Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD. GIDA HİJYENİ ve ATIKLAR Dr. Ahmet SALTIK www.ahmetsaltik.com AÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı 2008-2009 Ders.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD. GIDA HİJYENİ ve ATIKLAR Dr. Ahmet SALTIK www.ahmetsaltik.com AÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı 2008-2009 Ders."— Sunum transkripti:

1 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

2 GIDA HİJYENİ ve ATIKLAR Dr. Ahmet SALTIK AÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı Ders Yılı

3 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

4 Halk(ın) Sağlığı Gerçekten Yolağzında mı? •Yanıtı Beaglhole ve Bonita’dan alalım : •Halkın Sağlığı’nın temel belirteçleri iyi bilinmektedir : 1.Yeterli-dengeli beslenme 2.Güvenli su 3.Konut güvenliği 4.Ve.. Umut.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bu temel gereksinimler ne ölçüde karşılanabiliyor Küre genelinde?

5 Küresel Açlık Tsunamisi mi ?? • Dünyanın En Stratejik Maddesi : • Gıda! • Nisan 2008’in başından bu yana tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de pirinç ve hububat fiyatlarının artışı gündeme oturdu. • Bu haberle bir an için hükümet partisinin kapatılma davası unutuldu, inişli çıkışlı gidiş izleyen borsa ve yükselen döviz fiyatları 2. plana itildi. Doç. Dr. Celalettin YAVUZ Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

6 Küresel Açlık Tsunamisi mi ?? • Dünya, Gıda Savaşlarına mı Gidiyor? • Son günlerde bir anda bütün dünyanın gündemine tahıllardaki fiyat artışı ve buna bağlı olarak artan gıda fiyatlarındaki artış ve ekme bulma kavgaları oturdu. • Kısa süre önce sanki olacakları biliyormuş gibi IMF Başkanı Dominique Strauss-Kahn gıda fiyatının artması ile yoksul ülkelerde “açlık ve yoksulluk”un isyânlara ve gıda savaşlarının doğmasına neden olacağını belirtiyordu. ( Prof.İbrahim ORTAŞ) Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

7 DPT 8. 5YKP’ndan Sağlıklı bir yaşam sürdürebilmek için gerekli olan minimum gıda harcama düzeyine sahip bulunamama durumu olarak tanımlanan mutlak yoksulluk oranı, % 8'dir : [75 milyon nüfusta 6 milyon insan aç !] Gıda ve öbür tüketim gereksinimlerini bir bütün olarak dikkate alan temel gereksinimler yaklaşımına göre, yoksulluk riski altında bulunan nüfus oranı %24 [20 milyon insan yoksul!] dolayındadır.

8 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda güvenliği : Temel bir insan hakkı..  İnsanların yaşamak, fiziksel ve ussal gelişimlerini sağlamak için yeterli miktarda gıdayı alabilmeleri ve bu gıdaların sağlık yönünden güvenli olması, insan haklarının özünü oluşturur.  Gıda güvenliği, 5179 sayılı yasada “gıdalarda olabilecek fiziksel, kimyasal, biyolojik ve her düzeyde türlü zararların bertaraf edilmesi için alınan önlemler bütünü” olarak; Gıda hijyeni “gıda maddelerinin sağlıklı olması için alınması gereken tüm önlemler” olarak tanımlanmaktadır.

9 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bakan’ın acı itirafı.. Milli Eğitim Bakanı H. Çelik, TBMM..  “Değerli milletvekilleri; hayvan girişleri, başta Şemdinli, Yüksekova ve Başkale olmak üzere tüm İran ve Irak sınırları boyunca olmaktadır. Biraz önce de belirttiğim gibi, İran, Afganistan, Hindistan, Pakistan gibi ülkelerin hastalıklı hayvanları, İran ve Iraklı tüccarlar tarafından sınırlarımıza getirilmekte ve bazı Türk vatandaşları tarafından burada satın alınmaktadır.”

10 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bakan’ın acı itirafı.. Milli Eğitim Bakanı H. Çelik, TBMM..  “Bu hayvanlar yurda girişte, sınırlarımızın karşı tarafında PKK’nın üç beş kişiden oluşan gümrük merkezlerinden geçmekte, bu geçişte de PKK’ya, hayvan başına ödenen fiyatın %10-15’i oranında bir para ödenmektedir.”  “Bu yolla, PKK’nın, sırf geçen yıl topladığı para 30 trilyon lirayı aşmıştır. Özellikle, bölücü örgütün son yıllardaki finans kaynağı hayvan kaçakçılığıdır.”

11 ATO'dan Açlık ve Y o k s u l l u k Araştırması Türkiye nüfusunun % 15,4’ü aç-lık sınırının altında! 2.Nüfusun %74’ünün aylık geliri ise yok-sul-luk sınırı altında. YAKLAŞIK 10,9 MİLYON KİŞİ (2,6 MİLYON AİLE), TÜRK-İŞ'İN HESAPLADIĞI YILLIK ORTALAMA AÇ-LIK SINIRININ ALTINDA GELİRE SAHİP. 70,6 MİLYON KİŞİNİN (12,9 MİLYON AİLE!) GELİRİ İSE YOK-SUL-LUK SINIRI ALTINDA.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

12 Şu ilginç değil mi?  CLOACA MAXİMA dedikleri 3-4 m çapında kanalizasyon drenaj sistemleri yapmışlardır. Henüz “germ"leri (mikrocanlıları) bilmiyorlar ama, sezgiyle suyu temiz tutma gereğini kavramışlardır..  Roma'lılar, binlerce yıl önce, yerden yükseltilmiş AQUA DUCT'lar (su kanalları) inşa etmişlerdir.. Örn. İstanbul’daki Bozdoğan, Unkapanı Kemerleri.

13 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD DÜNYAYI KORKUTAN 10 TEHLİKE + Küresel Terör  OZON KATMANININ DELİNMESİ..  DÜNYANIN ISINMASI (KÜRESEL ISINMA)  NÜFUSUN HIZLI ARTIŞI ve DENGESİZ DAĞILIMI  TEMİZ SU KAYNAKLARININ AZALMASI  TOPRAK EROZYONU  ASİT YAĞMURLARI  NÜKLEER ATIKLAR ve KİRLENME  ZEHİRLİ KİMYASAL MADDE ATIKLARI  BALIK POPÜLASYONUNDA AZALMA  E K O L O J İ K G E R İ L E M E ! + T e r ö r !

14 Güneydoğuda kuraklık = Suyun YOK hali! YILDA 2 MİLYON KİŞİ SUSUZLUKTAN ÖLÜYOR`!

15 Sakarya Nehri’ni yürüyerek geçtiler ! Sakarya Nehri’nin, Ankara’nın Polatlı ilçesi Yassıhüyük köyü ve çevresindeki kesimi tamamen kurudu. Kuraklığın, birliklerin “ vahşi sulama ” anlayışından kaynaklandığını savunan Belediye Başkanı Yakup Çelik, “Bu mesele önemli, ertelenmesin, bir an önce yol haritası çıkarılsın istiyoruz” dedi. Ziraat Odası Başkanı ve köylüler ise nehri karşıdan karşıya yürüyerek geçerek tehlikenin önemine dikkat çekti. (Fotoğraflar: AA) Cumhuriyet,

16 Ağustos 2008

17 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD D e r s i n a m a ç l a r ı ve öğrenme hedefleri-1 1. Öğreniciye, Gıda Hijyeni ve Atıklar (Food Hygiene & The Waste) çok disiplinli “sorun alanı” içinde 2 bağlantılı konuyu ve temel kavramlarını sunmak. 2. Giderek artan ve neredeyse durdurulamayan, denetlenemeyen çevre kirlenmesi karabasanının “atıklar” boyutunu tıbbi açıdan ele almak. 3. Kirlenen / kirletilen çevrenin ekolojik gerekircilik (determinizm) sonucu gıda/besin hijyeni ve güvenliğini nasıl tehdit ettiğini, “tıbbi açıdan” irdelemek.

18 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD D e r s i n a m a ç l a r ı ve öğrenme hedefleri-2 4.Gerek atıkların doğrudan, gerekse başta su, gıdalar / besinlerin kirlenmesinden doğan Halk Sağlığı sorunlarını incelemek. Örn. çevresel kanserlerin bütün içindeki payı ve “hastalık yükü” nün kavranması. 5.Gıda hijyeni ve atıklar sorun alanlarının karşılıklı etkileşimini irdelemek.

19 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD D e r s i n a m a ç l a r ı ve öğrenme hedefleri-3 6.Her 2 sorun alanına ilişkin temel mevzuat bilgisini, hekime düşen görev, yetki ve sorumluluk kapsamını öğrenmek. 7.Bir bütün olarak çevre kirlenmesinin, özelde gıda hijyeni ve atıkların toplumsal yükünü, tıp ve sağlık hizmetlerinin önüne yığdığı engelleri ve günlük tıp pratiğinde, tanı-sağaltım-izlemde mutlaka gözönüne alınması gereken kısıtları gözönünde tutma, “çevre öyküsü” alma alışkanlığı edinmek.

20 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Güvenli çevre; sürdürülebilir insan sağlığı için temeldir..

21 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Ülkemizde gıda ürünlerinin denetimi  Ülkemizde gıda ürünlerinin denetimi süreci Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Gıda ürünlerinin güvenliliğinin AB ölçütleri ile koşut duruma getirilmesi ancak bu konudaki AB düzenlemelerine uyum ve uygulama ile olanaklı olabilecektir.  Uygulamaların mevzuat uyumu ile koşut (paralel) yürütülebilmesi için denetim laboratuvarları nın fiziksel altyapısının güçlendirilmesi, ürün güvenliğinin ülke çapında sağlanabilmesi için de Hızlı Alarm Sistemi’nin kurulması gerekmektedir.

22 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda Güvencesi Hakkı : “ Yeterli Gıdaya Ulaşabilme Hakkı”-1  Türkiye’de Gıda Güvenliği Denetimi ve 5179 sayılı Gıda Yasası’nın geleceği insanlık tarihi boyunca gıda hep stratejik ürün olan gıda güvencesi de devletlerin en önemli konularından birisi olmuştur. Son 2 yy’da da insan olunmasından kaynaklanan ve yaşamı sürdürebilmek için gereken gıda maddesini tüketebilme hakkı olarak tanımlanan " Gıda Güvencesi Hakkı " tanımlanmış ve bu hak, Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nde de yer almıştır.

23 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda Güvencesi Hakkı : “ Yeterli Gıdaya Ulaşabilme Hakkı”-2  "Gıda Güvencesi Hakkı“ Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nde "Yeterli Gıdaya Ulaşabilme Hakkı" olarak yer almıştır (MD. 25). Dünya nüfusundaki hızlı artış ve insanların beslenmesi zorunluluğu tarımsal araştırmalara önem verilmesini sağlamış, bu araştırmalar sonucunda, özellikle son 50 yılda tarımsal üretimde önemli artışlar elde edilmiştir. Ancak bu yeni üretim biçimi, gıda kaynaklı sağlık sorunlarını da birlikte getirmiştir.

24 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda ürünleri denetiminde AB normları-2  İlgili Bakanlıkların fiziksel altyapılarının güçlendirilmesi ve taşra örgütleri ile merkez yetkesi (otoritesi) arasında hızlı bilgilendirme sisteminin kurulabilmesi için bir proje hazırlanmıştır.  Ancak, projenin kabul edilebilmesi için uygulamadan sorumlu iki Bakanlığın katkılarıyla ortak bir “Gıda Güvenliği Eşgüdüm Birimi” kurulması gerekmektedir.

25 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda ürünleri denetiminde AB normları-3  Gıda güvenliği ile ilgili olarak kısa erimde de;  - Gerekli tüm mevzuat uyumunun tamamlanması,  - Gıda Güvenliği Eşgüdüm Birimi’nin oluşturulması,  - Denetimler için gerekli altyapının güçlendirilmesi.. hedeflenmektedir.

26 AB’nin gözü Fırat ve Dicle’de! “Bölgede önemi bulunan konulardan biri, kalkınma ve sulama için gerekli suya erişimdir. Ortadoğu'da su konusunun stratejik önemi, önümüzdeki yıllarda artacaktır. Türkiye'nin katılımıyla birlikte su kaynaklarının ve altyapı projelerinin uluslararası yönetimi (?!) (Fırat ve Dicle havzaları üzerindeki barajlar ve sulama projeleri, İsrail ve komşuları arasında su alanında sınırötesi işbirliği) AB açısından önemli bir konu haline gelebilecektir.” Avrupa Toplulukları Komisyonu'nun Brüksel'de 6 Ekim 2004‘te yayımladığı 3 rapordan (İlerleme Raporu, Meseleler Raporu ve Etkinlik Raporu) sonkinden, bir paragraf.. Raporun 1.3. maddesinin 6. paragrafı.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

27 ŞEKİL I : Besinler Nasıl Kirlenir ?? Kirli ellerle besin hazırlanır ya da yenirse, meyve ve sebzeler kontamine toprakta yetişirse Kirli satış yerleri, kaplar, depolar Hasta ya da yaralı besin işleyicileri Pişirme ve yeme sırasında hayvanlara dokunmak gibi yanlış alışkanlıklar Hasta hayvanlardan sağlanan besinler, örn. çiğ süt, yumurta Açıkta saklanan ve sineklerin kemiricilerin ve öteki hayvanların ulaşabildiği gıdalar Sahipsiz hayvanların gıdaları kirletmesiyle Kontamine suyla yıkanmış gıdalar Çiğ ve pişmiş gıda aynı yerde depolanırsa Yere yakın yetişen yapraklı sebze, meyveler Yere düşmüş gıda Kirli mutfak masası ve kap, kacak Yiyeceklerin hazırlandığı kapların ve yüzeylerin et suyuyla bulaşık bezlerle silinmesi BESİNLER

28 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ŞEKİL II : Ağız-Dışkı (Fekal-Oral) Bulaş Zinciri Akış Çizelgesi. DIŞKI (Enfeksiyon Kaynağı) SU ELLER EKLEM BACAKLILAR TOPRAK BESİNLER SÜT SEBZELER DUYARLI KONAKÇI GÜÇSÜZLÜK ÖLÜM

29 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ŞEKİL III : Besin Zehirlenmelerinde Olgu Sayısı ve Zaman İlişkisi. ŞEKİL IV : Hızlı Gidişli Bir Besin Zehirlenmesinde Sigmoid Eğri Modeli. Olgu sayısı Zaman (gün, saat...) Olgu sayısı Zaman (gün, saat...)

30 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ŞEKİL V : Bulaş (Enfeksiyon) Zincirinde Su ve Besinlerin Yeri. HASTALIK KAYNAĞI -Hasta insan -Hasta hayvan -Taşıyıcı (portör) DUYARLI SAĞLAM İNSAN BULAŞMA YOLLARI - TEMAS - CANSIZ ARACILAR - HAVA - SU ve BESİNLER - TOPRAK - ÇAMAŞIRLAR - EŞYALAR vb. - CANLI ARACILAR - BİYOLOJİK - MEKANİK

31 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Doğaya ATIK yükümüz ekolojik potansiyeli zorluyor..  Prof. Celal Ertuğ’un 1980’lerde kaleme aldığı kitap son derece uyarıcıdır.  Yabanıl (vahşi) ve sorumsuz Sanayileşme, ülkemizde yeşili ve doğayı katletmiş, kaldırılamaz ve sürdürülemez bir tablo oluşmuştur.  1. sınıf verimli tarım alanları, bölgesel ve ülke ölçekli dengeli kalkınma planları yapılmaksızın yerli / yabancı sermayeye açılmıştır!  Trakya’da Ergene ırmağı ovası neredeyse dönüşümsüz biçimde elden çıkmıştır. Tekstil sanayisinin arıtılmayan atıkları ve pirinçte Dioxin!  Sermaye, Devletin denetimini istememekte, engellemektedir!?!

32 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Sıcak su akıntısıyla Pasifik’ten gelen kolera salgını!  1992’de Peru’da çıkan ve tüm Dünyanın çabasıyla 5 (beş) yılda ancak söndürülebilen kolera epidemisi çok ders vericidir.  Bu salgın, tek 1 (bir) koleralı olgunun bulunduğu gemi atıklarının -limanda fosseptik tanklar yerine- Pasifik Okyanusu’na boşaltılması ve yaklaşık 37 ºC sıcaklığı olan tuzlu su akıntılarına rastlayarak, -inanması çok güç ama- çoğalması yüzünden çıkmıştı.  Peru kıyılarına varan akıntılar balıkları kontamine etmiş, besin zinciri ile de halka yayılarak büyük bir salgına yol açmıştı. Yüzen kentler gibi turistik (?!) yolcu gemileri, atıkları ile okyanuslarda bile doğal yaşamı tehdit eder duruma gelmiştir...

33 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD T.C. Çevre ve Orman Eski Bakanı Osman Pepe’nin feryadı.. (Türkiye Çevre Atlası, 2004) “.. Çevre kirliliği dünyada olduğu gibi ülkemizde de her geçen gün artan boyutlarıyla hava, su ve toprak kirlenmesi olarak önemini korumaktadır. Belli bölgelerdeki aşırı nüfus yoğunlaşması, plansız sanayileşme ve çarpık kentleşme ile aynı zamanda kaynakların gereksiz ve aşırı kullanımı sonucu oluşan atık ve artık maddelerin miktarı çeşit ve özellikleri son yıllarda öylesine artmıştır ki, hiçbir önlem alınmadan ve kontrolsüz bir şekilde alıcı ortamlara atılan bu atıkları, doğanın kendi kendine özümlemesi çoğu kez mümkün olmamakta ve çevre kirliliği günümüzde artarak sürmektedir.”

34 Gaz ve sıvı atık ürünü ; İstanbul’da sis : SMOG (Smoke + fog) Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

35 T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı (Türkiye Çevre Atlası, syf. 421, 2004) “..Ekonomik ve teknolojik gelişme, nüfus artışı, hızlı kentleşme ve doğal kaynakların tüketimi katı atık miktarının giderek artmasına yol açmaktadır. Ülkemizde kişi başına günde yaklaşık 0,7 - 1,0 kg oranında evsel atık üretildiği kestirilmektedir. Ancak, projelerde kullanılan katı atık miktar ve niteliğine ilişkin verilerin eksik ve hatalı oluşu, katı atıkların yönetiminde, özellikle de geri kazanım ve zararsızlaştırılması konularında yanlış tercihlere ve uygulamalara yol açmaktadır. Katı atık yönetiminde ulusal düzeyde uygulamaya yönelik bir politika oluşturulamamıştır. Bu durum belediyelerin pahalı ve yanlış teknoloji seçimlerine neden olmaktadır..”

36 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı (Türkiye Çevre Atlası, syf. 418, 2004) Türkiye’de 1960’lı yıllarda üretilen toplam katı atık yılda 3-4 milyon ton iken, bugün salt evsel katı atık miktarı 25 milyon ton/yıl’dır. Dolayısı ile çöp, artık yalnızca gözden uzak bir yerde zararsızlaştırılması gereken bir atık türü olmaktan çok toplama, taşıma, geri kazanım ve zararsızlaştırma (bertaraf) gibi birçok farklı ögeyi içine alan bir yönetim sistemini gerekli kılmaktadır. Bu gelişmelerin bir sonucu olarak “Atık Yönetimi” terimi günlük dilimize yerleşmiş ve daha yeni bir terim olan “Entegre Atık Yönetimi” tanımı da kullanılmaya başlanmıştır.

37 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı (Türkiye Çevre Atlası, syf , 2004) Entegre atık yönetimi nin yasal altyapısının oluşturulması, bu yolla katı atık yönetimi nde uygulanacak ilkelerin, teknik esasların ve standartların belirlenmesi amacıyla Çevre ve Orman Bakanlığı’nca yayımlanan yönetmelikler aşağıda verilmiştir: 1. Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG: ve 20834) Bu yönetmelik 7 kez yenilenmiştir. 2. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG: ve 21586) Değişiklik ve sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. 3. Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG: ve 22387) Bu yönetmelikte 5 kez değişiklik yapılmıştır.

38 OECD, OECD Factbook 2006 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

39 ABD’nin Vietnam saldırısı, 1972 Do ğ aya bırakılan radyoaktif ve kimyasal atıklar.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

40 E-çöp dağları Afrika’da yükseliyor! BM Çevre Programı (UNEP) uyarıyor : Zengin ülkeler elektronik çöplerini ve zehirli kimyasalları yoksul ülkelere boşaltıyor ! Mart 2009 Hannover CEBIT Fuarı’nın temalarından biri GREEN IT (Az enerji tüketen Information Technologies) !? Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

41 ATIKLAR ve GIDA HİJYENİ  Atıklar niteliğine göre 3 kümedir : Katı / Sıvı / Gaz  Kaynağına göre ise : Evsel, Endüstriyel kökenlidir.  Alıcı ortam : Hava, toprak, su dur..  Atıklar, Besinlerle alıcı ortamda etkileşime girer, Besin zinciriyle insana ulaşırlar.  Akut ya da süregen etki ile : Birden ölüm! (Toksik), Teratojen (fetüste anomali), Mutajen, Genotoksik, Karsinojen.. olurlar.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

42 Sayıştay'ın “Atık Raporu” ümitsiz!  Sayıştay'ın geçen 2006 Mayıs’ında TBMM’ye sunduğu 'Türkiye'de Atık Yönetimi' başlıklı rapora göre tüm atıkların yalnızca % 5'i kuralına uygun yok edilebiliyor!  Çevre ve Orman Bakanlığı, Türkiye'nin atık konusundaki gereksinimlerini gidermeye çalıştıklarını belirtiyor.  Türkiye'nin 119 katı atık tesisine gereksinimi olduğunu bildiren yetkililer, şu anda 21 tesisin bulunduğunu, ancak 2007 sonuna dek 106 tesisin hizmete gireceğini açıklıyor.  Ancak sözü edilen tesisler arasında İZAYDAŞ gibi zehirli atıkları yok edecek tesis bulunmuyor. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

43 Sayıştay'ın “Atık Raporu” ümitsiz!  Türkiye'nin 35 bin tonluk kapasitesiyle en büyük katı atık bertaraf etme tesisi Kocaeli'nde bulunuyor.  İzmit Katı ve Artıkları Arıtma Yakma ve Değerlendirme A.Ş. kısa adıyla İZAYDAŞ'da endüstriden kaynaklanan tehlikeli ve tehlikesiz atıklar depolanıyor ve yüksek dereceli (1200 derece) fırınlarda (İnsineratör) yakılıyor.  İZAYDAŞ 35 bin tonluk kapasitesini doldurduğu için, başvuran firmalara en erken 2008'e gün veriyor... Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

44 Türkiye’de atıklar gizleniyor !  İzmit atık yakma ve depolama şirketi İZAYDAŞ’ın Genel Müdürü, Türkiye’de yılda 1 milyon ton tehlikeli atık üretildiğini, bunun yalnızca 100 bin tonunun işletmelerine geldiğini söyledi.  Türkiye’deki atıkları yok etme konusunda tek yetkili tesis olan İZAYDAŞ’ın Genel Müdürü;  “Biz Türkiye’de yaklaşık 1500 sanayi kuruluşuyla çalışıyoruz. Türkiye’de 1 milyon tona yakın tehlikeli atık var (yılda!). Bize gelen miktar ise 100 bin ton dolayında, ancak biz bunun 30 bin tonunu yakabiliyoruz.” 14/04/2006, Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

45 SİNOP kıyısına vuran ve üzerinde Türkçe ‘Solunduğunda, cilt ile temasında sağlığa zararlıdır’ yazısı bulunan zehirli varil, yapılan ilk incelemenin ardından temizlik işçisine taşıtılarak çöp konteynerine konuldu. Olayın farkında bile olmayan temizlik işçisi 35 yaşındaki Öker Boyacı, “Bize ne derlerse onu yapıyoruz” dedi. (Hürriyet, )

46 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD The Millennium Ecosystem Assessment  In 2005, the largest ever assessment of the Earth's ecosystems was conducted by a research team of over 1,000 scientists. The findings of the assessment were published in the multi volume Millennium Ecosystem Assessment, which concluded that in the past 50 years humans have altered the earth's ecosystems more than any other time in our history.

47 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

48 ATIK YÖNETİM İLKELERİ-1  Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği md. 5´e göre Atıkların yönetimine ilişkin ilkeler: a) Her türlü atığın ithali, bu Yönetmeliğin 41. maddesinde belirtilen kurallar saklı kalmak koşuluyla yasaktır, b) Atıkların kaynağında en aza indirilmesi esastır, c) Atık yönetiminin her aşamasında sorumlu kişiler, çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek önlemleri alırlar,

49 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ATIK YÖNETİM İLKELERİ-3  Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği md. 5´e göre Atıkların yönetimine ilişkin ilkeler: e) Atıkların yönetiminden kaynaklanan her türlü çevresel zararın giderilmesi için yapılan harcamalar kirleten öder ilkesine göre atıkların yönetiminden sorumlu olan gerçek ve tüzel kişilerce karşılanır. Atıkların yönetiminden sorumlu kişilerin çevresel zararı durdurmak, gidermek ve azaltmak için gerekli önlemleri almaması veya bu önlemlerin yetkili makamlarca doğrudan alınması nedeniyle kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılan gerekli harcamalar 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Kamu Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Yasa kurallarına göre, atıkların yönetiminden sorumlu olanlardan tahsil edilir,

50 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ATIK YÖNETİM İLKELERİ-4  Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği md. 5´e göre Atıkların yönetimine ilişkin ilkeler: f) Atıkların, Bakanlıktan (Çevre ve Orman) lisans almış bertaraf tesisleri dışında 3. kişiler tarafından ticari amaçlarla toplanması, satışı ve bertaraf edilmesi, öbür yakıtlara karıştırılarak yakılması yasaktır, g)Atıklar fiziksel, biyolojik ve kimyasal ön işlemler dışında kesinlikle doğrudan başka bir madde veya atıkla karıştırılamaz ve seyreltilemez,

51 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ATIK YÖNETİM İLKELERİ-5  Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği md. 5´e göre Atıkların yönetimine ilişkin ilkeler: h) Bertaraf tesislerine tehlikeli atıkla karışık atık geldiğinde, öncelikle ayrıştırılmalıdır. Ayrıştırmanın olanaklı olmadığı durumda atık, tümüyle tehlikeli atık olarak bertaraf edilmelidir. ı) Atıkların geçici depolanması işleminin atığı üreten kuruluş içinde yapılması esastır. Ancak kuruluş içinde uygun yer bulunamaması durumunda üreticiye ait, gerekli koşullara sahip uygun bir alanda geçici depolama yapılması olanaklıdır.

52 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

53 GIDA-KÖKENLİ HASTALIK  Dünyada her yıl birçok insan yedikleri yemekler nedeni ile hastalanmaktadır. Bu biçimde hastalananlar ishal, kusma, mide bulantısı, ateş, kramplar gibi belirtiler gösterir. Genellikle grip olduklarını düşünürler! Ancak, gerçek sorun, birkaç saat ya da birkaç gün önce yedikleri yemeklerde bulunan mikrocanlılar tarafından oluşturulan GIDA-KÖKENLİ HASTALIKtır.  ABD'de her yıl 2 milyondan çok gıda-kökenli hastalık olgusu oluşmaktadır. Gıda kökenli hastalıkların yayılmasına neden olarak bildirilen etmenler aşağıdaki biçimde sınıflandırılmıştır :

54 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GIDA-KÖKENLİ HASTALIK  Gıda-kökenli hastalık, gıdaların insanlarda oluşturduğu hastalıktır. Yüksek oranda nem, protein içeren ve asidik nitelik taşımayan gıdalar hastalıkların oluşmasında rol oynayabileceklerinden, riskli gıdalar sınıfına girerler. Yüksek oranda protein ve nem içeren gıdalar ise, süt ve süt ürünleri (özellikle süt kreması!), yumurta, et, tavuk eti, balık ve midye.. gibi gıdalardır.  Bu tür gıdalar, hastalık oluşturan mikrocanlıların hızla gelişmesi için uygun koşulları taşırlar.

55 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GIDA-KÖKENLİ HASTALIK ETMENLERİ.. Hastalığın oluşmasında payı olan etmenler ve hastalığı oluşturma oranları  Yetersiz depolama ısıları : % 37  Yetersiz kişisel hijyen : % 22  Yetersiz pişirme : % 17  Bulaşlı gıda işleme donanımı :% 10  Güvenilir olmayan kaynaktan sağlanan gıda : % 7  Öbür etmenler : % 7

56 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GIDALAR NASIL RİSKLİ OLUR ?  Gıdalar bulaş (kontaminasyon) ile riskli duruma gelirler. Bulaş, istenmeyen zararlı maddeler ve mikro-ocanlıların herhangi bir yolla gıdalara bulaşmasıdır.  Gıdalar kimyasal, fiziksel ve biyolojik etmenlerle bulaşlı (kontamine) olabilirler.  Bulaş doğrudan olabildiği gibi, çapraz- kirlenme (kaynakta temiz, sonradan bulaş) yoluyla dolaylı olarak da gerçekleşebilir.  Çapraz kirlenme; zararlı etmenlerin gıdalara dolaylı yoldan ve sonradan bulaşmasıdır.

57 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD BESİNLER ve OLASI RİSKLERİ.. Yaşamın sürdürülmesi için zorunlu olan gıda / besin maddelerinin alımı, kimi kez beklenmedik ve istenmeyen ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Gıda maddelerine karışan / karıştırılan kimyasal maddeler, mikroorganizmalar, kimi kez radyoaktivite insan sağlığını tehdit edebilir. Bu yüzden, besin hijyeni ve güvenliği son derece önemli bir Halk Sağlığı konusudur ve gıda sektörü, hayvancılık sektörü ile sağlık sektörünün aralarında ve tüketici / halk ile yoğun bir sektörler arası işbirliği koşuldur.

58 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda Güvenliği Sorunları Küreselleşiyor.. DSÖ’nün 1998 Sağlık Raporu’na göre (The World Health Report-1998), bulaşıcı hastalıkların denetimi ile ilgili giderlerin azaltılmasının getireceği önemli riskler arasında, -giderek büyüyen küresel turizm ve ticaret etkinlikleri ve dev uluslararası gıda tekelleri de dikkate alındığında- besinlerin, kimi bulaşıcı hastalıkların yayılımına aracılık edebilecekleri, önemli bir yer tutmaktadır.

59 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Deli Dana Hastalığı İngiltere’de 1996’da sermayenin kâr hırsından kaynaklanan bu hastalık (Mad Cow Disease, spongioform brain encephalopathy, JCD) tüm dünyaya son derece hızla yayılmış, besin kaynaklı bir enfeksiyon idi (İngiltere’de 140+ ölü!). Günümüzde besin endüstrisi kitlesel üretim yapmakta ve uluslararası ticaretin, pazarlamanın ve turizm in yaygınlaşması ile birlikte bu ürünler kısa zamanda tüm dünyaya yayılarak kitlelerce tüketilmektedir. Ciddi bir kamusal denetim ivedi ve zorunludur.

60 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Deli Dana Hastalığı’nın öğrettiği : Bu durum hep göz önünde tutulmalı ve denetimde gerekli KÜRESEL İŞBİRLİĞİ önlemleri titizlikle, sürekli olarak alınmalıdır. Sermayenin kâr hırsının sonucu çıkan Deli dana hastalığı İngiliz ekonomisine çok büyük yükler (milyarlarca $!) getirmiş, onbinlerce sığır yok edilmek zorunda kalınmıştı. Gıda güvenliği sermayenin insafına bırakılamaz!

61 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Küresel Besin Zinciri Kasım 2000’de basına yansıyan verilere göre, ülkemizde soğuk hava ortamlarında 10 yılı aşkın süre bekle(til)miş bufalo eti ve türevlerinin pazarlanıp tüketildiği, dehşet ve ibretle izleniyor!! Çok uluslu dev gıda şirketleri karşısında sıradan yurttaşın korunması, devletin etkin denetleme düzeneğiyle sağlanmak zorundadır. Besin hijyeni ve güvenliği, kritik bir kamusal alan olmalıdır.

62 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıdalarda bulunabilecek tehlikeler •Biyolojik Tehlikeler : Bakteri, virüs, parazit, küf toksinleri, prionlar.. •Kimyasal Tehlikeler : Pestisitler ve veteriner ilaçları, doğal toksik maddeler, •Endüstriyel kirleticiler, gıda işleme sırasında oluşan toksik maddeler, gıda katkı maddeleri. •Fiziksel Tehlikeler : Cam, metal, plastik, taş, toprak, tahta parçaları, kıl, kiremit tozu gibi yabancı maddeler ve radyoaktivite.

63 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Food Contamination and Poisoning-1 •Food-borne illnesses : An estimated 76 million illnesses caused by food poisoning occur in the US each year. Generally, the result is diarrhea and other temporary disorders of the digestive tract. But the illnesses can lead to more serious consequences, including about hospitalizations and deaths in the US each year. People most at risk are pregnant women, children, those with compromised or suppressed immune systems, and the elderly. (http://topics.nytimes.com/top/news/health/diseasesconditionsandh ealthtopics/foodcontaminationandpoisoning/index.html, The New York Times, )http://topics.nytimes.com/top/news/health/diseasesconditionsandh ealthtopics/foodcontaminationandpoisoning/index.html

64 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Food Contamination and Poisoning-2 •Most food-related illnesses can be avoided by washing fresh fruits and vegetables, cooking meat thoroughly, drinking only pasteurized milk, and common-sense hygiene. •Microbial contamination is the most common cause of food-borne illnesses. Pesticides, heavy metals, and other chemical agents that enter the food supply can also cause gastrointestinal, as well as neurologic and respiratory symptoms. (http://topics.nytimes.com/top/news/health/diseasesconditionsan dhealthtopics/foodcontaminationandpoisoning/index.html, The New York Times, )http://topics.nytimes.com/top/news/health/diseasesconditionsan dhealthtopics/foodcontaminationandpoisoning/index.html

65 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Kimyasal Kökenli Besinsel Sağlık Zararlıları Toksik Kimyasal Maddeler Katışımların (aditifler) 15 bini aşkın türü vardır. TABLO I : Gıda Maddelerine Konan Katışımlar. K o r u y u c u l a r Düzeltici (Islah Edici) Maddeler B o y a l a r.. Antiseptik ve anti-oksidanlar : * NaNO 3, anti-mikrobiyaldir * Na askorbat anti-oksidandır. * Na polifosfat stabilizatör bir maddedir. Örn. salam, sosis, sucuklarda kullanılır. Tatlandırıcılar (endülkoranlar) 1. Sakkarin (benzosülfimid) 2. Dülsin (P-Fenetilüre) 3. Siklamatlar *Aroma (koku) verenler : İçki ve besinlere hoş tat ve koku vermek için kullanılırlar. * Emülsifiyanlar (stabilizatörler) 2 veya daha çok sayıda, birbiriyle iyi karışmayan maddenin çözünümü (dispersiyonu) için kullanılır. Zararsız oldukları kesinlikle saptananlar dışında boyaların gıda maddelerine katılmaları doğru değildir. Ancak 600’ü aşkın boya maddesi kullanımdadır!.. Toksik ve kanserojen olabilirler. D i k k a t : Genel olarak tüm katışımlar ilaçlarla istenmeyen etkileşimlere neden olabilirler!

66 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Gıda katışımlarının kimisi Kanser yapıcı! •Erken tanı önemli! •Yaş ortalamasının yükselmesi, •Çevre kirliliği, •Gıdalardaki katkı maddelerinin artışı, •Ozon katmanının delinmesi ve •Stres.. Kanser artışının en önemli nedenleri.. (Prof. Dr. Mustafa Topuz,

67 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tüketilebilme özelliğini yitirmiş gıdalar, sağlığı tehdit eder : Küf, Aflatoksin ve Kc.ca!

68 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GIDA YASASI ve GIDA KODEKSİ Haziran 1995’te çıkarılan “560 Sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine İlişkin Yasa Gücünde Kararname” (YGK), 2004’e dek gıda yasamız yerine geçti.. Bu YGK’nin öngördüğü Türk Gıda Kodeksi (Yönetmeliği), 16 Kasım 1997’de çıkarıldı. “560 sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararname’nin Değiştirilerek Kabulü Hakkında 5179 Sayılı Kanun”, ’te yürürlük aldı..

69 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD CODEX ALIMENTARIUS : GLOBAL STANDARDS •Since 1963, an international food code has been in place to ensure food safety worldwide. •Codex Alimentarius, jointly administered by FAO and the World Health Organization : •Sets standards for pesticide and veterinary drug residues, additives, food imports, inspections and food sampling methods, among other issues. •It serves as the basis for many national food standards. p2, www.fao.org/worldfoodsummit/english/fsheets/fsafety.pdf

70 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD CODEX ALIMENTARIUS : GLOBAL STANDARDS •Codex has established such well-known safeguards as the “Best if used before” food label and definitions for low-fat and light food. •Evolving constantly, it is now meeting the new challenges of organic farming and biotechnology. •For example, a Codex task force ( CAC : Codex Alimentarius Commission) is currently drawing up recommendations on labelling standards for genetically modified ingredients. p2,

71 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Biyolojik Kökenli Besinsel Sağlık Zararlıları Bakteri, virüs, riketsiya, parazit ve mantar.. enfeksiyonları olarak kümelendirilir. Enfeksiyon tipi besin zehirlenmeleri Toksin tipi besin zehirlenmeleri Toksi-enfeksiyon tipi besin zehirlenmeleri • Salmonella tipleri • Shigella sonnei * Streptokok enfeksiyonları * Stafilokok “ * Brusellozis * Tb (bovin tipi) * Tularemi * Şarbon * Difteri * Kolera * Yersinia enfeksiyonları * Inf. hepatit : A, non-A, non-B, C * Riketsiya enf., örn. Q humması * Mantar entoksikasyonları * Paraziter enfeksiyonlar * T. solium, T. saginata, D. latum, sestod, nematod ve trematod enf. * Salmonellozlar : % 60-95'i bu türdendir.. * Streptokoksik besin entoksikas- yonları. Örn. Str. faecalis. * Stafilokoksik besin entoksi- kasyonları. Örn. Stap. aureus * Proteus grubu ile * Shigella " " (Sh. Sonnei vd.) * Cl. welchii (perfringens) ile * Enterotoksik öbür etmenlerle * E. coli ile * Pr. vulgaris ile * BOTULİSM : Cl. botulinum; konserveler ile. * Balık ve yumuşakçaların biyotoksinleri ile. * Mikotoksinlerle (kc. ca yapıyor!) * Histaminik entoksikasyonlar : Uskumru, orkinos, sardunya benzeri balıkların dokularındaki Histidin’in Histamin’e dönüşmesiyle * Vibrio parahemolitikus ile * Akut trişinozis

72 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Biyolojik kökenli besinsel sağlık zararlarında kaynak; · % 70 et ve et ürünleri, · % 15 balık ve öbür su ürünleri ve · % 15 süt ve yumurta ürünleridir. Besin Zehirlenmeleri: Kimi yerlerde toplu beslenme uygulaması nedeniyle, besin kaynaklı entoksikasyon, enfeksiyon ve toksi-enfeksiyonlar daha da önem kazanır. En sık stafilokok (aureus) entoksikasyonları olmaktadır (Hijyen yetersizliği!). 2. sırada salmonellozlar vardır. Stafilokok kontaminasyonları çok hızlı çoğalır. Sabah bulaşı ile öğlene dek 3-4 saatte çoğalma olur. Hastalık tablosu bakterinin salgıladığı ekzo-toksinlerine dayalıdır. Dolayısıyla esas olarak bir entoksikasyondur (besin zehirlenmesi). Fakat bakteri kaynaklı olması nedeniyle, bir başka deyimle bakterinin enfeksiyonunun bir sonucu olduğundan, toksi-enfeksiyon terimi daha uygun düşmektedir.

73 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Uzunköprü / Edirne kesimevi

74 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD İlginç bir halk eğitimi yöntemi : Kırmızı et ve komplikasyonları.. Beyaz eti yeğlemek gerek..

75 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD BESİNLERİN SOĞUK ZİNCİRE UYGUN DAĞITIMI 1- Frigorifik (soğutma donanımlı) araca takılan araç izlem aygıtında GPS anteni ve GPRS devresi (modülü) bulunur. Aygıt, belirli zaman aralıklarıyla GPS uydularından aldığı konum bilgisini, GSM şebekesi üzerinden GPRS bağlantısını kullanarak, yük sıcaklık bilgisi ile birlikte izleme merkezine gönderir. 2 - Ürün teslimi, soğuk zincir de en küçük bir aksaklık olmadan taze ve sağlıklı olarak tüketicilere ulaştırılır.

76 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Staph. aureus entoksikasyonu tablosu.. Yemekten birkaç saat sonra yiyenlerin çoğu etkilenir. Karın ağrısı, bulantı, kusma, ateş, çoğu kez de hipotermi bellibaşlı bulgulardır. Eğer tablo hipotermi ile tanımlı ise, tanı açısından bu bulgu çok değerli olup, hatta patognomoniktir (tanı koydurucu!). D i k k a t : Hiçbir hekim, “ h i p o t e r m i ” ile giden bir genel toksi-enfeksiyon tablosunda S. aureus, Cl. botulinum veya Cl. perfringens (Welchii) etmenini atlama hakkına sahip değildir. Bu konudaki en küçük savsaklama ciddi (fahiş) meslek kusurudur, ağır hukuksal yaptırım görür.

77 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD BESİN ZEHİRLENMELERİNDE SÜRVEYANS-1 Bu yolla sorunun kaynağına inme çabasına sürveyans araştırması (iz sürme) denilmektedir. Şu denlisini söyleyelim ki; sürveyans yöntemleri veya filyasyon (kaynağına inme) çalışması günümüzde moleküler düzeydedir. DNA (viral RNA) yapısının incelenerek karşılaştırılması, Adli Tıp, Toksikoloji, Kriminoloji alanlarına Moleküler Epidemiyoloji’nin armağanıdır.

78 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD BESİN ZEHİRLENMELERİNDE SÜRVEYANS-2 İnsanlardan üretilen mikrobiyal hastalık etmenlerinin genetik kodları belirlenmekte ve aynı genetik kodların aracı durumdaki besinlerde (kimi kez ilaç vb. biyolojik materyalde) aranması yoluna giderek genetik kimliklendirme (DNA analizi ile identifikasyon) yapılmaktadır. Bu yöntemler Epidemiyoloji’ye, -ileride de değinileceği üzere- moleküler boyutlar katmıştır (Moleküler Epidemiyoloji).

79 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD TABLO II-a : Besin Zehirlenmelerinin Sınıflandırılması. • İnfeksiyon bakteri kaynaklı, ateşle gider : Örn. Salmonellozis.. • İnfeksiyon bakteri kaynaklı, ateş görülmez! (hipotermi !) : Stafilokokus aureus, Klostridyum perfringens ve Botulismus. • İnfeksiyon viral kaynaklı : Hepatit A (yakl. 30 gün, uzun kuluçka dönemi). • İnfeksiyon parazitik : Trişinozis, tenyazis.

80 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD TABLO II-b : Besin Zehirlenmelerinin Sınıflandırılması. • Zehirler, kimyasal :Arsenik, bakır, kurşun tuzları (kimi kez yakınmalar hemen başlar). • Zehirler, bitki ve mantar kaynaklı : Mantar, ergo alkaloidleri. • Zehirler (deniz hayvanları) : Midye, uskumrugillerden balık, kimi deniz ürünleri histamin boşalımına (deşarjına) neden olabilirler. • Radyonükleotidler : Nükleer kaynaklı (kaza, test, savaş..). Sr 90, I 131, Cs 137 gibi izotoplar. • Biyoterör amaçlı : Yukarıda sayılan değişik etmenler kullanılabilir..

81 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Kuluçka Etken süresi (saat) Başlıca belirtiler Salmonella Karın ağrısı, kusma, ishal, ateş Stafilokoklar1-6 Tükürük artışı, bulantı, kusma, karın ağrısı, ileri derecede düşkünlük, hipotermi Cl. botulinum 2-36 Ses değişmesi, çift görme (diplopi), kranial sinir felçleri, inatçı kabızlık (konstipasyon) Cl. welchii 3-24 Karın ağrısı, ishal. Genellikle ateş, kusma, (Cl. perfringens)bulantı yok. Bulgular kimi kez çok silik saat içinde kendiliğinden yiter. Str. faecalis 4-5 Kolik biçiminde karın ağrısı, bulantı, (enterococci)kusma, ishal Dikkat : Kural olarak tüm besin zehirlenmelerinde i s h a l bulunur. TABLO III : Bakteriyel Besin Zehirlenmelerinin Kliniği.

82 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD K l i n i k Bulantı Kusma Ateş Başka Ku- luçka süresi Geçiş Yolu Olan Besin Etken ++- Birden başlayan kramp biçiminde ağrı 2-4 saat Genellikle kıyılmış et ve krema Stafilokokus aureus -- -Karın ağrısı saat Et ve kümes hayvanları Klostridyum perfringens +++ Baş ağrısı, kanlı ishal saatDeniz ürünleri Vibriyo para- hemolitikus ++- Kramp biçiminde ağrı 2-4 saat İyi pişmemiş pirinç Basillus cereus +++ Karın ağrısı, baş ağrısı, septisemi saat Bulaşlı-kontamine besin (yumurta, süt, et gibi..) Salmonella ++- Sinir sistemi bulguları saat İyi konserve edi- memiş yiyecekler, anaerop ortam Klostridyum botulinum TABLO IV : Kimi Besin Zehirlenmelerinin Ayırıcı Tanısı. Kaynak : Özcebe, Hilal. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, Cilt 3, Sayı 8, sh , Ağustos 1994

83 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN TEMEL İLKE Gıda maddeleri, olabildiğince doğal ve katkı içermeyen yapıda olmalıdır.. Mevsiminde tüketilmelidir..

84 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Acaba böyle mi kalsaydı?

85 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Besinlerden Sağlığımıza Gelebilecek Zararlardan Nasıl Korunalım ?? 1.Isı ile Korunma : Sporsuz bakteriler için olanaklıdır. Cl. botulinum (toksini) 80  C’de 30 dakika canlı kalmaktadır. Cl. “ sporları120  C’de 10 “ “ “ M. tuberculosis 60  C’de 30 “ “ “ Streptokoklar 57  C’de 30 “ “ “ Difteri basili 56  C’de 30 “ “ “ Bu bilgilerden kalkılarak pastörizasyon teknikleri geliştirilmiştir. Sütler pastörize edilerek tereyağı, peynir gibi ürünler üretilirse, başta brusellozis olmak üzere pek çok besin toksi-enfeksiyonundan korunmak olanaklı olabilir. Yumurta da toz durumuna getirilip pastörize edilebilmektedir.

86 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Rafadan ya da çiğ yumurta hijyenik değildir. İyice pişirilerek haşlanmalıdır. Sıvı ya da toz pastörize biçimleri de vardır.

87 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD 5. Nanoteknolojik Yöntemlerle Korunma : Biyoterörizm tehdidi nedeniyle son yıllarda gıda güvenliği hükümetlerin ve gıda endüstrisinin öncelikleri arasına girdi. ABD bu konuda gümrük yönetmeliklerini sıkılaştırırken, AB ükelerinde gıda denetimleri giderek artırılıyor. Radyo frekans tanımlama teknolojisi (RFID), gıda güvenliği denetimlerinde otomatik izleme olanağı sağlarken, nanoteknoloji sayesinde tarım sektörü yeni izleme olanaklarına kavuştu.

88 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD 5. Nanoteknolojik Yöntemlerle Korunma : Sözgelimi nano ölçekli monitörler, ısı değişikliğini izleyip kaydederken, öbür nano aygıtlar zararlı böcekleri saptayıp, gıda maddelerinin içinde genetiği değiştirilmiş organizmaların (GDO) bulunup bulunmadığını anında söyleyebiliyor. Bu arada hayvancılık sektörü de deli dana hastalığı gibi tehditlere karşı etlerin güvenilirliğini sağlamak zorunda. Michigan Üniversitesi’nde geliştirilen invasif olmayan biyoanalitik nano-alaçlar, sığırın tükürük bezlerine yerleştirilerek, virüs çoğalmaya fırsat bulamadan saptanıyor.

89 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GDO içeren besin ürünleri...

90 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD FRANKEŞTAYN YİYECEKLERİ-1 Her ne denli henüz bizde gündeme gelmemiş olsa da, son yıllarda giderek artan ölçüde, özellikle ABD ve İngiltere'de belirginleşmek üzere, Batılı kapitalist ülkelerde kamuoyunun gündeminde oldukça önemli bir sorun yer alıyor. Sorun, insan sağlığını hem günümüzde hem de gelecekte ciddi biçimde etkileyecek olan, genetik yapıları değiştirilmiş yiyecekler sorunu. Hükümetler ve çokuluslu tekellerin alabildiğince engelleme çabalarına karşın konu, birkaç yıldan bu yana gündemden inmiyor. (Dr. Kenan Ateş, )

91 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD FRANKEŞTAYN YİYECEKLERİ-2 Konu öylesine güncelliğini koruyor ki, geçtiğimiz haftalarda Seattle’da yapılan Dünya Ticaret Örgütü (WTO) doruk (zirve) toplantısını protesto gösteri ve toplantılarında bile değişik biçimlerde gündeme getirildi; üstelik yalnızca gündeme getirilmekle kalınmadı, gündemin oldukça önemli bir yanını da oluşturdu. (Dr. Kenan Ateş, )

92 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD FRANKEŞTAYN YİYECEKLERİ-3 Bugün batılı kapitalist ülkelerde -özellikle de ABD ve İngiltere'de- yiyecek satılan süpermarket zincirlerinin neredeyse tümünde yan yana 2 ayrı yiyecek bölümü var: Birinde yoldan yetiştirilmiş 'organik' yiyecekler, doğal öbüründe ise bir şey belirtilmeden, GM (Genetically Modified / Genetik yoldan değiştirilmiş) yiyecekler satılıyor. GDO’lu yiyecekler kapsamında domatesten salatalığa, dondurma ve çikolatadan ete, ekmekten süt ve yumurtaya kadar neredeyse her türlü yiyecek yer alıyor. Ve de iki ayrı da fiyat.. (Dr. Kenan Ateş, )

93 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD FRANKEŞTAYN YİYECEKLERİ-4 Örn. organik domatesin etiketinde oldukça yüksek rakam gözlenirken, etiketinde nasıl yetiştirildiği belirtilmeyen domatesin (genetik kodu değiştirilerek yetiştirilmiş, insanda ne tür etki yapacağı test edilmemiş, gen mühendisliği ürünü domates) üzerinde ise, öbürüne oranla daha ucuz bir fiyat var. 2 fiyat ve 2 ayrı tür.. Doğal ama pahalı olanla ne idüğü belirsiz ama öbüründen ucuz. (Dr. Kenan Ateş, )

94 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD FRANKEŞTAYN YİYECEKLERİ-5 Ekolojik denge, insan sağlığı ve geleceği bakımından çok ciddi tehlikeler taşıyan ucuz olana akın başlıyor. Bilim çevrelerinin sürekli karşı çıkmalarına karşın hükümet ve çokuluslu tekel sözcüleri bu yiyeceklerin sağlık açısından tehlike taşımadığını duyuruyorlar ?? İşin aslını irdeleme zorunluluğu doğuyor. (Dr. Kenan Ateş, )

95 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ : POTANSİYEL ALLERJENLER •Önemli sayıda insanın, yiyeceklerden çimene dek değişebilen değişik allerjenlere karşı allerjisi vardır. •Örn. her 4 Amerika’lıdan 1’inin, 1 ya da daha çok yiyeceğe karşı allerjisi bulunmaktadır. •Allerji yapan yiyecekler yumurtadan fındığa, çikolatadan süt ürünlerine dek çeşitlenebilirler. (Dr. Kenan Ateş, )

96 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ : POTANSİYEL ALLERJİ KAYNAĞI-1 •Bütün yiyecekler, hücrenin temel yapı taşlarından olan protein içerirler. Belirli proteinlere allerjisi olanlar bu proteinleri içeren yiyecekleri yediklerinde hafif kaşıntıdan egzema'ya, astma'dan anafilaktik şok'a dek, hafif rahatsızlıklardan ciddi hastalıklarla, hatta ölüme varabilen allerjik tepkimelerle karşılaşabilirler. Bir canlı organizma türünün genomundan alınan 1 ya da birkaç gen başka bir canlı türünün genomuna eklenerek ona yeni özellikler kazandırılmaktadır. (Dr. Kenan Ateş, )

97 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ : POTANSİYEL ALLERJİ KAYNAĞI-2 •Bu gen nakli, yeni proteinlerin üretimi ile sonuçlanır. Üretilen yeni proteinler de allerjik tepkilere neden olabilirler. Bu durumda, daha önce o yiyeceğe karşı allerjisi olmayan kişiler, yeni yiyeceği yediklerinde ciddi allerjik tepkilerle karşılaşabilirler. •Yeni yiyeceği üreten organizmaya eklenen genler, örn. Brezilya fındığı gibi, allerjik tepkilere neden olan proteinler üreten bir organizmadan alınmışsa, bu durum kaçınılmaz olur. (Dr. Kenan Ateş, )

98 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ : ÖLÜMCÜL ALLERJİ KAYNAĞI ! •Somut örnek : Pioneer Hi-Bred International adlı ABD'li biyoteknoloji şirketi, Brezilya fındığından aldığı genleri ekleyerek soya fasulyesinin yeni bir türünü üretti. Amaç, soya fasülyesine yeni özellikler kazandırmaktı. Nebraska Üniversitesi’ndeki araştırmacılar Brezilya fındığına allerjisi olan kişilerin kan serumu örnekleri üzerinde bu fasulyeden yapılma yiyeceklerle ilgili testler yaptılar. Test sonuçları, bu yiyecekleri yiyecek Brezilya fındığına allerjili kişilerde ölümle sonlanabilecek reaksiyonlar ortaya çıktığını gösterdi. (Dr. Kenan Ateş, )

99 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ : ÖLÜMCÜL ALLERJİ KAYNAĞI ! •İngiltere Leicester Üniversitesi’nde gösterildiği gibi; arıların, genetik kodu değiştirilmiş bitki polenlerinden toplayarak yaptıkları ballarda da allerjenler saptanmıştır. Genetik yapısı değiştirilmiş polenlerin bu balı yiyen kişilerde allerjik tepkilere yol açtığı ortaya konuldu. Örnekler çok. •Özellikle ileri kapitalist ülkelerde son yıllarda allerjilerde hızlı bir artış gözlenmektedir. Örn. astma olgularında %30'a varan artış ortaya çıkmıştır; deri reaksiyonlarında ise 1970'lere göre olgu sayısı 2’ye katlanmıştır! (Dr. Kenan Ateş, )

100 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ ile ANTİBİYOTİK YÜKLENİYORUZ •Kimi canlı organizmalar, bakteri saldırılarına karşı durabilmek için antibiyotik üretirler. Antibiyotik ilaçlar da zaten bu organizmalardan üretilmişlerdir. Biyoteknoloji tekelleri, yeni genler ekledikleri bitki türlerinin hastalanmasını önlemek ve ilaçlama giderlerinden kurtulmak için antibiyotik üreten organizmaların bu genlerini izole edip yeni bitkiye aktarmaktadırlar. Bununla da kalmamakta ve tavuk, domuz, sığır gibi hayvanlara antibiyotik eklenmiş kimi yiyecekler yedirmektedirler. (Dr. Kenan Ateş, )

101 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GEN MÜHENDİSLİĞİ YİYECEKLERİ ile ANTİBİYOTİK DİRENCİ GELİŞİYOR! •Örn. Calgene tekelinin ürettiği "Flavr Savr" adı verilen domatesin "Kanamycin" ve "Neomycin“; Ciba-Geigy/Novartis tekelinin ürettiği mısır bitkisinin ise "Ampicillin" içerdiği saptanmıştır. Bu domates, mısır, yumurta, tavuk, domuz ya da sığır etlerinden yiyen insanlar, farkında olmadan, azar miktarlarda alındığında hiçbir sağaltım (tedavi) değeri olmayan bu antibiyotiklerden almaktadırlar. Bitki böcekleri ya da haşerelerine karşı toksinler üreten genler eklenmiş yiyeceklerden yiyenler, bu toksinleri de almakta; çeşitli bakteriler bu antibiyotikleri tanıyarak direnç geliştirmektedir. (Dr. Kenan Ateş, )

102 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tehlike çok daha büyük boyutlarda ! •Tehlike yalnızca allerjik tepki artışı ve antibiyotiklerin etkisizleşmesi ile de sınırlı değildir. •Bir canlı DNA'sının parçalarını, oluşturulacak yeni canlının genomuna taşımak için çoğunlukla, kimi bakteri ve virüs türleri kullanılır, ya da bu yolla yeni bakteriler üretilir. Bakteri ve virüsler kullanılarak gen parçaları yeni DNA'ya taşınırken, bu arada, o bakteri ya da virüs de o yeni türe aktarılır ve yeni canlının bağışıklık sistemi o bakteri ya da virüsü düşman olarak tanımaktan vazgeçip karşı bir tepkide bulunmaz. Bu yolla üretilmiş yiyeceklerden yiyenler doğrudan o bakteri ya da virüsleri ve onların yol açacağı hastalıkları da peşin peşin almış olurlar. (Dr. Kenan Ateş, )

103 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD GDO’lu Gıdalar Etiketsiz !! •Bir örnek de buna verelim : 1989'da Showa Denko adlı bir şirket ABD'de "L-Tryptophan" adını verdiği genetik yapısı değiştirilmiş yeni bir yiyecek katkı maddesini piyasaya sürdü. •Yeni ürünün yapımında gen mühendisliği ürünü bir bakteri kullanılmıştı. Ürünün piyasaya verilmesinden kısa bir süre sonra yakınmalar hızla arttı. Genetik yapısı değiştirilmiş yiyeceklerin üzerinde, böyle olduklarını bildiren bir etiket olmadığından o yiyeceklerden herkes yemişti. Kamuoyundan yükselen baskılar üzerine incelemeler başladı ve yeni ürünün 5 bin kişide ciddi hastalık oluşturduğu görüldü. (Dr. Kenan Ateş, )

104 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tehlike büyük : Felçler, ciddi hastalıklar ! •Bu katkı maddesi, "Eozinofilli Miyalji Sendromu (EMS)" adı verilen bir kas hastalığına yol açıyordu. •Rapor açıklandığında yeni hastalıktan 37 kişinin ölmüş olduğu, kişinin de felç, süregen (kronik) nörolojik sorunlar, ağrılı yutma ve deri yakınmaları, kalp rahatsızlıkları, ışığa duyarlılık ve otoimmün bozuklukların da aralarında yer aldığı ciddi hastalıklara yakalandığı anlaşıldı. •Şirket "L-Tryptophan" bakterisini hemen yok etti. Bu yüzden, hastalığa karşı sağaltım geliştirebilmek için bakteri üzerinde çalışma olanağı kalmadı. (Dr. Kenan Ateş, )

105 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tehlike büyük: Sorumlu vahşi kapitalizm-1 •Örnekler, genetik yapısı değiştirilmiş yiyeceklerin insan sağlığına verdiği zararın yalnızca bir bölümü. Ancak tehlikenin boyutlarını göstermeye sanırız yeter. •Görüldüğü gibi, çokuluslu emperyalist tekeller, daha çok kâr uğruna insanlığı bir yıkıma sürüklüyor. Ürettikleri ne idüğü belirsiz yeni yiyecekleri, insanda ne gibi olumsuz etkilere yol açacağını test etmeden, üstelik üzerlerine genetik yapısının değiştirilmiş olduğunu belirten bir etiket bile koymadan alelacele piyasaya sürüyorlar. Apar topar bir test yapılmış olsa bile kimi etkilerin uzun yıllar sonra ortaya çıkabilme gerçeği karşısında bu testlerin fazla bir değeri de kalmıyor. Açık ki, insan ve sağlığı, gözleri paradan başka bir şey görmeyen tekellerin hiç de umurunda değil. (Dr.Kenan Ateş, )

106 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tehlike büyük: Sorumlu vahşi kapitalizm-2 •Batı’nın emperyalist kapitalist hükümetlerinin tutumu ise bundan farklı değil. Bu ülkelerde bu tekelleri ve yiyeceklerini denetleyecek bir kurum yok. Olan kimi göstermelik kurumlarda çalışan uzman ve "bilim adamları" ise ya doğrudan bu tekellerin adamları ya da bu tekellerle çok sıkı çıkar ilişkileri içindeler. •(Dr.Kenan Ateş, )

107 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Tehlike büyük: Sorumlu vahşi kapitalizm-3 •Böyle olunca, İngiltere'de bu kurumların BSE-Deli Dana Hastalığını, Belçika'da tüberkülozlu sığır etini ve Fransa'da yabancı madde karışmış Coca Cola'yı saklamak için niçin bu denli çaba harcadıkları ya da Türkiye'de radyasyonlu çayları TV ekranlarından niçin içtikleri daha iyi anlaşılıyor. Görülen o ki; insanlar daha fazla paradan başka bir şey düşünmeyen emperyalist tekellerin insafına bırakılmışlar. (Dr.Kenan Ateş, )

108 GDO’lu Yiyeceklerin Üretimini Durdurun! (1) • GDO’lu Yiyecekler Ciddî Sağlık Riskleri Barındırıyor!. • GDO’ların Tehlikeleri Nelerdir ??? Halen saptanmış riskleri şöyle sıralayabiliriz : • Gıdalarda yeni toksinler (zehirli maddeler) ve alerjenler (alerjilere sebep olan etmenler) ortaya çıkabilir. •Doğal olmayan gıdalarda şimdiden öngörülemeyen tehditler insanlara geçebilir •Gıda üretiminde kimyasalların kullanımının artması, su ve toprak kaynaklarının kirletilmesini hızlandıracaktır. Dr. John B. FAGAN, www.2023.gen.tr/mayis2008/5.htm Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

109 GDO’lu Yiyeceklerin Üretimini Durdurun! (2) GDO’ların Tehlikeleri Nelerdir ??? • GDO’lara aşılanan ilaç direnci zararlı otlara geçebilir. Böylelikle, yaban otu öldürücü kimyasaldan etkilenmeyen zararlı bitkiler tarım alanlarını işgal edebilirler. • Türler arasında var olan hastalık bariyerlerinin (bir türü etkileyen hastalık genellikle öbür türler için tehdit değildir, ama genetik transfer ile bu sınırlar ortadan yok olabilir) kırılması. • Ekin ürünlerinde canlı çeşitliliğinin yitirilmesi (herkes aynı tip ekini ekince pek çok tür yok olacaktır). Dr. John B. FAGAN, www.2023.gen.tr/mayis2008/5.htm Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

110 GDO’lu Yiyeceklerin Üretimini Durdurun! (3) GDO’ların Tehlikeleri Nelerdir ??? • Ekolojik dengenin zarar görmesi. • Canlılara yapay olarak eklemlenmiş özellikler ve bunların kaçınılmaz yan etkileri, hem o canlının gelecek kuşaklarına, hem de bu canlı ile beslenen veya ilişkili öbür canlılara da geçecektir. Bu tür sakıncalar bir kez ortaya çıktığında artık geri çevrilemeyecek ve değişimler sınırlanamayacaktır. Bu tür sonuçların negatif etkilerini tam olarak bu günden hesaplamak veya öngörmek olanaklı değildir. Dr. John B. FAGAN, www.2023.gen.tr/mayis2008/5.htm Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

111 İngiltere'de yapılan bir çalışma, Hastane İnfeksiyonlarına yol açarak her yıl trafik kazalarında ölenlerden daha çok insanı öldüren S. aerus’un, neredeyse bilinen bütün antibiyotiklere direnç geliştirdiğini gösterdi. Aynı biçimde, E. coli ve Salmonella typhimurium gibi bakterilerin de, bilinen antibiyotiklerin çoğuna önemli ölçüde direnç kazandığı görüldü. (Dr. Kenan Ateş, ) S. aureus meydan okuyor! (1)

112 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD S. aureus meydan okuyor! (2) Bugün giderek, düşünülmesi bile korkunç bir durum ortaya çıkmaktadır. Antibiyotikler her gün bakterilere karşı daha etkisiz duruma gelmektedir. Böyle giderse, insanlık ve insan sağlığı için büyük bir kazanım olan antibiyotikleri -artık bir değeri kalmamış olacağından- sağaltım şemalarından çıkarmak gerekecektir. Bu ise bir yıkım olacaktır. (Dr. Kenan Ateş, )

113 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Çözüm : Vahşi kapitalizmden kurtulmak.. •Karl Marks'ın çok yerinde tanımlamasıyla "bütün gözeneklerinden kan ve pislik damlayarak gelen" vahşi kapitalizmin artık insanlığa yıkımdan başka verecek bir şeyi kalmamıştır. Bu yüzden insanlığın kurtuluşu ancak emperyalist kapitalizmin ortadan kaldırılmasıyla mümkündür, başka da yolu yoktur. (Dr. Kenan Ateş, ) •“Bizi mahvetmek isteyen emperyalizme ve bizi yutmak isteyen kapitalizme karşı ulusça savaşımı gerekli gören bir mesleği izleyen insanlarız. Biz; yaşamını, bağımsızlığını kurtarmak için çalışan emekçileriz.” Gazi M. Kemal ATATÜRK

114 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ZOONOZLAR ARTIYOR-1 “Sonunda olan oldu. Yıllardır yaptığımız uyarılara karşın geliyorum diyen tehlike artık kapımızda. Hayvancılığa yalnızca parasal destek yapmanın yeterli olmadığını, aynı zamanda kurumsal yönden önemli düzenlemelerin yapılması gerektiğini kezlerce söyledik. Ülkemizde ‘deli dana’ vardı yoktu derken önce Tokat'ta 2001 yılında Kırım Kongo Kanamalı Ateşi denen zoonoz hastalık patladı. Çok hafif geçirilen ve o yıl can yitiği yaşanmadan atlatılan hastalık, daha sonraki yıllarda hem çevre illere sıçradı hem de can yitiğine neden olmaya başladı.” (Bildirimi zorunlu!)

115 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD ZOONOZLAR ARTIYOR-2 “... Hastalık Karadeniz illerinin neredeyse hepsine yayıldı ve en son Kastamonu'da görüldü. Az gelişmiş veya hiç gelişmemiş ülkelerde görülen bu hastalığın Ankara'ya varmasına az kaldı. Yetkililer kenelerden uzak durmamızı öğütlüyor. Sağ olsunlar biz kenelerden uzak durmasına dururuz da, keneler bizden uzak duracak mı onu bilmiyoruz...” Prof.Dr.A. FİLAZİ, Ankara Bölg. Veteriner Hekimler Oda Bşk. Cumhuriyet Tarım ve Hayvancılık eki,

116 ASGARİ ÜCRET 2009 = YİNE SEFALET! Milyonlarca çalışanı ve ailelerini yakından ilgilendiren asgari ücret, 16 + yaş için 2009 Ocak-Haziran döneminde net 527 TL. Temmuz-Aralık döneminde 548 TL oldu. Buna göre asgari ücrete ilk 6 aylık dönemde % 4.27, izleyen 6 ayda ise % 4.05 zam yapıldı. Asgari ücretin brüt tutarı ilk 6 ayda 666, 2009’un 2. yarısında brüt 693 TL oldu. Türkiye, net asgari ücretin, % 42’sini keserek OECD birincisi! Oysa şirketler vergisi % 20! Mart 2009; 4 kişilik aile için açlık sınırı 841 TL!

117 İçmek ya da içmemek?! Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

118 Bakteri Kaynakları ve Bulaşma Yolları Kaynak Besin maddeleri Giriş Yolu Sindirim Sistemi

119 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Besinlerle Bulaşan Hastalıklar Besinlerin hazırlanmasında ve saklanmasında gerekli kurallara uyulduğunda, bu hastalıklardan korunulabilir. Kasabın eldiveni yok.. Yüz siperi yok !?..

120 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Besinlerle Bulaşan Hastalıklar PARAZİT Askariyazis, Teniyazis, Giardiyazis, Hidatidozis, Amipli Dizanteri VİRÜSHepatit A, Hepatit E, Çocuk Yaz İshali BAKTERİ Tifo, Basilli Dizanteri, Gıda Zehirlenmesi, Tüberküloz, Brusella

121 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Besin Zehirlenmeleri Neden : Salmonella, Stafilokok, E. coli Bulaşma Yolu : Gıdaya bulaşan bakteriler Belirtiler : Ateş, İshal, Karın ağrısı, Üşüme, Bulantı, kusma. Sağaltım : Sıvı destek sağaltımı; ORS! Salam’dan çıkan fare!

122 Manyas Kuş Gribi Salgını / Ekim 2005 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

123 Avian influenza epidemisi , Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

124 Avian influenza epidemisi , Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

125 Avian influenza epidemisi, 18 Ocak 2006, Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

126 TAVUĞUNU VERMEYEN VATANDAŞA CEZA! Iğdır'ın Aralık İlçesi bağlı Gödekli Köyü'nde itlafı için tavuklarını vermek istemeyen 2 kişiye, Kabahatler Yasası’nın 32. maddesi gereğince 100'er YTL para cezası verildi. Tavuklarında kuş gribi bulunmadığını iddia eden vatandaşlar, ”Tavuklarımızı kümesten çıkarmıyoruz. Ancak yine de yetkililer tavuklarımızı almak istediler. Vermek istemediğimiz için bize tutanak tuttular.” diye konuştular Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

127 Yanlış politikaların geciken ağır bedeli.. Kuş sürülerini izlemeyen, Manisa’da aşı üretim laboratuvarını “kâr getirmiyor” (?!) diye kapayan Gıda ve Tarım Bakanlığı’nın yaşamsal, bağışlanmaz savsaklaması, kamusal sorumluluğu ne olacak?? Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

128 1.Kaynakta güvenli besin üretim tekniğinin seçilmesi 2.Besinin doğru biçimde pişirilmesi 3.Besinin hemen tüketilmesi 4.Besinin dikkatli bir biçimde depolanması 5.Besinin doğru olarak ısıtılması 6.Pişmiş besinin ayrı tüketilmesi 7.El temizliğine dikkat edilmesi 8.Mutfağın ve tüm gereçlerinin temiz tutulması 9.İnsektisit, kemirici ve öbür hayvanlardan korunma 10.Temiz su kullanılması… TABLO VI : DSÖ’nün, Besin Hazırlanmasında Uyulmasını Önerdiği 10 Altın Kural.

129 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Besin Zehirlenmesi Sürveyansı Besin zehirlenmesi sürveyansında hastalık denetimi amaçlanmaktadır : 1.Bulaşlı (kontamine) besin maddesinin satış yerlerinde tanımlanması ve piyasadan çekilmesi; 2.Satış ve üretim yerlerinde güvenli ve temiz besin maddesi üretilmesini ve satılmasını sağlamak; 3.Olguların ve taşıyıcıların (portörlerin) tanımlanması ve sağaltımı; ( Umumi Hıfzıssıhha Yasası md ) 4.Hastalık etkeni, tipleri ve besinler hakkında bilgi sağlanması.

130 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bildirimi zorunlu A Kümesi Bulaşıcı Hastalıklar •AIDS Akut Kanlı İshal* •Boğmaca Bruselloz* •Difteri Gonore •HIV Enfeksiyonu Kabakulak •Kızamık Kızamıkçık •Kolera* Kuduz ve Kuduz Riskli Temas •Meningokokkal Hastalık Neonatal Tetanoz •Poliyomyelit* Sıtma •Sifiliz Şarbon* •Şark Çıbanı [kutanöz leishmaniazis] Tetanoz •Tifo* Tüberküloz* •A, C.. Viral Hepatitler* [akut] * Besinlerle bulaşanlar...

131 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bildirimi zorunlu C Kümesi Bulaşıcı Hastalıklar •Akut Hemorajik Ateş Sendromu : Kırım Kongo Kanamalı Ateşi •Creutzfeldt Jakob Hastalığı [nvCJD]. Ekinokokkoz •Haemophilus İnfluenza Tip b [Hib] Menenjiti •İnfluenza [grip]Kala-azar •Tularemi [visseral Trahom Leishmaniasis] •Doğumsal kızamıkçıkLejyoner Hastalığı •Lepra Leptospiroz •Şistozomiyazis [üriner] Toksoplazmozis •SUBAKUT SKLEROZAN PANENSEFALİT (SSPE) * Altı çizili olanlar besinlerle bulaşıyor..

132 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Bildirimi zorunlu D Kümesi Bulaşıcı Hastalıklar •Campylobacter jejuni / coli •Chlamydia trachomatis [CYBE etkeni olarak ] •Cryptosporidium sp. •Entamoeba histolytica [amipli dizanteri etkeni olarak] •Enterohemorajik E. coli [ehec] •Giardia intestinalis •Listeria monocytogenes •Salmonella Sp. [non-typhoidal salmonelloz etkeni] •Shigella sp. * Altı çizili olanlar besinlerle bulaşıyor..

133 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD BULAŞICI HASTALIKLARDA BİLDİRİM ve KARANTİNA • Besin zehirlenmelerinin bildirimi Umumi Hıfzıssıhha Yasası’nın 57. maddesi gereğince tüm sağlık personeli için zorunludur (Form 014 doldurularak). • Bu durumlarda alınacak önlemler için anılan Yasa’nın 72. maddesi de özenle anımsanmalıdır. • Bulaşıcı hastalıklara ilişkin önlemlere aykırı davranma • TCY MADDE (1) Bulaşıcı hastalıklardan birine yakalanmış veya bu hastalıklardan ölmüş kimsenin bulunduğu yerin karantina altına alınmasına ilişkin yetkili makamlarca alınan önlemlere uymayan kişi, 2 aydan 1 yıla dek hapis cezası ile cezalandırılır.

134 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Yeni Türk Ceza Yasa’sında Durum-1 •ÜÇÜNCÜ BÖLÜM •Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar •Zehirli madde katma •MADDE (1) İçilecek sulara veya yenilecek veya içilecek veya kullanılacak veya tüketilecek her çeşit besin veya şeylere zehir katarak veya başka yollarla bunları bozarak kişilerin yaşamını ve sağlığını tehlikeye düşüren kimseye 2 yıldan 15 yıla dek hapis cezası verilir. •(2) Yukarıdaki fıkrada belirtilen fiillerin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı olarak işlenmesi durumunda, 3 aydan 1 yıla dek hapis cezasına karar verilir.

135 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Yeni Türk Ceza Yasa’sında Durum-2 •ÜÇÜNCÜ BÖLÜM •Kamunun Sağlığına Karşı Suçlar •Bozulmuş veya değiştirilmiş gıda veya ilaçların ticareti •MADDE (1) Kişilerin yaşamını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş, değiştirilmiş her tür yenilecek veya içilecek şeyleri veya ilâçları satan, sağlayan, bulunduran kimseye 1 yıldan 5 yıla dek hapis ve binbeşyüz güne dek adlî para cezası verilir. •(2) Bu suçun, resmi izne dayalı olarak yürütülen bir meslek ve sanatın yürütümü kapsamında işlenmesi durumunda, verilecek ceza 1/3 oranında artırılır.

136 TCY Md. 85 : (1) Taksirle (kusurlu olarak, kasıt olmadan) bir insanın ölümüne neden olan kişi, 2 yıldan 6 yıla dek hapis ile cezalandırılır. (2) Fiil, 1’den çok insanın ölümüne ya da 1 veya 1’den çok kişinin ölümü ile birlikte 1 veya 2’den çok kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi 3 yıldan 15 yıla dek hapis ile cezalandırılır. Yeni Türk Ceza Yasa’sında Durum-1 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

137 MENÜ ÖRNEĞİNİ 24 SAAT SAKLAYINIZ! Toplu beslenme yapılan yerlerde, günlük menünün bir örneğinin, üzeri saydam örtü ile (stretch) kapatılarak 24 saat süreyle buzdolabında tutulması zorunludur.. Bu örnek gerektiğinde laboratuvar analizlerine (kimyasal, mikrobiyolojik ve toksikolojik..) yollanarak kesin kanıt aranır. Laboratuvara, etmeni bulma bakımından yol gösterilmelidir. Klinik tabloya göre olası etken hakkında kestirimlerde bulunulmalıdır. Yollanacak kültür örnekleri arasında mutfak yüzeyleri ve gereçlerden alınacak sürüntü örnekleri ile mutfak çalışanlarından alınacak organik materyal de bulunmalıdır. Bu arada, içme-kullanma suyunun sürekli olarak uygun aralıklarla (monitörizasyon!) denetimini yaptırma zorunluluğu akıldan çıkarılmamalıdır.

138 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD G I D A D E N E T İ M İ Gıda sektöründe ürünlerin belli nitelik ölçütlerine göre üretilmesi ve bu niteliğin korunarak standartlaştırılması temel ilke olarak benimsenmelidir. Nitelik ögeleri yasal kurallar çerçevesinde piyasalarda izlenmelidir. Bu süreç gıda denetimidir. Türkiye’de gıda denetimi TSE standartlarını da içeren gıda mevzuatı çerçevesinde yürütülmektedir. Temel kaynak Gıda Kodeksi dir. Denetimlerde yapılan nitelik denetimi (kalite kontrolü), son üründe yapıldığından; ortaya çıkan olumsuzlukların geriye dönüşü ve düzeltilmesi olası değildir. Ancak bu yolla gıdaların tüketimi engellenebilmektedir ve ekonomik yitikler ortaya çıkmaktadır.

139 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD G I D A D E N E T İ M İ Piyasadaki gıda denetimlerinde böylesi yitiklere yol açılmaması için nitelik denetimi gıda endüstrisinin fiziksel olarak içine yerleştirilmeli ve üretim sürecinde yapılmalıdır. Bu süreç özdenetim’dir (oto-kontrol). Buna göre nitelik denetimi; 1. Üretim öncesinde 2. Üretim sonrasında, 3. Son üründe yürütülmelidir.

140 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD G I D A D E N E T İ M İ Bunların kapsadığı “nokta analizleri” ise; Fiziksel, Kimyasal (Toksik), Mikrobiyolojik ve Nutrisyonel içeriklerin saptanmasıdır. Özdenetim, belirli nitelik değerlerinin disipline edilmesi ve sürekliliğini sağladığı için, piyasa denetimlerine gerek kalmayacak biçimde koşulların iyileştirilmesi ve ekonomik yitiklerin giderilmesini sağlar. Özdenetim’in temel koşulu, gıda sektöründe çağdaş teknolojilerin egemen duruma getirilmesi ve bu konudaki eğitimin yaygınlaştırılmasıdır. Bu aşamada tüketicilerin bilinçlendirilmesi, örgütlenmesi ve tüketici haklarının yasal düzlemlerde tanınması önemsenmelidir. Kamusal sorumluluk sürdürülmelidir..

141 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Mehdi Eker, Tarım ve Köyişleri Bakanı-1 Dünyada 850 milyon insan yoksulluk, bir o denli insanın da varlık ve obezite nedeniyle sağlıksız beslendiğini kaydeden Bakan Eker, hijyenik gıdaya ulaşmanın önemli olduğunu vurguladı. Bakan Eker, bakanlığının AB’ne uyum sürecinde gıda mevzuatında sürekli değişiklikler yaparak Gıda Kodeksi ve Tebliğleri yenilediğini söyledi. FAO’nun 2009 verileriyle AÇ insan sayısı, ne acı ki 963 milyon oldu! Her 7 insandan 1’i aç!

142 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Mehdi Eker, Tarım ve Köyişleri Bakanı-2 Gıda denetimlerine hız verdiklerini bildiren Bakan Eker, “2002’de 30 bin dolayında olan gıda denetimi sayısını 300 bine çıkardık. Gıda denetiminde çalışan eleman sayısı da 5400 oldu. Hepimizin üzerine düşen, gıda denetimi konusunda ilgililere yardımcı olmak, toplumda bu konuda bilinç oluşturmak ve tüm kurumları bu yapıya uygun duruma getirmektir.” Bakan, geçiş döneminde ciddi boşluğu itiraf ediyor!

143 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Mehdi Eker, Tarım ve Köyişleri Bakanı-2 •“Çiftlikten çatala veya tarladan sofraya” gıda güvenliği.. temel hedef.. •Türkiye'de yılda 11,5 milyon ton süt üretiliyor, bu miktarın ancak % 30'u hijyenik koşullarda üretiliyor. Geriye kalanın bir bölümü aile içinde tüketiliyor, bir bölümü de sokak aralarında satılıyor. Eğitimli insanlarımız bile sokak sütü alıyor

144 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD.... Holding'in bahçesinde yapılan aramalarda dün 8 varil daha bulundu. Türkiye'de en büyük tehlikeli atık imha tesisi İZAYDAŞ, kapasitesinin dolduğunu açıkladı. Bu durumda, günde 550 ton tehlikeli atığın nereye gittiği bir bilmece! Çerkezköy'de İlaç Fabrikası'nın bahçesine gömülü 80 varilin ortaya çıkması, Türkiye'nin yıllardır çözemediği 'tehlikeli atık' sorununu yine gündeme getirdi. Her saat 23 ton çok zehirli atık doğaya !? Türkiye'de yılda yaklaşık 300 bin ton çok tehlikeli atık üretiliyor. Ülkenin tek endüstriyel atık bertaraf tesisi olan İZAYDAŞ'ın 35 bin tonluk kapasitesi doldu. (Radikal, )

145 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD TS HACCP : Gıda Güvenliği Yönetim Sistemi. (Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) HACCP konusundaki temel çalı ş malar, 1959’da NASA’nın uzay programları için sa ğ ladı ğ ı gıdalardaki uygulamalarla ba ş lamı ş tır. NASA bu çalı ş ma ile uzaya astronotlarla birlikte yolladı ğ ı gıdaların % 100 güvenli ğ ini sa ğ lamayı amaçlamı ş tır. Gıda endüstrisinde HACCP uygulamaları 1993’te AB ülkelerinin yasalarına girmiş ve 1996’dan başlayarak zorunlu kılınmıştır. Türk gıda sanayisinde HACCP uygulamalarına, 1997’de yürürlük alan Türk Kıda Kodeksi ile zorunluk getirilmi ş tir.

146 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD TS HACCP : Gıda Güvenliği Yönetim Sistemi. (Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) HACCP ilk kez, 1971’de uzaya gidecek astronotların gıdalarında mikrobiyolojik güvenliği sağlamak amacı ile Pillsburry firması ile NASA’nın işbirliği yapması ile uygulandı. Ardından 1988’de ICMSF (International Commission on Microbiological Specifications for Foods ) tarafından, 1992’de NACMCF (National Advisory Committee on Microbiological Criteria for Foods) tarafından, 1993’te de Codex Alimentarius Commission tarafından kabul edildi.

147 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD HACCP Sistemi ( Hazardous Action Critical Control Points) •HACCP sistemi, gıda zincirini hammadde üreticisinden tüketime dek kapsayan, her türlü olası tehlikenin önceden değerlendirilerek gerekli önlemlerinin alınmasıyla risklerin en aza indirildiği pro-aktif (öngelen) bir “ risk yönetim ” sistemidir. •Başarılı bir HACCP uygulaması, üst yönetimden başlayarak her aşamada çalışan tüm personelin bu sistemi benimsemesi ve disiplinli bir ‘takım’ (ekip) çalışmasıyla sorumluluklarını sürekli olarak yerine getirmesini gerektirir.

148 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD HACCP Sistemi HACCP; • İşlevleri birbirine bağımlı olan, birbirini etkileyen ve birbirinden etkilenen, • Kendine özgü kurulu düzenekleri bulunan, • İzlenebilen, denetlenen • Örgütlü (Organize) ağyapılardan oluşmaktadır. Gıda üreten işletmelerde daha kuruluş aşamasında yerleştirilmiş olması gereken GHP (İyi Hijyen Uygulamaları), SSOP (Standart Sanitasyon Operasyon Prosedürleri) ve GMP (İyi Üretim Uygulamaları) gibi öngereksinim programları ise, HACCP sitemi için, hem etkilendiği, hem etkilediği, sürekli etkileşime (interaksiyona) girdiği, altyapı niteliğinde vazgeçilemez önkoşullardır.

149 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Mikroorganizmalar Üzerine Etkili Olacak Klor Miktarları (mg/L = ppm) Gıda İşletmelerinde HACCP Uygulamaları ve Denetimi, Sağlık Bakanlığı, TSH Gn. Mdl. 2003

150 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Temel Yönetmelikler.. •Gıda Işınlama Yönetmeliği (20-50 kGy) (İçme suyu, atık su dezenfeksiyonu; 1-10 kGy) •Gıda ve Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeleri Üreten İşyerlerinin Çalışma İzni ve Gıda Sicili ve Üretim İzni İşlemleri ile Sorumlu Yönetici İstihdamı Hakkında Yönetmelik •Gıda ve Gıda ile Temasta Bulunan Madde ve Malzemelerin Piyasa Gözetimi, Kontrolü ve Denetimi ile İşyeri Sorumluluklarına İlişkin Yönetmelik •Gıdaların Üretimi Tüketimi ve Denetlenmesine İlişkin Yönetmelik

151 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Toplu beslenme sağlanan bir yerde kuşkulu bir menüden sonra, olası zehirlenme kaynağını bulmak için biyoistatistik tekniklerden de yararlanılır. Aşağıda bir örnek sunulmaktadır. Gözlere gerekli veriler yerleştirildikten sonra, Mantel-Haenszel X 2 tekniği ile çözümlemesi yapılarak “biyoistatistik olarak” kuşkulu yemek ya da yemekler belirlenir. Bunlar, Epidemiyolojik verilerle yorumlanır ve laboratuvar analizleri ile de kesin yargıya ulaşılır. Y e m e y e n l e r T o p l a m Menü Ögeleri Y i y e n l e r ZehirlenenZehirlenmeyenZehirlenenZehirlenmeyen Sayı% % % % % Çorba Etli yemek Pilav Meyve Mantel-Haenszel X 2

152 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD UZEM : Ulusal Zehir Merkezi •Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı'na bağlı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü bünyesinde 1986 yılında kurulan Ulusal Zehir Merkezi (UZEM), 1988 yılından bu yana 24 saat kesintisiz hizmet veriyor. Merkezin olan uzun numarası kısaltılarak, 1 Ocak 2006 tarihinden başlayarak ücretli 114 numaraya geçiş yapıldı.

153 UZEM : Ulusal Zehir Merkezi •Adres : Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Cemal Gürsel Cad. No: 18 Sıhhiye, Ankara Telefon : 114 ve Belgegeçer : e-posta : •Web : Zehirlenmeler ile ilgili broşürler (PDF) var. İzmir Zehir Danışma Merk Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

154 21. yüzyılda, Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK’ün laik, çağdaşlaşma savaşımı veren Türkiye’sinde, 1400 yıl öncesinin “Asr-ı Saadet” ine özlemle (!?!) koşullanan genç kuşaklar.. Kuran kurslarının işlevi bu mu? Dürüstçe mi, İslama uygun mu? Halkın vergisiyle Ulusa düşmanlık?? Gıda hijyeni nerede??

155 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

156 Koyun verdi kuzu verdi süt verdi Yemek verdi ekmek verdi et verdi Kazma ile dövmeyince kıt verdi Benim sadık yarim kara topraktır Aşık Veysel Şatıroğlu ( ) Çiçek hastalığı yüzünden 7 yaşında 2 gözünü de yitiriyor..

157 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD “Genes load the gun. Lifestyle pulls the trigger.” Dr. Elliot Joslin Lifestyle Factors

158 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

159 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

160 FAO : FAO : Mali kriz, küresel açlığı ağırlaştırabilir! •BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), küresel mali krizin, varsıl ülkelerin yardım vaatlerinden vazgeçmeleri durumunda dünyadaki açlık durumunu ağırlaştırabileceği uyarısında bulundu. •FAO Başkanı Jacques Diouf, Haziran ayındaki BM Gıda Zirvesi’nde, zengin ülkelerin milyarlarca $ vaadinin çok azının ulaştığını söyledi. Diouf, borçlanma ve banka kredileri ile resmi yardımların, doğrudan, yabancı yardımların, işçi dövizlerinin, derinleşen küresel kriz nedeniyle tehlikeye girebileceğine dikkati çekti. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

161 FAO:FAO: Mali kriz, küresel açlığı ağırlaştırabilir! •Gıda fiyatlarındaki artıştan önce, açlık rakamlarının 2007 yılı sonuna dek 850 milyondan yaklaşık 925 milyona yükseldiğini kestiriyor! •2009 başında 963 milyon oldu! •DB’nın Ekim 2008 ortasında açıkladığı bir raporda, Afrika, Asya ve Ortadoğu’daki 28 ülkenin sıkıntıya düşebilecekleri, yüksek gıda ve yakıt fiyatlarının 100 milyon kişiyi derin bir yoksulluğa itebileceği uyarıılmıştı Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

162 Cumhuriyet,

163 Son sulak alan da kurudu.. Son 90 yılda %85 küçülen Tuz Gölü’nün çevresindeki Küçük Göl’ün de kurumasıyla sulak alan kalmadı. Yapılan araştırmalara göre son 90 yılda Tuz Gölü’nün suyla kapladığı alan 32 bin hektara kadar geriledi. Havzanın son sulak alanı olarak kalan, geçen yıl flamingoların akın ettiği, beslendiği 200 hektarlık Küçük Göl de fazla dayanamadı. (Fotoğraf: AA) Cumhuriyet,

164 Alibeyköy barajı = Suyun YOK hali! Cumhuriyet,

165 GÜVENLİ su ; sağlığa zarar verebilecek tüm kirleticilerden arındırılmış sudur. SAGLIKLI su; insan sağlığına zararlı olabilecek mikrocanlıları ve kimyasalları içermeyen ancak sağlık için gerekli mineralleri yeterli ve dengeli miktarda içeren renksiz, kokusuz ve berrak olan sudur.

166 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Kaynaklar... (seçilmiş) 1. MMWR (Morbidity and Mortality Weekly Report), Diagnosis and Management of Foodborne Illnesses. A Primer for Physicians and Other Health Care Professionals, April 16, 2004 / Vol. 53 / No. RR-4 2. ULUSAL GIDA ve BESLENME STRATEJİSİ ÇALIŞMA GRUBU RAPORU. DPT, Saltık, A. Toplumsal Beslenme Sorunlarımız. AÜTF Ders Notları, Saltık A. İşçi Beslenmesi. İşyeri Hekimliği Ders Notları içinde. syf , Türk Tabipleri Birliği Yayını, 1. Bs., Ankara, 1996 ve 2. Bs. syf , Ankara Food standards agencywww.food.gov.uk 6. Çevre İçin Hekimler Derneğihttp://www.cevrehekim.org/ 7. Environmental Protection Agency / USAwww.epa.org/ 8. Çevre ve Orman Bakanlığıhttp://www.cevreorman.gov.tr/ Gıda İşletmelerinde HACCP Uygulamaları ve Denetimi. Prof.Artemis Karaali, İTÜ Gıda Mühendisliği Bölümü, Sağlık Bakanlığı, 2003 (pdf, 213 sayfa) 12. CDC (Centers for Disease Control & Prevention) SAFER • HEALTHIER • PEOPLE 13.Tarım ve Köyişleri Bakanlığı web sitesi (Koruma Kontrol Genel Müdürlüğü)www.gidabilimi.comwww.kkgm.gov.tr 15. Çalınan Hasat (STOLEN HARVEST). Vandana Shiva, South End Press, Cambridge, USA, F. William Engdahl. Ölümün Tohumları: Genetik Manipülasyonun Gizli Tarihçesi 17. Sofradaki SOS Raporu. Ankara Ticaret Odası ve Türkiye Ziraatçılar Derneği yayını 18. Metinde gösterilen seçilmiş web siteleri ve kaynaklar..

167 Sabrınız için teşekkür ederiz; ADALET, Ülkenin temelidir.. © GVS Türkiye’de kadınların ¼’ü sigara içiyor ve kadınlarda da a k c i ğ e r k a n s e r i başta olmak üzere kanser hızla artıyor.. Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD

168 Teşekkür ederiz. Soru ve katkılarınızı bekliyoruz.. Dr. Ahmet SALTIK,

169 Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD Eğitim yönlendiriciniz; •Katılım, katkı ve sabrınız için içtenlikle teşekkür eder.. •Sizleri sevgi ve saygı ile selamlar.. Dr. Ahmet SALTIK Bu dosyayı, web sitemizden indirebilirsiniz.. Sürekli güncellendiğinden, sınav öncesi son içerikten sorumlusunuz..


"Prof. Dr. A. Saltık, AÜTF Halk Sağlığı AbD. GIDA HİJYENİ ve ATIKLAR Dr. Ahmet SALTIK www.ahmetsaltik.com AÜTF Halk Sağlığı Anabilim Dalı 2008-2009 Ders." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları