Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

HAZIRLAYANLAR: Arife ÖKSÜZ Naime TAŞ Aylin KARAKAYA Serap SERTOĞ.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "HAZIRLAYANLAR: Arife ÖKSÜZ Naime TAŞ Aylin KARAKAYA Serap SERTOĞ."— Sunum transkripti:

1 HAZIRLAYANLAR: Arife ÖKSÜZ Naime TAŞ Aylin KARAKAYA Serap SERTOĞ

2 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN TANIMI  Ekonomik faaliyetlerin fiilen gerçekleşmiş olmasına rağmen bu faaliyetlerle ilgili kayıtların tutulmaması olarak nitelendirilen kayıt dışı ekonomi, kamu idarelerinin denetimi dışında kalan her türlü ekonomik işlem ve faaliyetlerdir.  Diğer bir ifadeyle, kayıt dışı ekonomi resmi kayıtlara girmeyen, kanuni belgelerle belgelendirilmeyen, yetkili kamu organlarınca normal kurallar çerçevesinde kontrol edilemeyen ve milli gelir hesaplamalarında dikkate alınmayan ekonomik işlem ve faaliyetlerin tamamıdır.  Genel olarak bir tanım yapmak gerekirse, kayıt dışı ekonomi, gayri safi milli gelir hesaplarını elde etmede kullanılan bilinen istatistik yöntemlerine göre tahmin edilemeyen ve gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür.

3 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN UNSURLARI  Kayıt dışı ekonomi, gelir elde edenler açısından 3 grupta toplanabilir:  Yer altı Ekonomisi (Yasadışı Faaliyetler)  Yarı Kayıtlı Ekonomi  Hiç Kayıtlara Girmemiş Ekonomi

4 A)YERALTI EKONOMİSİ(=SUÇ EKONOMİSİ=YASA DIŞI FAALİYETLER)  Toplumun zararlı ve ahlak dışı olarak gördüğü, kötü olarak nitelendirdiği kanunen yasaklanmış faaliyetlerdir.  Yasak ya da yasa dışı olan ekonomik faaliyetlerdir. Bu ekonomide üretim tamamen yasa dışı olmaktadır.  Örneğin; Uyuşturucu Ticareti, Silah Kaçakçılığı, Fuhuş, Yolsuzluk, Tefecilik, Kumar Oynatmak,Kıymetli Maden ve Tarihi Eser Kaçakçılığı, Kalpazanlık, Sahte Pasaport, Vize Ticareti, Tefecilik, Rüşvet, Organ Ticareti vb.

5 B)YARI KAYITLI EKONOMİ Faaliyetleri yasal olup ancak bu faaliyetlerden elde edilen gelirlerin büyük bir kısmı kayıt dışında kalan kişilerin faaliyetleri yarı kayıtlı ekonomi kapsamı içerisinde yer almaktadır.  1 ) Yasal olarak gelirleri kayıt dışında kalan mükellefler,  2 ) Gelirlerini yasalara aykırı olarak kayıt dışına çıkaran mükelleflerdir.

6 1)Yasal Olarak Gelirleri Kayıt Dışında Kalan Mükellefler  Bazı vergi mükelleflerinin elde ettikleri gelirlerin tespit edilmesinde güçlük çekilmesi nedeniyle bu gelirler, vergi kanunlarıyla muafiyet kapsamına alınarak vergi dışında bırakılabilmekte veya ödenecek vergi devlet tarafından götürü usul olarak belirlenebilmekteydi.  Diğer bir ifadeyle; bu mükelleflerin elde ettikleri kazançları yasal olarak kayıt dışında kalmasına izin verilmekteydi. Çünkü bu usule göre mükelleflerin gelir-giderlerinin belgelendirilmesi söz konusu değil.Götürü usulde vergilendirilen mükellefler, bir yandan kendi faaliyetlerinden elde ettikleri gelirleri kayıtışında kalmakta diğer taraftan da iktisadi ilişkide bulundukları diğer mükelleflerin belge düzenini bozarak onların faaliyetlerinin de kayıt dışında kalmasına sebep olmakta. Dolayısıyla kayıt dışı ekonominin daha çok büyümesine neden olabilmekte.

7 2)Gelirlerini Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışına Çıkaran Mükellefler  Mükelleflerin bazıları, daha az vergi ödemek ya da hiç ödememek amacıyla faaliyetlerin bir kısmını veya tamamını azı nedenlerle kayıt dışında tutmaktadırlar.  Bazı sektörlerde yürütülen faaliyetler, yapıları gereği tespit edilmesi ve denetlenmesi çok güç olduğu için daha kolay kayıt dışında kalabilmektedir.  Örneğin; Kendisini hayat standardı üzerinden ödenen vergiye endekslemiş olan serbest meslek erbabı (Doktorlar, Avukatlar ve Muhasebeciler), Emlak komisyoncuları, Özel inşaat yapan müteahhitler (Yap - Satçılar), Otel lokanta ve eğlence yerleri işletenler

8 Yarı kayıtlı ekonomi beyan dışı ekonomi olarak tanımlanır. Bu durum;  A) Gelir vergisi, KDV ya da diğer vergilerden  B)Sosyal güvenlik primlerinden  C)Yasayla belirlenmiş yasal düzenlemelerden(asgari ücret) kaçınmak için kamudan saklanan tüm yasal üretimi ifade eder.

9 C)HİÇ KAYITLARA GİRMEMİŞ EKONOMİ(ENFORMEL EKONOMİ)  Ekonomik faaliyetlerini aktif olarak yürütenler vergi idaresinin bilgisi dışında faaliyet gösterebilmektedirler.Bu kişilerin vergi idaresinde herhangi bir mükellefiyet kayıtları yoktur. Yasalarca konulmuş, resmi kurumlarca belirlenmiş, kuralların dışında kalan ekonomik faaliyetlerdir. Bu yapının kendisi yasa dışı değil ancak vergi ödememesi yasa dışıdır. Resmi denetimin olmadığı iş gücü piyasasını ifade eder. Örneğin;İşportacılar, İş takipçileri, Hamallar, Sebze-Meyva Satıcıları, Seyyar Nakliyatçılar, Bir iş yeri olmadan küçük çapta imalat ve ticaret yapanlar vb.

10 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ ÖLÇME YÖNTEMLERİ  Kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü tespit etmek oldukça güçtür. Bunun temel nedeni, kayıt dışı ekonomik faaliyetlerin gizlilik içerisinde olması ve bu faaliyetler tespit edildiğinde cezalandırma ihtimalinin olmasıdır. Kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü ölçmek için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Bu yöntemler; doğrudan ölçme ve dolaylı ölçme yöntemleri olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

11 A)Doğrudan Ölçme Yöntemi  Bu yöntemde, anket çalışması yapılarak kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Yapılan anketlerde, kişi ve kuruluşlara kayıt dışı faaliyette bulunup bulunmadıkları, ya da faaliyetlerinin ne kadarını kayıtlara yansıtmadıkları sorularak kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün hesaplanabilmesi için gerekli veriler toplanır. Anket çalışması sonuçlarının gerçeğe yakın çıkması için, anket sorularının titizlikle hazırlanması ve anketin uygulanacağı kişi ve kuruluşların anketin güvenirliliğini sağlayacak sayıda ve rasgele belirlenmesi, ankete katılanların isimlerinin ankette yer almaması gerekir. Ancak, kayıt dışı faaliyetlerinin önemli bir kısmı yasalara aykırı olması, kişi ve kuruluşların bu tür faaliyetleri ile ilgili bilgileri gizleme eğilimde olması bu yöntemin güvenirliliğini zayıflatır.

12 B)Dolaylı Ölçme Yöntemleri 1)GSMH Yaklaşımı 2)Vergi İncelemeleri Yoluyla Ölçme Yöntemi  GSMH’nın hesaplanmasında genellikle üretim, gelir ve harcama yöntemleri olmak üzere üç farklı yöntem kullanılır. Bu yöntemlerin hangisi kullanılırsa kullanılsın GSMH rakamlarının eşit çıkması gerekir. Ekonomide kayıt dışı ekonomi nedeniyle, farklı yöntemler ile hesaplanan GSMH rakamları da farklı çıkmakta; gelir yöntemi ile bulunan rakam en düşük, harcama yöntemi ile bulunan rakam ise en büyük GSMH değerini vermektedir. Bu yaklaşıma göre, harcama yöntemi ile bulunan GSMH ile gelir yöntemi ile bulunan GSMH rakamları arasındaki fark, kayıt dışı ekonominin büyüklüğü hakkında bilgi verir.  Vergi incelemeleri yoluyla mükelleflerin beyan etmediği gelirler tespit edilerek kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Bazen mükellefler, kazançlarını bilerek veya bilmeyerek olduğundan daha az beyan ederler. Vergi incelemelerinde mükelleflerin beyan ettikleri kazançlar incelenir, eksiklik varsa matrah farkları bulunur. Bu yaklaşıma göre, bulunan matrah farkları esas alınarak kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılır. Ancak bu yaklaşımla kayıt dışı ekonomi değil vergilendirilmeyen ekonominin büyüklüğü tespit edilmiş olur. Bu yaklaşımın en önemli eksikliği, kayıt dışı ekonomi yerine vergilendirilmeyen ekonominin büyüklüğünü tahmin etmesidir. Kayıt dışı ekonomiyi ölçmede genellikle dolaylı ölçme yöntemleri kullanılır.

13 3)İstihdam Yaklaşımı4)Parasalcı Yaklaşım  Bu yaklaşımda, nüfusun, sivil işgücü arzının ve istihdamın zaman içinde gelişimi incelenerek kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Sivil işgücü arzının toplam nüfusa oranı ile istihdamın toplam nüfusa oranının zaman içinde benzer gelişme göstermesi beklenir. Sivil işgücünün toplam nüfusa oranı belirli seviyede kalırken, istihdamın toplam nüfusa oranının düşmesi, toplam istihdam içinde kayıt dışı ekonomideki istihdamın payının artmasını ifade eder ki bu da kayıt dışı ekonominin büyüklüğü hakkında bilgi verir. Bu yaklaşımın en önemli eksikliği, hesaplamanın yapıldığı dönemin sosyal gelişmelerini ve ikinci işte çalışanları dikkate almamasıdır.  Bu yaklaşımda, parasal istatistikler kullanılarak kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Parasalcı Yaklaşım; Sabit Oran (Emisyon Hacmi), İşlem Hacmi ve Ekonometrik Yaklaşım olmak üzere üç grup altında incelenecektir.

14 4)Parasalcı Yaklaşım A)Sabit Oran (Emisyon Hacmi) Yaklaşımı  Bu yaklaşımda, kayıt dışı ekonominin büyüklüğünü belirlemek için para piyasalarında hareketler izlenmekte ve kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde ödemelerin genellikle peşin para ile yapıldığı, çek ve senet gibi ödeme araçlarının kullanılmadığı varsayılmaktadır. Ayrıca, ekonomide kayıt dışı ekonomi olmadığı dönemlerde emisyon hacminin mevduata oranının sabit kalacağı varsayılmakta ve bu oranın zaman içinde artması paraya olan talebin arttığını ve dolayısıyla kayıt dışı ekonominin de arttığını göstermektedir. B) İşlem Hacmi Yaklaşımı Bu yaklaşıma göre, Fisher’in miktar teorisi eşitliği kullanılarak işlem hacminin milli gelire oranındaki değişikliklerden kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Bu yaklaşımın emisyon hacmi yaklaşımına göre avantajı, kayıt dışı ekonomide peşin para yanında çek ve senet ile ödeme araçlarını da dikkate almasıdır. C) Ekonometrik Yaklaşım Bu yaklaşımda, nakit para talebinin ekonometrik bir denklem ile tahmin edilerek kayıt dışı ekonominin büyüklüğü tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Bu yaklaşıma göre, kayıt dışı ekonominin en önemli nedeni yüksek vergi oranlarıdır. Bu yaklaşımda da, kayıt dışı ekonomide ödeme aracının peşin para olduğu ve paranın dolaşım hızının kayıtlı ve kayıt dışı ekonomilerde aynı olduğu varsayılmaktadır.

15 TÜRKİYE’DE KAYIT DIŞI EKONOMİNİN BOYUTLARI  Kayıt dışı ekonominin en fazla büyüdüğü ülkeler; enflasyonun sürekli olduğu, haksız ve spekülatif kazançların arttığı, gelirin adaletsiz dağıtıldığı, ekonominin denetim dışı kaldığı ülkelerdir. Son yıllarda, Türkiye’de yaşanan kronik enflasyon, spekülatif kazançların yoğun olması, gelir dağılımındaki aşırı adaletsizlikler ve ekonomik faaliyetlerin denetim dışında kalması kayıt dışı ekonominin boyutunun genişlemesine neden olmuştur. Bazı ekonomik faaliyetlerin niteliği bu faaliyetlerin kayıt altına alınmasını güçleştirir. Bu tür faaliyetlerin başında tarımsal faaliyetler gelmektedir. Dolayısıyla, tarıma dayalı hammadde kullanan sektörlerde de kayıt dışı ekonomi daha büyüktür. Özellikle tarıma dayalı hammadde kullanan tekstil sektöründe kayıt dışı ekonominin geniş boyutta olduğu tahmin edilmektedir.

16 Kayıt dışı ekonomi / milli gelir oranı Fransa, Almanya, Japonya, Norveç, İsviçre ve İngiltere’de yüzde 0-10 arasında; Belçika, Kanada, İtalya ve ABD’de yüzde arasında; Hindistan’da yüzde arasında; Peru’da yüzde 40 olarak hesaplanmakta, Türkiye’de Devlet İstatistik Enstitüsü’nün Milli Gelir Hesaplarında bu oran yüzde 25 olarak dikkate aldığı bilinmektedir. Türkiye’de kayıt dışı ekonominin boyutları konusunda farklı tahmin yöntemleri kullanılarak bazı araştırmalar yapılmış ve bu araştırmalar sonucunda da çok farklı değerler tespit edilmiştir. ALTUĞ’un 1992 yılında, kayıt dışı ücret yaklaşımına göre yapmış olduğu araştırma sonucunda kayıt dışı ekonominin gayri safi milli hasıla içindeki payı yüzde 35; DERDİYOK’un 1991 yılında, vergi inceleme yaklaşımına göre yapmış olduğu araştırma sonucunda kayıt dışı ekonominin gayri safi yurtiçi hasıla içindeki payı yüzde 40,4; HAKİOĞLU’nun 1984 yılında, ekonometrik yaklaşım yöntemine göre yapmış olduğu araştırma sonucunda kayıt dışı ekonominin gayri safi milli hasıla içindeki payı yüzde 137,8

17 ÖZSOYLU’nun 1990 yılında, GSMH yaklaşımına göre yapmış olduğu araştırma sonucunda bu oran yüzde 7,5; KASNAKOĞLU’nun 1990 yılında, ekonometrik yaklaşıma göre yapmış olduğu araştırma sonucunda bu oran yüzde 7,7 ile yüzde 9 arasında; KOÇOĞLU’nun 1987 yılında, duyarlılık analizinin sonucuna göre bu oran yüzde 19,6 ile yüzde 26,5 arasında; TEMEL, ŞİMŞEK ve YAZICI’nın 1991 yılında, ekonometrik yaklaşıma göre yapmış oldukları araştırma sonucunda bu oran yüzde 7,8 çıkmıştır.Bu araştırmaların sonuçları göstermiştir ki, kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün tahmin edilmesinde aynı yöntemler dahi kullanılsa farklı sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Bundan dolayı, Türkiye’de kayıt dışı ekonominin büyüklüğü konusunda kesin bir rakam vermek oldukça güçtür. Ancak son yıllarda, Türkiye’deki kayıt dışı ekonominin milli gelire oranı yüzde 50’nin üzerine çıktığı tahmin edilmektedir.

18 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ ORTAYA ÇIKARAN NEDENLER 1)Mali Nedenler2)Hukuki Nedenler  Vergi oranlarının yüksekliği  Vergilendirmenin yetersizliği  Vergi denetimlerindeki yetersizlik  Muhasebe ve müşavirlik hizmetlerinin yetersizliği  Vergi dışı mali yüklerin ağırlığı  Vergi adaleti sağlayamayan bir vergi sistemi  Yasal boşluklar, istisna, muafiyetler  Vergi mevzuatının sık değişmesi  Vergi yasalarının karmaşık yapısı

19 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ ORTAYA ÇIKARAN NEDENLER 3)Ekonomik Nedenler4)Siyasi ve Sosyal Nedenler  Gelir dağılımının bozukluğu(orta sınıfın azlığı, marjinal kesimler, marjinal işler)  Enflasyon Siyasi nedenler  Oy uğruna vergi yükünü hafifletmek ya da vergi affını getirmek Sosyal nedenler  Vergi bilinci ve ahlakının olmaması  Eğitim ve kültür düzeyinin düşüklüğü  Kadın ve çocuğun kayıt dışılığı kabul etmesi  Nüfus artışı  İç göçler(Köyden-Kente göç)

20 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMSUZ ETKİLERİ  Ekonomi politikalarının etkinliğini sınırlar  Sosyal güvenlik kurumlarının finansal pozisyonunu bozar.  Ekonomik gerçek büyüklükleri ile izlenemez, makro dengeler oluşturulamaz.  Vergi yükünün adaletsiz dağılmasına yol açar, gelir dağılımını bozar.  İşletmelerin verimsiz, küçük ölçekli çalışmasına yol açar.  Organize suç örgütlerine zemin hazırlar.  Vergi gelirlerinin azalmasına yol açar.  Devlet yeterli gelir elde edemeyince harcamalarını finanse edemez.Para basma veya borçlanma yoluna gider.  Kayıt dışı çalışanlar sendikalı haklardan yoksun kalır  Kayıt dışı ekonomi, kayıtlı çalışan işletmeleri olumsuz etkiler. Haksız rekabet yaratır.

21 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMSUZ ETKİLERİ  Yabancı sermayenin yatırım kararlarını olumsuz etkiler. Plansızlık, güvensizlik, belirsizlik nedeniyle yatırım ortamına zarar verir.  GSYH, istihdam, büyüme, gelir dağılımı gibi temel ekonomik göstergelerin doğru belirlenmesini tahmin edilmesini zorlaştırır.  Kayıtlı faaliyette bulunanlar yaygın kayıt dışılığı gördükçe devlet otoritesine güvenini kaybeder. Moral değerleri bozulur.  Kalitesiz mal üretimi ve tüketimine yol açar.  Yasa dışı faaliyetler kayıt dışılığın artmasına bağlı olarak yaygınlaşır. Vergi kaçırmanın kanıksanması toplum yapısının bozulmasına yol açar.

22 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMLU ETKİLERİ  Niteliksiz iş gücüne istihdam sağlar. Özellikle köyden kente göç işsizliğe yol açarak bu kesim ancak kayıt dışı ekonomide yer bulmaktadır.  Kayıtlı ekonomiye canlılık getirir, talep yaratır.  Sosyal patlamaları engeller.  Ekonomik büyümeyi hızlandırır.  Kayıt dışı faaliyetlerin vergi dışında kalması vergi yükünün yatırımlara kaymasına yol açar. Dolayısıyla üretimi, istihdamı ve geliri arttırdığı varsayılır.

23 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ ÖNLEMEK İÇİN ALINAN TEDBİRLER  Vergi yükü oranları düşürülmeli. Sosyal güvenlik yükü azaltılmalı.  Kesinlikle vergi affı yapılmamalı.  Vergi denetiminde etkinlik için denetçi sayısı arttırılmalı. Denetçilere prim verilerek motivasyonları yükseltilmeli. Vergi incelemelerinde teknolojilerden yararlanılmalı.  Vergi yasaları açık, sade, anlaşılır olmalı.  Mali müşavirlerin yetki ve sorumlulukları genişletilmeli.  Sosyal politikalara ağırlık verilmeli. Yoksullukla mücadele edilmeli.  Kredi kartı kullanımı arttırılmalı. Böylece nakit hareketleri çok iyi takip edilebilir

24 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ ÖNLEMEK İÇİN ALINAN TEDBİRLER  Kurumlar arası koordinasyon sağlanmalı. Belediyeler, borsalar, noterler, tapu ve nüfus dairesi, sosyal güvenlik kuruluşları, akaryakıt üretici ve dağıtıcıları, meslek odaları gibi.  Bürokratik işlemler azaltılmalı. Vergi sistemi mükelleflere yükümlülüklerini daha kolay yapabilecek ortamı sağlamalı.  Muafiyet(ayrıcalık) ve istisnaların kapsamı daraltılmalı.  Vergi bilinci ve ahlakı arttırılmalı.  Her vergi idare birimi kendi görev alanlarında sektör analizi yapmalı. Kayıt dışılığın yüksek olduğu sektörlerde detaylı çalışarak çözüm yolları aranmalıdır.

25 En Başta Hükümetin Kayıt Dışılığı Önlemek İçin Bir Politikası Olmalı.Yani Kayıt Dışılığı Önlemek Bir Hükümet Politikası Haline Gelmelidir.

26 BİZİ DİNLEDİĞİNİZ İÇİN TEŞEKKÜR EDERİZ. KAYITDIŞISIZ GÜNLERE 


"HAZIRLAYANLAR: Arife ÖKSÜZ Naime TAŞ Aylin KARAKAYA Serap SERTOĞ." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları