlı akıyor.  Çêneke çhılmê domani kena pak: Kız çocuğun sümüğünü temizliyor.  Layık be destê çhepiya nuste keno: Çocuk sol eliyle yazıyor. Çh - çh sesine örnekler: HS 27/

48 Buradaki (çh) sesi Türkçe’deki (ç) sesinden ya da bundan önce 2. ve 3. şıklardaki kural olarak verilen Zazaca sesten daha ayrı ve biraz daha sert çıkan bir sestir. Bu sesi kavramak için okuyucu, bu seslere ilişkin verilen kelimeleri tekrar yan yana getirerek okuma egzersizleri yapmalıdır. (Ç) sesi, dilin alt dişlere değmesi ile verilirken, (çh) sesi ise alt ve üst dişlerin hafifçe biribirine değmesi ile hafif bir ıslık biçiminde verilir. (Örnek: çım, çar, çape, çay, çel, çhel, çhem, çhep, çhik, çhurt...) HS 27/

49 khalihtiyar khoçıkekaşık khaneski khovıkhuni kherrsağır khaneski, eskimiş Kh-kh sesine örnekler: HS 27/

50 Mordemo khal, kal nêweno: Yaşlı insan pişmemişi yemez. Khulık, kulık ra nêaseno: Yara, külahdan gözükmüyor. Khıla mı kıle gureta, destê xo vêso: Annemi alev sarmış ve eli yanmış. Kherre, kerra kardi kena pak: Sağır kadın bıçağın pasını temizliyor. Khuli, kuli guretê xo ver: Yara, bütün hepsini sarmış. Kh - kh sesine örnek cümleler HS 27/

51 kal: çiğ, pişmemiş  khal: yaşlı, ihtiyar kulık: külah  khulık: yara kıle: alev  khıle: anne, annecik, teyze kerre: pas  kherre: sağır kadın kuli: tümü, hepsi  khuli: yara(lar) K - Kh ses karşılaştırmasına örnekler: HS 27/

52 Zazaca’da (KH) ile (Q) sesi arasında çok yakın bir benzerlik vardır. Bu nedenle, çoğu zaman farkında olmadan ya yanlış okuruz ya da yanlış yazarız. Aşağıda bu ses benzerliklerini veren kelimelere, örnekler vereceğiz: Kh ve Q ses karşılaştırmasına örnekler Zazaca’da (kh) ve (q) sesleri biribirine oldukça yakındır. Bu yakınlığa rağmen bu sesleri tek bir harf ile ifade edemeyiz. Bu sesleri aynı harf ile yazmaya kalkarsak, anlam kargaşasına sebebiyet veririz. Aşağıdaki örnekleri okuyup karşılaştırarak, aralarındaki ses farklarını görebiliriz. HS 27/

53 KH sesi Q sesi kherr: sağırqer: kara, siyahımsı khıle: anne(cik)qıle: cüce boylu (dişil) khal: yaşlıqal: bahis konusu olma kheze: sarışınqeze: kaz khul: yaraqul: insan, şahış HS 27/

54 Khalê ma xetu kay kenê: Yaşlılarımız kağıt oynuyorlar. Qalê kami kenê?: Kimden bahsediyorsunuz? Khulê qorê mı hona wes nêbiyo: Bacağımın yarası henüz iyileşmemiş. Qulê Dêsımi zaf tengiye anta: Dersim insanı çok zorluk (darlık) çekmiştir. Kherr khav nêkeno, nano pa: Sağır duymaz, uydurur. Miya qerê biya vindi: Kara koyun kaybolmuş. KH – Q SESLERİNE ÖRNEKLER: HS 27/

55 Dikkat edilirse (kh) ve (q) sesleri biribirinden farklıdır. Yazım alanında bu harflerden sadece (Q) harfini almamız durumunda, kelimelerin anlamlarının kavranmasında zorluklar çekilir. Bu nedenle yazılanların kolaylıkla anlaşılabilmesi ve pratik okuma alışkanlığını kazanmak için (kh) kombinasyonunu kullanmak; anlamak ve iletişim açısından oldukça kolaylıklar sağlar. KH – Q sesleri: SONUÇ HS 27/

56 phoncbeş phıtbebek phiz(j)kazık phan/phonyassı Phorsım/phozmıkburun hızması Ph - ph sesine örnekler: HS 27/

57  Cênike çêna xu phaçi kena: Kadın kızını öpüyor.  Çêneke phale kena pak: Kız deri pasını temizliyor.  Kemera phane zaf gırana: Yassı taş çok ağırdır.  Layık phanê herdi bi: Çocuk yüz üstü yere serildi. Ph - ph sesine örnek cümleler HS 27/

58 paç: bez parçası  phaç: öpücük pale: semer  phale: deri ve dil pası pel: ağaç yaprağı  phêl: dalga pane: silahla ateşten emir  phane: yassı taş P - Ph ses karşılaştırmasına örnekler : HS 27/

59 thembur/thamursaz thal/tholacı thilıkküçük bez parçası, yamalık tham/thomtad thole/thalekabuk thuzacı, keskin thoraqçökelik Th - th sesine örnekler: HS 27/

60  Bajiye mı thejiya: kolum uyuştu.  Talê mıra, sae thal veciye: Şansımdan, elma acı çıktı.  Thamê goşti vuriyo: Etin tadı değişmiş.  Thon, tham dano çorba: Kemik iliği çorbaya tad veriyor.  Nu sene thamo, tam nêzon: Nasıl bir tad olduğunu tam bilemiyorum. Th - th sesine örnek cümleler HS 27/

61 teji: taze  theji: uyuşma tale: talih  thale: acı (dişil şey) tüye: dut  thüye: baykuş tığe: dantel şişi  thığe: harmanda tahıl yığını ton: ton (ağırlık)  thon: ilik tam: tam  tham: tad T - Th ses karşılaştırmasına örnekler HS 27/

62 Görüldüğü gibi kombinasyon yardımıyla ses farklarını rahatlıkla ayırt edebiliyoruz. Bunu yapmayıp tek bir harf kullanmamız halinde, bu kolaylığı yaratmayacağımız gibi, okunan yazıyı anlayamayız da. Kombinasyon çözümünü kullanamazsak, aynı yazılan, fakat iki ayrı anlam veren sözcükleri aynı sesle okumak durumunda kalırız. Bu da anlam kargaşası yaratacaktır. Örneğin: kal (çiğ), kal (yaşlı), kıle (alev), kıle (anne), paç (bez), paç (öpücük), pale (semer), pale (deri pası), teji (taze), teji (uyuşma), ton (ton), ton (ilik), vs.. HS 27/

63 Buna göre: S- ( a, e, ı, o, u )  S S- ( ê, i, ü )  Ş Zazaca'da S ve Ş harfleri Türkçe'den farklı olarak sonlarına gelen sesli harflere göre farklılık gösterirler. S'den sonra gelmesi gereken sesli harfler şunlardır: (a, e, ı, o, u) (sar, ser, sırr, sodır, sur). Ş'den sonra gelmesi gereken sesli harfler şunlardır: (ê, i, ü) (şêr, şir, şüt) (S) ve Ş harfleri HS 27/

64  Sae şirêna: Elma tatlıdır.  Sıtê manga biyo senık: İneğin sütü azalmış  Sodır rew ra bê!: Sabah erkenden gel. S sesinden sonra gelen sesli harflere dikkat edin!: HS 27/

65 Şêr qeralê koano: Aslan dağların kıralıdır. Şir zaf thuzo: Sarmısak çok acı (dır). Şilanê hona khewiya: Kuşburnu hala yeşildir. Ma kınci dere de şüti: Biz derede elbiseleri yıkadık. Ş sesinden sonra gelen sesli harflere dikkat edin!: HS 27/

66 Demek ki, kendisinden sonra şu sesli harfler (a, e, ı, o, u) geldiğinde (S) sesi ile okumamız ve bu harfle yazmamız gerekir. Örnek: (sar, ser, sırr, sodır, sur vs.). Kendisinden sonra şu sesli harfler (ê, i, ü) geldiğinde ise (Ş) sesi ya da harfi ile okumamız ve yazmamız gerekir. Örnek: (şêr, şir, şiane, şütene vs.) HS 27/

67 Buna göre: S- ( a, e, ı, o, u )  ( S ) S- ( ê, i, ü )  ( J ) Z ve J harfleri Zazaca'da Z ve J harfleri s ve ş örneğinde olduğu gibi Türkçe'den farklı olarak sonlarına gelen sesli harflere göre yer değiştirirler. Örneğin: (a-e-ı-o-u) harflerinden önce J harfi gelmez. Aynı şekilde (ê-i-ü) sesli harflerinden önce de Z harfi gelmez. HS 27/

68  Z'den sonra şu sesli harfler gelirse, Z harfi Türkçe’deki sese karşılık düşer. Bu sesli harfler şunlardır: (a, e, ı, o, u) (zar, zel, zıme, zor, zure)  Z harfinin bulunduğu son hecenin çoğula dönüşmesi durumunda bu ses Türkçe’deki ( J ) sesine dönüşür. Bu sesli harfler şunlardır: (ê, i, ü) (baji, bıji, jêl, jil, jü) KURAL HS 27/

69 Tekil Çoğul bıze (keçi)  bıji (keçiler) goze (ceviz)  goji (cevizler) suji (ağrı-sızı)  suji (ağrılar-sızılar) qeze (kaz)  qeji (kazlar) dara maze (meşe ağacı)  darê maji (meşe ağaçları) Örnekler: HS 27/

70 Not: Görüldüğü gibi (Z) harfi, sonuna geldiği sesli harfe göre (J) sessiz harfine dönüşebiliyor. Kelimenin tekil durumundaki (Z) harfi, aynı kelimenin çoğul olması durumunda (J) sesine dönüşüyor. Çünkü çoğul durumda sesli harfler değişmektedir. HS 27/

71

72

73 "En azından üç dil bileceksin En azından üç dilde düşünüp rüya görceksin En azından üç dil Birisi ana dilin Elin ayağın kadar senin Ana sütü gibi tatlı Ana sütü gibi bedava Ninniler, masallar da caba" sı… (B.Rahmi Eyüboğlu) “HER VAS KOKÊ XO SER ROWENO, HER THEYR JİANÊ XODE WANENO.” “Her ot kökü üzerinde biter, her kuş kendi dilinde öter.” HS 27/

74 Şahıs zamirleri yalın halbükümlü hal benez mı beni, bana sen tu, to, tı tu, to seni, sana o (eril) a (dişil) o a o a ey, i ae, ay onu, ona biz ma bizi, bize siz sıma, şıma sizi, size onlar i, yi (y)inu, yinan onları, onlara HS 27/

75 Zazacada cinsiyetlerine göre iki tür kelime var : (eril – dişil) eril dişil (vurgu son hecede) mordem cênike xal xalcêniye çare here vıle kıle koli tani HS 27/

76 Kopula Suffix - o eril nu kıtab(v)-ê mın-o - a dişil na qelem-a mın-a - ê çoğul ni kıtabê / qelemê mın-ê HS 27/

77 cinsiyettekil isimçoğul isim sıfat tekil sıfat çoğul eril-o-ê--i dişil-a-ê-e-i (isim + sıfat) Sıfat tamlaması / Ezafê sıfati (isim + sıfat) ( C ) tekilçoğul sıfat tekil sıfat çoğul (E)ostor (astor)ostoro surdı ostorê sur-sur-suri (D)mayinemayina suredı mayinê surisuresuri (E)mordemmordemo derg dı mordemê dergi derg- dergi (derci) (D)tiretira dergedı tirê dergi (derci) dergedergi HS 27/

78 İsim tamlaması / Ezafê nami: (isim + isim) Dest-ê mı(eril-tekil) Pırnık-a mı(dişil-tekil) Dest-ê mı(eril-çoğul) Pırnık-ê mı(dişil-çoğul) Dest-ê mı(eril-tekil) Pırnık-a mı(dişil-tekil) Dest-ê mı(eril-çoğul) Pırnık-ê mı(dişil-çoğul) HS 27/

79 TürkçeZazaca 1.kelime tamlanan 2.kelime tamlayan Çocuğun eli dest-ê layık-i (lazeki) dest (eril- tekil) layık (eril- tekil) Çocuğun burnu pırnık-a layık-i (lazeki) pırnıke (dişil- tekil) layık (eril- tekil) Kızın eli dest-ê çêneke dest (eril- tekil) çêneke (dişil- tekil) Kızın burnupırnık-a çêneke pırnıke (dişil- tekil) çêneke (dişil- tekil) Çocukların elleri dest-ê layık-u (lazek-u) dest (eril- çoğul) layık (lazek) (eril-çoğul) Kızların burunları pırnık-ê layık-upırnıke (dişil- tekil) layık (lazek) (eril-çoğul) Cümlede bir tamlayan ve bir de tamlanan kelime olur. Tamlanan kelimenin eril ve dişil olmasına göre ek değişir: 1. Kelime tamlanan, 2. kelime tamlayan İsim tamlaması / Ezafê nami: (isim+ek – isim+ek) HS 27/

80 Cinsiyet 1.isim tekil 2. isim tekil 1.isim tekil 2.isim çoğul 1.isim çoğul 2.isi m çoğul eril-ê-i-ê-u-ê-u dişil-a- -u-ê-u İsim tamlaması / Ezafê nami: (isim + isim) HS 27/

81 tekil çoğulyanlış apbaba(dı) api çımgöz(dı) çımi destel(dı) deşti vergkurt(dı) vergi (verci) Zazaca’da çoğul ekler: (-i ) (-y) Zazaca‘ da iki çoğul eki vardır: (-i ) ve (-y) Sessiz bir harf ile biten kelimelerin çoğul eki (-i ) HS 27/

82 tekil çoğulyanlış tireoklava(dı) tiritir aşireaşiret(dı) aşiriaşir milçıkekuş(dı) milçıkimilçık Sonu (-e) ile biten dişil bir kelimenin çoğul durumunda (-e) harfi düşer, yerine (-i ) harfi gelir: HS 27/

83 tekil çoğulyanlış riyüz(dı) ririyi saci, sojisac(dı) saci, sojisac, soj kardibıçak(dı) kardikard Sonu „-i“ harfi ile biten kelimelerde çoğul ekinin gelmesine gerek kalmaz. Kelimedeki „-i“ harfi olduğu gibi kalır: HS 27/

84 tekil çoğulyanlış miyekoyun(dı) mimiy cêniyekadın(dı) cênicêniy muriyearmutmurimuriy Sonu (-iye ) ile biten dişil bir kelimenin çoğul durumunda kelimenin sonundaki (-ye) hecesi düşer: HS 27/

85 tekil çoğulyanlış gaöküz(dı) gaygayi çêev(dı) çêyçêyi kodağ(dı) koykoyi Sonu sesli bir harf ile biten eril kelimelerin çoğul eki: ( -y ) HS 27/

86 tekil çoğulyanlış sae, soeelma(dı) say, soysoyi raeyol(dı) rayrayi waeKız kardeş(dı) waywayi Dişil bir kelime şayet (-e ) harfi ile biterse (-e ) harfi düşer ve yerine (-y ) harfini alarak tek heceye dönüşür: HS 27/


"Ağız ve damakta sesli sesler: HS 27/28.11.2010 Ağız ve damakta sessiz sesler: HS 27/28.11.2010." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları