Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Dr. Fatih GÜLŞEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Girişimsel Radyoloji Bilim Dalı Radyasyonun Etkileri ve Radyasyondan Korunma.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Dr. Fatih GÜLŞEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Girişimsel Radyoloji Bilim Dalı Radyasyonun Etkileri ve Radyasyondan Korunma."— Sunum transkripti:

1 Dr. Fatih GÜLŞEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Girişimsel Radyoloji Bilim Dalı Radyasyonun Etkileri ve Radyasyondan Korunma

2 • İyonizan Radyasyon • Radyasyonun Moleküler Etkisi • Direkt Etki Mekanizması • İndirekt Etki Mekanizması • Radyobiyolojinin Temel Prensipleri • İnsan Yaşamında Radyasyona Hassasiyet • Yaş • Doku • Radyasyon Doz Birimi • Birim çeşitleri • Alınan radyasyon dozlarının uzaysal dağılımı • İnceleme doz örnekleri • Hasta ve çalışanlar için doz limiti • Radyasyon Doz-Cevap İlişkisi • Hormesis etkisi • Deterministik Etkiler • Stokastik Etkiler • Radyasyondan Koruma Dizaynı Anlatım Amaçları

3 • Radyasyon: Enerji transferi • İyon: (+) veya (-) yüklü moleküler parçacıklar • İnsan dokusu tarafından absorbe edilen radyasyon, dokudaki elektronları uzaklaştırmak için yeterli enerjiye sahipse iyonizasyon meydana gelir. Bu enerjiye iyonizan radyasyon denir. Radyasyonun insana verdiği hasar mekanizmaları dokudaki atomların iyonizasyonu ile olur. • X ışını, dokudaki atomun dış yörüngesinden elektronu fırlattığı zaman atom (+) yüklü iyon haline gelir. • Fırlayan elektron ise madde içinde ilerlerken başka elektronlarla çarpışarak enerjisini kaybeder veya birçok elektron ortaya çıkar. Zincirleme etki sonucu çok sayıda atom iyon haline dönüşür. • İyonizan radyasyon • α partikülleri • β partikülleri • γ ışınları • X ışınları İyonizan Radyasyon - Tanım

4 • İnsan - X ışını etkileşimi atomik düzeyde gerçekleşir. • X ışınının enerji düzeyine bağlı olarak; • İyonizasyon (e - ayrılmasına bağlı) • Eksitasyon • X ışını + Doku atomu: Atomun iyonizasyonu + enerji birikimi  moleküler değişiklik • moleküler değişiklik  enzimatik tamir  normal fonksiyon • moleküler değişiklik  yetersiz enzimatik tamir  X ışınının gözlenebilen etkileri İnsanda Radyasyonun Etkisi

5 • Oluşan moleküler hasar: • Direkt etki: X ışınının direkt olarak DNA’yı hasarlaması • İndirekt etki: Su moleküllerinin hasarlanması (birincil etki) • X ışını doku etkileşiminde oluşacak hasarlarda nihai hedef molekül DNA’dır Direkt ve İndirekt Moleküler Etki

6 • Direkt etki: X ışınının direkt olarak DNA’yı hasarlaması • DNA, hücre içerisinde çok az yer kapladığı için, X ışınının DNA hasarı oluşturması X ışınının sekonder etkisidir. • X ışını doku etkileşiminde oluşacak hasarlarda nihai hedef molekül DNA’dır. • Kromozomlarda; • Nokta mutasyon • Terminal kopma • Disentrik şekil • Yüzük formasyonu Direkt Etki

7 • İndirekt etki: Su moleküllerinin hasarlanması (temel etki) • İnsan vücudunun yaklaşık %80’i su moleküllerinden oluştuğu için, suyun irradyasyonu, vücuttaki temel radyasyon-doku etkileşimidir. • Su, radyasyon etkisi sonucu diğer moleküllere ayrılır (radyolizis) H X ışını  HOH + +e - H e -  HOH - HOH +  H + + OH* HOH -  H*+ OH - H*+O 2  HO 2 * HO 2 * + HO 2 *  H İndirekt Etki

8 • Oluşan Etkileşim • Hücresel hasar/ölüm • Çok sayıda hücrenin ölmesiyle doku/organ hasarı/atrofi • Germ hücrelerinin ölmesiyle (sperm/yumurta) kısırlık • Kromozomal anormallikler • Anormal metabolik aktiviteye bağlı kontrolsüz hücre çoğalması (malignite) • Geri dönüşsüz germ hücre kromozom hasarı ile kalıtılan kromozomal defektler (genetik hasar) Hücre/Doku Etkileşimi

9 • Kök hücreler radyosensitif (radyasyona daha hassas), matür hücreler radyorezistan (radyasyona daha dirençli) • Genç doku/organlar daha radyosensitif • Yüksek metabolik aktiviteli dokular radyosensitif • Yüksek proliferasyon gösteren ve hızlı büyüme gösteren dokular daha radyosensitif “Bir dokunun radyasyon duyarlığı (radyosensitivitesi) çoğalma kabiliyeti ile doğru, farklılaşma derecesi ile ters orantılıdır” “Çoğalma bakımından en aktif hücreler ile tam olarak olgunlaşmamış hücreler radyasyon etkilerinden en fazla zarar göreceklerdir“ Radyobiyolojinin Temel Prensipleri

10 İnsan Yaşamında Radyasyona Hassasiyet

11 Dokuların radyasyona hassasiyeti Radyasyona hassasiyet (Radyosensitivite) Yüksek hassasiyetOrta dereceli hassasiyetDüşük hassasiyet Kemik iliğiTiroidKas Gonadlar (testis, over)CiltBeyin Lenfoid dokularKorneaSpinal kord GİS Böbrek Kemik KC

12 Radyasyon Kantite ve Birimler KantiteGeleneksel Ünite SI ünite Ekspojur (ışınlama) birimiRöntgen (R)Gy a (Gray air) Absorbe edilen doz (madde-doku)radGy t (Gray tissue) Eşdeğer Doz (Mesleki maruziyet birimi)remSv (Sievert) • Röntgen (R): X ışını tüpünde oluşan X ışını kantite birimidir. Havadaki radyasyon yoğunluğunu ifade eder. • Rad: (Radyasyon absorbsiyon dozu) Bir madde veya dokunun 1 gr’ının X ışınından absorbe ettiği enerji miktarıdır. • Rem (Sievert): (Röntgen equivalent man) Canlı dokunun maruz kaldığı radyasyonun etkisini gösteren “doz eşdeğeri” birimi; Eşdeğer doz. Mesleki ve popülasyonun maruz kaldığı radyasyon dozunu ifade etmek için kullanılır.

13 Radyasyon Maruziyeti (toplumsal)

14 İnceleme doz örnekleri (hasta) İncelemeAlınan Doz (mSv) Akc. Grafisi karşılığı PA AC grafisi0,021 Mamografi0,420 Batın grafisi150 Baryumlu kolon gr7350 BT (toraks)8400 BT (batın)18900 BT (pelvis)15750 DSA anjiografi8400 DSA tedavi

15 • Efektif doz; radyoloji çalışanlarının ortamdaki radyasyon enerjisinin absorbe etmesinin biyolojik etkinliği için kullanılır (Sievert: SV) • Doz limiti: Yıllık ölüm riskinin 1/10000 olduğu radyasyon limiti • DL ifadesi sadece Radyoloji çalışanları için kullanılır. • Radyoloji çalışanlarının tavsiye edilen maksimum doz limiti • 1 mSv/hafta • 50 mSv/yıl • Radyasyon görevlileri için etkin doz herhangi bir yılda 50 mSv’i, ardışık beş yılın ortalaması ise 20 mSv’i geçemez. • Radyoloji personelinin • %55’i minimal ölçülebilir dozun altında • %88’i < 1mSv/yıl • %0.5’i > 50 mSv/yıl • Ortalama doz 0.7 mSv/yıl • Floroskopik incelemeler ve portabl röntgen en yüksek doza maruz kalınan alanlardır. (Tüm mesleki dozun %95’i) Radyoloji personel doz limitleri

16 • Maruz kalınacak yıllık dozun 1 mSv değerini geçme olasılığı bulunan alanlar radyasyon alanı olarak nitelendirilir ve 2 şekilde sınıflandırılır: • Denetimli Alanlar: Radyasyon görevlilerinin giriş ve çıkışlarının özel denetime, çalışmalarının radyasyon korunması bakımından özel kurallara bağlı olduğu ve görevi gereği radyasyon ile çalışan fazla radyasyon dozuna maruz kalabilecekleri alanlardır; radyasyon uyarı levhaları bulunması zorunludur. • Gözetimli Alanlar: Radyasyon görevlileri için yıllık doz sınırlarının 1/20’sinin aşılma olasılığı olup, kişisel doz ölçümünü gerektirmeyen fakat çevresel radyasyonun izlenmesini gerektiren alanlardır. • Radyasyona Maruz Kalma Sınırları ve Azaltılması (3 temel ilke) • Uygulamaların GerekliliğI: Net bir yarar sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilmemelidir. • Radyasyon Korunmasının Optimizasyonu: Mümkün olan en düşük dozun alınması sağlanmalıdır. • Doz Sınırlaması ve İzin Verilen Doz Sınırları: Bireylerin normal ışınlamaları, izin verilen tüm ışınlamaların neden olduğu ilgili organ yada dokudaki eşdeğer doz ile etkin doz değerleri Radyasyon Güvenliği Yönergesi’nin 10 ve 12. maddesinde aşağıda belirtilen yıllık doz sınırlarını aşmamalıdır sayılı Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 15. maddesi

17 • Radyasyon görevlileri için etkin doz herhangi bir yılda 50 mSv’i, ardışık beş yılın ortalaması ise 20 mSv’i geçemez. • Toplum üyesi kişiler için etkin doz herhangi bir yılda 5 mSv’i, ardışık beş yılın ortalaması ise 1 mSv’i geçemez. • 18 yaşından küçükler Tüzüğün 6. maddesine göre radyasyon uygulaması işinde çalıştırılamazlar. Bu Yönetmeliğin 15. maddesinin (b) bendinde belirtilen alanlarda, eğitim amaçlı olmak koşuluyla, eğitimleri radyasyon kaynaklarının kullanılmasını gerektiren yaş arasındaki stajyerler ve öğrenciler için etkin doz, herhangi bir yılda 6 mSv’i geçemez. • Çocuk doğurma çağındaki radyasyon görevlilerinin maruz kaldıkları radyasyon dozunun mümkün olduğu kadar düşük düzeyde tutulması için gerekli önlemlerin alınması zorunludur. Hamileliği belirlenmiş olan radyasyon görevlileri ancak gözetimli alanlarda çalıştırılır. Gebelik boyunca maksimum DL: 5 mSv’dir sayılı Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 10. – 12. maddesi

18 • Değişik radyasyon dozlarında gözlenen cevabın büyüklüğü değişkendir. • Hormesis: Çok az miktarda alınan radyasyon hormonal ve immün cevabı stimüle eder??? • Radyasyon maruziyetine insan vücudunda cevap 2 çeşittir; • Yüksek doz maruziyeti – Erken dönem – Eşikli  Deterministik Etki • Düşük doz maruziyeti – Geç dönem – Eşiksiz  Stokastik Etki Radyasyon Doz-Cevap İlişkisi

19 • Az miktarda radyasyon verilen canlılar, verilmeyenlere göre daha uzun süre yaşamışlar!!! • Radyobiyoloji mantığına aykırı bir paradoks • Açıklama: Az miktarda alınan radyasyon hormonal ve immün cevabı stimüle eder. • İnsan vücudu 10 mrad (0.1 mSv)’dan daha düşük dozlara reaksiyon göstermez. Hormesis

20 • Yüksek doz radyasyon maruziyetine bağlı insan vücudunda gelişen erken dönem (günler- haftalar) etkileridir. • Etkilerin gözlenebilmesi için belli bir eşik değeri aşması gereklidir. • Radyasyon dozu arttıkça deterministik etki şiddeti artar. (kümülatif etki) • Diagnostik/terapötik amaçlı kullanılan X ışınları ile oluşmaz. • Nükleer silah, nükleer reaktör kazaları, γ sızıntıları ve radyoterapi ile oluşur. • Oluşan klinik tablo • Akut radyasyon sendromu (2 Gy ve üzeri) • Hematolojik sendrom • GİS sendromu • SSS sendromu • Cilt değişiklikleri (2 Gy ve üzeri) • Eritem • Epilasyon • Desquamasyon • Nekroz • Kısırlık (5 Gy ve üzeri) • Ölüm (2 Gy ve üzeri – tüm vücut maruziyeti) Deterministik etki

21 • Düşük doz radyasyon maruziyetine (radyoloji) bağlı insan vücudunda gelişen geç dönem etkileridir. • Etkilerin gözlenebilmesi için belli bir eşik değeri aşması gerekli değildir!!! • Etkinin şiddeti maruz kalınan radyasyon dozu ile korelasyon göstermez!!! • Etkisinin gelişimi için ya hep/ya hiç kanunu geçerlidir. (kümülatif etki -) • Hangi insanda hangi dozda gelişeceği bilinmez!!! • Kişisel insidans kesinlik göstermez, popülasyonda çıkış insidansında dozun fonksiyonu vardır. • Etkin doz birimi başına ölüm ihtimali katsayısı belirlenmiştir. Birimi: X olgu/10 6 kişi/mSv/yıl • Örnek: Meme kanseri 6 olgu/10 6 kişi/mSv/yıl Stokastik etki Çok düşük dozlarda da insan vücudunda X ışınına bağlı zararlar oluşabilir. Hayatı öneme sahip bir hastalık düşük dozlara maruziyet sonucunda da oluşabilir. Daha fazla doz almak yakalanılacak bir hastalığın daha kötü seyredeceği anlamına gelmez, aksi ifadede doğrudur. Çömez teknisyenin “kıdemli teknisyen yıllardır korunmadan çalışıyor, birşey olmamış” cümlesini anlamsız kılar.

22 • Radyoloji Çalışanları Alınan Doz (mSv/yıl) • Ayşe15 • Elif 25 • Nursel 35 • Mustafa60 • Fatih65 • Toplam (5 kişi)200 mSv/yıl • Soru 1: Yukarıdaki kişilerden hangisinde X ışınına bağlı bir zararlı etki gelişmez? • Cevap: Böyle bir soru olamaz! Hepsinde gelişebilir. • Kural 1: Etkilerin gözlenebilmesi için belli bir eşik değeri aşılması gerekli değildir!!! • Soru 2: Bu gruptan bir kişide Tiroid karsinomu ve bir kişide radyasyon dermatiti geliştiği haberini alsak en muhtemel kişiler kimlerdir? • Cevap 2: Böyle bir soru olamaz! Ayşede tiroid karsinomu olabileceği gibi, Fatihte radyasyon dermatiti gelişebilir. • Kural 2: Etkinin şiddeti maruz kalınan radyasyon dozu ile korelasyon göstermez!! • Soru 3: Diyelim ki Fatihte ağır seyirli radyasyon dermatiti gelişti, Fatih’in aldığı doz 35 mSv/yıl olsaydı radyasyon dermatitinin durumu klinik olarak nasıl olurdu? • Cevap 3: Böyle bir soru olabilir  Fatihte ya yine ağır seyirli radyasyon dermatiti olurdu, ya da radyasyon dermatiti olmazdı. • Kural 3: Etkinin gelişimi için ya hep/ya hiç kanunu geçerlidir, kümülatif etki yoktur. (Yani daha fazla doz alınca yakalanacağın bir hastalığın daha ağır seyretmesi gerekmiyor!!) • Soru 4: Ayşe-Dermatit, Nursel-Katarakt, Fatih-Tiroid kanserine yakalandığını biliyoruz. Ardından bir kişi daha tiroid kanseri oldu. Sizce en muhtemel kimdir? • Cevap 4: Böyle bir soru olamaz! Mustafa ve Elif ile ilgili bu konu hakkında bir tahminde bulunulamaz. • Kural 4: Hangi insanda hangi dozda gelişeceği etkinin gelişeceği bilinmez. • Soru 5: Radyasyon dermatiti için “Etkin doz başına birim katsayısı”: 1 olgu/100 kişi/mSv/yıl olduğunu kabul edelim, bu durumda bu 5 kişilik popülasyon için hangi öngörüde bulunulabilir? • Cevap 5: Çok güzel bir soru! 1 mSv/yıl dozda 1/100 ihtimal varsa • 200 mSv/yıl toplam dozda 200x1/100 = 2 kişi radyasyon dermatiti olacaktır. • Kural 5: Kişisel insidans yoktur, popülasyonda çıkış insidansında dozun fonksiyonu vardır Örnekleme

23 • Piyango bileti; ne kadar fazla bilet alırsanız o kadar ikramiye tutma ihtimali artar. • Stokastik etki; ne kadar doz alırsanız o kadar bir hastalığa yakalanma ihtimaliniz o kadar artar!!! • Piyango bileti; en büyük ikramiyeyi en küçük biletle yakalayabilirsiniz. • Stokastik etki; en kötü hastalığa çok az dozla bile yakalanabilirsiniz!!! • ALARA prensibi: “As low as reasonably achievable” “Azami fayda sağlayan minimum doz” • Diagnostik radyolojide (Röntgen/Bilgisayarlı Tomografi) çekim tekniği önemli • Anjiografik cihazlarda tanımlanmış/cihaza yüklenmiş protokoller mevcut olduğundan mAs ve kVp değerleri otomatik olarak cihaz tarafından belirleniyor. • Çekim esnasında bölge seçimi istendiğinde bu aşama atlanmamalı (Alt ekstremite anjiografi abdomen protokolünde çekilirse hasta ve çalışandaki risk artar) Stokastik etki

24 • Düşük doz radyasyonun uzun bir peryot sonrası etkileridir. • Diagnostik/girişimsel radyolojide radyasyon dozu düşüktür ve bu yüzden etkiler geç dönemde gözlenir ve stokastik etki olarak sınıflandırılır. • Stokastik etkide radyasyon dozunun artışı yanıt görülme (hastalık) ihtimalini artttırır; ancak yanıtın (hastalık cinsi ve şiddeti) şiddetini etkilemez. • Kişisel insidans ile değil popülasyon insidansı ile ifade edilir; geniş bir popülasyonda epidemiyolojik çalışmalar gerektirir. (İstanbul’da görev yapan radyoloji teknikerlerinin 10 yıl boyunca kansere yakalanma insidansının genel toplum insidansından farklılığı) • Doz-yanıt eğrisi lineer-eşiksiz grafikle ifade edilir. Stokastik etki Yanıt (hastalık) ihtimali Yanıt şiddeti

25 • Radyasyon bağımlı maligniteler • Genetik etkiler • Lokal doku hasarı • Hayat beklentisinde kısalma ??? Stokastik etki

26 • Çok küçük radyasyon maruziyetinde bile oluşabilir. • Lösemi: Radyasyona bağlı gelişen lösemide ortalama 4-7 yıl süren latent evre (hastalığın oluşması için gerekli süre), 20 yıllık risk periyodu vardır. (Akut lösemiler ve KML) • Diğer Kanserler • Tiroid kanseri • Cilt kanseri (Eşikli doz-yanıt grafiği) Yani düşük doz maruziyetinde gelişmez. • Meme kanseri 6 olgu/10 6 /rad/yıl • Kemik kanseri • Akciğer kanseri: Radon gazına bağlı Stokastik etki - Radyasyon bağımlı maligniteler

27 • Fertilite Problemleri • In utero (fetal) radyasyon maruziyeti • Genetik mutasyonlar Stokastik etki – Genetik Etkiler

28 • Fertilite Problemleri (Gonadlara etkisi) • Erkekte en sensitif hücre spermatogonia, kadında en sensitif hücre matür folikül içindeki oosit • Kadınlarda fetal dönemde ve erken çocuklukta germ radyosensitivitesi oldukça yüksektir. (ovaryan atrofi) • Kadınlarda radyosensitivite yaş arasında minimuma düşer • Kadınlarda radyosensitivite 30 yaştan sonra tekrar artmaya başlar • Erkeklerde radyosensitivite fetal ve erken çocukluk dönemince daha fazla olmakla birlikte hayatın her döneminde yüksektir. • Minimal saptanabilir cevap • Kadınlarda: adet gecikmesi • Erkeklerde: sperm sayısında azalma • Geçici infertilite • Kalıcı infertilite Stokastik etki – Genetik Etkiler

29 • In utero (fetal) radyasyon maruziyeti • Zaman ve doz bağımlı etki gösterir. • Prenatal ölüm (abortus)Neonatal ölüm • Konjenital anomalilerMalignite (pediatrik dönem) • Mental RetardasyonGenetik Etki • Büyüme bozukluğu • Gebelik ilk 2 haftada radyasyonun etkisi  spontan abortus ( 100 mSv  1/1000 abortus )  abortus gelişmezse hastalıksız seyir… • 2-10 hafta organogenezis  konjenital anomaliler, mental retardasyon, ( 100 mSv maruziyet anomali riskini %5  %6, MR riskini %6  %6.5 ), şiddetli maruziyet durumunda neonatal ölüm • 2 haftadan sonra Intrauterin herhangi bir dönemde radyasyon maruziyeti •  çocukluk dönem malignite riskinde artış ( 100 mSv maruziyet anomali riskini %0,08  %0,12 ) •  büyüme-gelişme geriliği (100 mSv maruziyet %1) •  genetik mutasyon (100 mSv maruziyet %10)

30 Stokastik etki – Genetik Etkiler • Radyasyonun oluşturduğu genetik etkiler hakkında net bilgi sahibi değiliz. • Mutasyon; sahip olduğumuz DNA zincirindeki yapısal bozulma • Radyasyona bağlı oluşan mutasyonlar sıklıkla zararlıdır. • Küçük bile olsa herhangi bir radyasyon dozunda, germ hücre DNA’sında mutasyon oluşabilir ve kalıtsallık taşıyabilir. • Sıklıkla nokta mutasyonlar gelişir, ancak mutasyon gelişme frekansı oldukça düşük olmakla birlikte doz ile korelasyon gösterir. • Kadınlar erkeklere nazaran daha az duyarlıdır. • Radyasyona bağlı oluşan mutasyonlar sıklıkla dominant değil resesiftir, bir sonraki nesilde ortaya çıkabilmesi için hem kadın hem de erkekte var olmalıdır. Genetik Mutasyonlar

31 • X ışını doz optimizasyonu yapılmadan önceki dönemde daha sıklıkla görülürken günümüzde neredeyse hiç saptanmaz. • Cilt değişiklikleri: Radyodermatit • Hematolojik depresyon: Anemi, lökopeni • Katarakt: Yaş arttıkça ihtimal artar (latent süre 15 yıl) Stokastik etki - Lokal doku hasarı

32 • Tartışmalı – spekülatif bir başlıktır. • Net olarak tanımlanamamıştır. • Bu ifade radyasyona maruziyeti sonucu gelişen malignitelere bağlı ölümleri içermez. • Bir insan aldığı 1 rad başına (10 mSv başına) yaşam beklentisi 10 gün kısalır. Stokastik etki – Hayat beklentisinde kısalma

33 • Time Zaman • Distance Mesafe • Shielding Korunma • Cihaz özelliği • Anjiografi oda özelliği • Kişisel korunma Radyasyondan Korunma - Prensipler

34 • Maruz kalınan radyasyon miktarı ekspojur zamanı ile direkt olarak orantılı • Ekspojur: Ekspojur oranı x Ekspojur zamanı • Gereksiz “skopi” ve “run”lardan kaçınılmalı • Kümülatif Skopi Timer: Floroskopi süresi açısından her 5 dk. da bir sesli uyarı sistemi mevcuttur. • Ekspojur kontrol: Ekspojur switch’inden elinizi kaldırdığınızda ekspojur sonlanmalı Radyasyondan Korunma - Zaman

35 • Ne kadar fazla skopi yaparsak orantısal olarak o kadar fazla radyasyona maruz kalırız. (stokastik etkilere yakalanma ihtimali maruz kalınan radyasyon ile doğru orantılı) • “Run” alırken kullanılacak frame rate (imaj/sn) hastanın ve bizim dozumuzu doğru orantılı olarak etkiler! • Mümkün olduğunca düşük frame rate • Yüksek frame rate • Arteriovenöz malformasyon • Arteriovenöz fistül Radyasyondan Korunma - Zaman

36 • Time Zaman • Distance Mesafe • Shielding Korunma • Cihaz özelliği • Anjio oda özelliği • Kişisel korunma Radyasyondan Korunma - Prensipler

37 • X ışını tüpünden çıkan primer radyasyona değil, mahfazadan sızan (ihmal edilecek kadar az) ve hastadan saçılan (sekonder) radyasyona maruziyet sözkonusudur. • Ters kare kanunu: X ışını kaynağı ile aranızdaki mesafeniz arttıkça (uzaklaştıkça) mesafenin karesi oranında (saçılan) radyasyona maruziyetiniz azalacaktır. • X ışını kaynağından 1 metre mesafe uzaklıktan 2 metre mesafeye uzaklaştığınızda alacağınız doz ¼’üne, 3 metre mesafeye uzaklaştığınızda 1/9’una düşecektir. • Hastaya çok yakın mesafede ters kare kanunu geçerli değildir (saçılan radyasyon maksimum) • Hastanın 1 metre uzağına ulaşan radyasyon intansitesi, hastaya ulaşan primer radyasyonun 1/1000’idir. (ters kare kanununca da azalır) Radyasyondan Korunma – Mesafe Çalışanlar

38 • X ışını tüpten noktasal olarak çıkar ve her yöne doğru çizgisel yayılır. • Ters kare kanunu: X ışını kaynağı ile hasta arasındaki mesafe arttıkça (uzaklaştıkça) mesafenin karesi oranında primer radyasyona maruziyeti azalacaktır. Hasta X ışını tüpüne ne kadar yakınsa o kadar fazla radyasyona maruz kalacaktır. (görüntü kalitesine katkısı olmadan) • O yüzden floroskopide hasta masası (X ışını tüpüne) belli bir seviyenin altına pozisyonlandırılamaz. • Peki hasta X- ışını tüpünden çok uzaklaştırılmalı mı? • Hayır, X ışını tüpünden hastayı uzaklaştırırsanız geriye saçılmadan dolayı çalışanlar ve de özellikle hekim (özellikle de genital bölge) ciddi sekonder radyasyona maruz kalırlar. • Hasta mümkün olduğunca C-kolun orta noktasında (isocenter) konumlandırılmalıdır. Radyasyondan Korunma – Mesafe Hastalar-1

39 • İmaj dedektöründe görüntü oluşabilmesi için dedektöre belli sayıda/miktarda (Image intensifier veya Flat panel) X ışını ulaşması gereklidir. • Hangi pozisyonda iken hastanın ve bizim alacağımız doz fazla olur? Radyasyondan Korunma – Mesafe Hastalar-2 • Dedektör hastadan (tüpten) ne kadar uzaksa dedektöre ulaşacak X ışını sayısı o kadar az olacaktır ve “run” alıyorsak ve skopi yapıyorsak daha yüksek X ışını dozu ile görüntü üretilecektir. • Doz azaltılması için dedektör hastaya mümkün olduğunca yakın olmalıdır.

40 • Time Zaman • Distance Mesafe • Shielding Korunma • Cihaz özelliği • Anjio oda özelliği • Kişisel korunma Radyasyondan Korunma - Prensipler

41 • Metal mahfaza: X ışını tüpünden saçılan radyasyonu engeller. • Kontrol paneli: Eski sistem cihazlarda (özellikle röntgen) önemli • Otomatik ekspojur sistemleri (bölgeye ve kiloya spesifik program) • Kolimatör: X ışını demetini sınırlayarak sadece inceleme yapılacak bölgeye yönlendiren (gereksiz ışınlamayı engelleyen) cihaz • Filtreler: X ışını tüpünden çıkan X ışını demetindeki X ışınları homojen değildir. (düşük-yüksek x ışını enerjisi) düşük enerjili X- ışınları görüntü oluşturmada faydalı değildir, sadece alınan dozu arttırırlar. Filtreler bu düşük enerjili X-ışınlarının absorbe eder. • Radyasyon dedektörü: X ışını sistemlerinde imaj reseptörüne görüntü elde etmeye yetecek miktarda X ışını gelince otomatik olarak ekspojuru sonlandırır. Radyasyondan Korunma – Cihaz özellikleri X ışını tüpü

42 • X ışını tüpü konumu: • Direkt grafi cihazlarında X ışını tüpü yukarıda iken anjiografi cihazlarında aşağıdadır. • (Saçılan radyasyon sıklıkla geri yöne doğru olur, X ışını tüpü altta olduğunda çalışanlar saçılan radyasyondan daha az etkilenir.) Radyasyondan Korunma – Cihaz özellikleri Floroskopi/DSA

43 • Konvansiyonel anjiografide skopi esnasında sürekli akım verilirken, dijital floroskopide skopi esnasında sürekli akım verilmez. • Skopi pedalına basıldığında belli frekansta puls’lar şeklinde X ışını demeti verilir  puls-progresif floroskopi  hasta ve çalışan dozunu %70-75 oranında azaltır. • Monitörler 30 frame/sn ile çalışır, 30 frame/1000msn • 1 frame (kare) 33 msn süre alır. • Bu durumda monitörde görüntü alabilmek için 33 msn de bir görüntü alınması yeterlidir. Radyasyondan Korunma – Cihaz özellikleri Floroskopi/DSA

44 • SSD (Source-to-skin distance) (Tüp-hasta mesafesi): Artmış tüp- hasta mesafesi hastanın aldığı dozu azaltır. • Durağan floroskopide tüp-hasta mesafesi 38 cm’den • Mobil floroskopide tüp-hasta mesafesi 30 cm’den az olmaz. Radyasyondan Korunma – Cihaz özellikleri Floroskopi/DSA

45 • DAP (Dose Area Production) (Doz-alan çarpımı): Hastanın aldığı doz kadar, ne kadar doku alanının o dozu aldığı da önemlidir. • Sadece hasta dozunu değil, radyasyona maruz kalan doku hacmini de gösterdiği için riski göstermede daha iyi belirteçtir. • Radyasyonun tüm etkileri (stokastik etkiler) efektif radyasyon dozu ile alakalıdır. • Efektif radyasyon dozu: Doku hacmi x dokunun aldığı doz : cm 2 x mGy: mGycm 2 Radyasyondan Korunma – Floroskopi/DSA Cihaz özellikleri

46 • Time Zaman • Distance Mesafe • Shielding Korunma • Cihaz özelliği • Anjio oda özelliği • Kişisel korunma Radyasyondan Korunma - Prensipler

47 • Half Value Layer (HVL) (Yarılama Kalınlığı): X ışını dozunu yarı yarıya azaltan madde kalınlığıdır. • 0.25 mm kurşun – 1 HVL • Koruyucu Duvar Dizaynı • Primer radyasyon: Tüpten çıkan, hastadan geçerek dedektöre ulaşan ve görüntü oluşturan X ışını demeti • Sekonder radyasyon: Sızan (tüp mahfazası) ve saçılan radyasyon (hasta ile etkileşim sonucu) • Primer radyasyon en yoğun radyasyon tipidir; en zararlı ve korunması zor tip • Primer bariyer (tavan) • Flat panel ve II özelliği 2 mm kurşuna eşdeğerdir – 8 HVL – 2 8 1/256 sı tavana ulaşır. • Ayrıca tavanda 2.5 mm kalınlığında kurşunlama yapılır. – 10 HVL • Sekonder bariyer (yan duvarlar) • Primer bariyerlere göre daha incedir – 0.4 mm’den ince kurşunlama yeterlidir. Radyasyondan Korunma – Anjiografi oda özelliği

48 • Time Zaman • Distance Mesafe • Shielding Korunma • Cihaz özelliği • Anjio oda özelliği • Kişisel korunma Radyasyondan Korunma - Prensipler

49 Radyasyondan Korunma – Kişisel Korunma • X ışını tüpünden uzak dur! • Hastadan uzak dur! • Tanımlanmış bir işiniz yoksa odanın dışında kal! • Gereksiz skopi yapma! • Ekspojuru zamanında kes, uzatma! • Frame rate’i düşük tut! (mümkün olduğunca) • Flat panel hastaya yakın olsun! • Kümülatif skopi zamanını ve DAP değerlerini kontrol et! • Kurşun koruyucu kullan!!! • Kurşun panel • Kurşun giysi • Tiroid koruyucu • Gonad koruyucu (hasta için) • Dozimetre kullan! • Kurşun koruyucu üstü • Kurşun koruyucu altı • Gebelik abdomen dozimetresi

50 Radyasyondan Korunma – Kişisel Korunma Kurşun koruyucular • Kurşun koruyucu giysiler 0,25mm, 0,5mm ve 1mm kurşun veya eşdeğeri içerir. • HVL: (yarılama kalınlığı) kurşun için 0,25 mm’dir. • 0,25 mm kurşun içeren koruyucu giysi: %50 (%66) (3,5 kg) • 0,50 mm kurşun içeren koruyucu giysi: %75 (%90-95) (6 kg) • 1 mm kurşun içeren koruyucu giysi: %87.5 (%99) (10 kg) • Kurşun veya eşdeğer panel 0,5 mm kurşun veya eşdeğerini içerir. (alınan radyasyon dozunu %90-95 azaltır) • Tiroid koruyucu tiroid aldığı dozun 1/20’ye düşürür. • Gonad koruyucular, incelenecek bölgeyi etkilemiyorsa özellikle de çocuk ve genç hastalarda mutlaka kullanılmalıdır. • Kurşun koruyucuları yıllık floroskopi veya röntgen ile kontrol et!

51 Radyasyondan Korunma – Kişisel Korunma Dozimetre • Dozimetre, sadece koruyucu önlük altına takıldığında, vücudun korunmayan alanlarının ne kadar doza maruz kaldığını anlayamayız. • Dozimetre, sadece koruyucu önlük üzerine takıldığında vücudun aldığı dozun katını gösterir, vücudun ne kadar doza maruz kaldığını anlayamayız. • Floroskopik incelemelerde çalışanlar hem koruyucu önlük üstü, hem de koruyucu önlük altı dozimetre kullanmalıdır. • Floroskopide fazla çalışan hekimler yüzük dozimetre kullanmalıdır. • Gebe personel mutlaka koruyucu altı abdomen dozimetresi kullanmalıdır.

52 Teşekkürler


"Dr. Fatih GÜLŞEN İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Girişimsel Radyoloji Bilim Dalı Radyasyonun Etkileri ve Radyasyondan Korunma." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları