Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

KADIN VE SPOR Prof. Dr. Yaşar SEVİM.   Son yıllarda çevresel ve toplumsal koşulların değişmesine paralel olarak kadınların da spora ilgisi artmıştır.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "KADIN VE SPOR Prof. Dr. Yaşar SEVİM.   Son yıllarda çevresel ve toplumsal koşulların değişmesine paralel olarak kadınların da spora ilgisi artmıştır."— Sunum transkripti:

1 KADIN VE SPOR Prof. Dr. Yaşar SEVİM

2   Son yıllarda çevresel ve toplumsal koşulların değişmesine paralel olarak kadınların da spora ilgisi artmıştır. Eskiden yalnızca erkeklere özgü bir uğraş olarak kabul edilen sportif etkinlikler kadınlar arasında giderek artan bir ilgiyle yayılmaya başlamıştır.   Özellikle son 20 yılda kadınların yüksek performans sporlarına, bedensel aktivitelere, polis ve ordu aktivitelerine katılımında anlamlı bir artış olmuştur. Örneğin 1970 New York maratonuna yalnızca bir kadın koşucu katılmışken 1980 yılında 2578 kadın katılmış ve bunların 1621’i maratonu bitirebilmiştir.

3 Bugün artık, başta atletizm ve ekip oyunları olmak üzere, kadınların pek çok spor branşında yer almaları kurumlaşmış ve olimpik yarışmalar kapsamına alınmıştır. Ancak yine de bazı ülkelerde kadın, toplum baskısı, din yada aile faktörlerinin etkisiyle sportif etkinliklere katılamamakta; spor, erkeklerde olduğu kadar yaygın ve olağan düzeye gelememektedir.

4 Kadınlarla erkekler arasındaki bazı genetik, morfolojik ve fizyolojik farklılıklar iki cinsin bir arada yarışmasını engellemektedir. Bu farklılıkları şu şekilde sıralamak mümkündür: Genetik Özellikler Genetik Özellikler Morfolojik Özellikler Morfolojik Özellikler Fizyolojik Özellikler Fizyolojik Özellikler

5 GENETİK ÖZELLİKLER Kadınlarda 44 otosomal kromozomun yanı sıra XX seks kromozomu vardır. Erkeklerde ise seks kromozomu XY’dir. Seks kromozomlarının bu özelliği çok kesindir ve kadın-erkek cinslerinin birbirinden ayrılmasını sağlar.

6 MORFOLOJİK ÖZELLİKLER ÖzellikleriSporsal verime etkisi İskelet Dizgesi Daha kısa boylu ve beden ağırlıkları daha hafiftir Taşınması gereken daha hafif bir beden Daha geniş kalça kemikleri vardır, dizleri içe bakar ve bacakları daha az kavislidir Farklı koşu biyomekaniğine sahip olurlar, olasılıkla diz instabilitesi nedeniyle yaralanmalara daha yatkın olurlar Beden boyuna göre daha kısa ekstremiteye sahiptirler Hareket sırasında daha kısa manivelaya sahip olurlar Omuzları daha dardırÜst ekstremite kaslarının farklı biyomekanik etkileri olur Beden Bileşimi Vücut yağ yüzdesi daha yüksek ve derialtı yağ dokusu daha kalındır Daha yuvarlak hatlara sahiptirler Yağsız beden kütleleri daha düşüktürDaha az mezomorfik, daha fazla endomorfiktirler. Metabolik etkin dokuları daha azdır Kas kütleleri daha azdırDaha düşük mutlak güce sahiptirler

7 İskelet Sistemi   Ergenlik döneminde kemik gelişimi bakımından kızlar, genellikle erkeklerden iki yıl daha ilerdedir. Kemik gelişimi kızlarda yaklaşık 18, erkeklerde yaşına kadar devam eder.   Aynı vücut ölçülerine sahip kadın ve erkek karşılaştırıldığında; erkekler genelde uzun üst, ön kol ve uzun bacaklara sahiptirler. Kadınların ise dirsek açıları erkeklerden daha büyüktür.   Erkeklerde yaşları arasında bacak uzunluğu 11,2 cm artarken bu oran bayanlarda 3 cm kadardır.   12 yaşındaki bayanlar toplam uzunluğunun %93’üne, bacak uzunluklarının ise % 96’sına erişirlerken, 12 yaşındaki erkekler 18 yaşlarında bu oranların ancak % 86’sına ulaşabilmektedirler.   Araştırmalara göre erkeklerin bacak uzunlukları boylarının yaklaşık % 52’sini, kadınların ise %51 kadarını oluşturmaktadır.   Ergenlik dönemi içerisinde kızların göğüs kafeslerinin gelişimi erkeklerden daha fazladır. Ancak 16 yaşından itibaren erkeklerin göğüs kafeslerinde, kadınların ise karın boşluklarında daha fazla bir gelişim söz konusudur.

8 Fox’a göre ortalama yetişkin erkeklerle ortalama yetişkin bayanlar arasındaki farklar şunlardır: Bayanlar,   7-10 cm daha kısadır.   Toplam vücut ağırlığı kilo daha hafiftir.   4 ile 7 kilo daha fazla yağ hücresi vardır.   Kaslar, kemikler ve organlar kilo daha hafiftir. Genelde bu farklılıklar hem sporcu hem de sporcu olmayan bayanlar ve erkekler için geçerlidir.

9 Vücut Yağ Oranı   Genel olarak bütün yaşlarda bayanların vücut yağ oranları erkeklerden daha yoğundur. Bu oranın fazla olmasının sebebi kadınlardaki östrojen hormonlarının seviyelerinin yoğunluğundan kaynaklanmaktadır.   Yetişkin kadınların vücut yağ oranı aynı ölçüdeki erkeğe göre %8-10 daha fazladır. Aşırı aktif kadınların yağ yüzdeleri aktif olmayan erkeklere göre daha azdır.   Yağ oranı yüksek olan bayan sporcuların sürat, dayanıklılık ve kuvvet gerektiren spor branşlarında fazla başarılı olamadıkları görülmüştür.   Bu ve benzeri sporlarda erkekler avantaj sağlarken yüzmede kadınlar yağ oranı fazla olduğu için avantajlı olmaktadır. Yüzmede kadınların erkeklere göre kg başına %20 oranında daha az enerji harcadıkları tespit edilmiştir.

10   Yağ kütlesinin fazlalığı, dayanıklılık sporlarında hem vücut kitlesinin uzun süre taşınması hem de kg başına düşen O2 miktarının azalması sebebiyle performansı olumsuz etkilediği tespit edilmiştir.   Bayan olimpiyatçılarda düşük vücut yağ yüzdesi oldukça dikkati çeken bir fiziksel özelliktir. Gülle atıcıları hariç (%31 vücut yağı), olimpiyatlara katılmış diğer spor gruplarındaki 676 bayan yarışmacıların yaklaşık %13.1 ortalama vücut yağına sahip oldukları belirlenmiştir.

11 FİZYOLOJİK ÖZELLİKLER Kan Bileşenleri Ortalama olarak, yaş arası erkeklerde aynı yaş grubundaki kadınlara oranla daha fazla hemoglobin ve daha fazla eritrosit (kırmızı kan hücresi) vardır. Bu iki faktörün kombinasyonu erkeklerde oksijen taşıma kapasitesinin daha fazla olduğunu göstermektedir. Kadınlardaki hemoglobin azlığıyla birlikte menstruel dönemlerde büyük miktarda demir kaybı meydana gelmektedir. Bu da erkeklere nazaran daha az Hb’ne sahip olan kadınlar için aerobik performansı olumsuz etkileyen diğer bir unsurdur. Bayan ve erkekler arasındaki hemoglobin kan hacmi ve hemoglobin konsantrasyon farklılıkları ergenlik öncesi minimal, ergenlik sonrası maksimaldir. Toplam Hb ve kan hacmi antrenmansız yetişkin bayanlar ile antrenmansız yetişkin erkekler kıyaslandığında %25 düşüktür ve antrenmandan sonra bu oran %12’dir.

12 DENEKLERYaş (Yıl) Hb (gr) Hb (g/kg) Hb % (g/100 mm ml kan) BV (lt) BV (lt/kg) HV (ml) HV (ml/kg) Antrenmansız Bayanlar Antrenmansız Erkekler Antrenmanlı Bayanlar Antrenmanlı Erkekler Antrenmanlı ve Antrenmansız Bayan ve Erkeklerde Hemoglobin (Hb), Kan Hacmi (BV) ve Kalp Hacmi (HV)

13 Microcirculation (Mikro dolaşım) Kapiller fonksiyonu ölçmek için ultraviyole radyasyona karşı derinin kızarma tepkisi kullanıldığında, erkeklerin tüm yaşlarında daha az hassas oldukları bulunmuştur. Mekanik çalışmalardaki incelemelerde kapiller duvarındaki direncin erkeklerde daha fazla olduğu bulunmuştur. Bu da bayanların çürüklere daha yatkın olmasının sebebidir.

14 Maksimal Oksijen Tüketimi Astrand’ın çalışmasına göre bayanlar kiloları başına maksimum O2 değerine 8 ile 9 yaşları arasında ulaşırlar. Bu şekil 15 yaşına kadar yavaşça azalır. Erkekler en yüksek değerlerine daha sonra ulaşırlar (15-16 yaşlarında). 7 ile 9 yaşları arasında farklar oldukça azdır ve muhtemelen anlamlı değildir. 12 ve 13 yaşlarında ise erkeklerin vücut ağırlıklarına göre tükettikleri oksijen miktarı %13 ile %16 daha fazladır.

15 Maksimal Oksijen Tüketimi Yaş (Yıl) Kadınlar Erkekler Maksimal Oksijen Tüketimi

16 Aktif Erkek ve Bayanlarda Vücut Ölçü ve Kompozisyonunun Vo2max Üzerine Etkisi ErkeklerKadınlarFarklılık % VO2max(l/dk) Vücut Kütlesi (kg) VO2max(ml/kg/min) Vücut Yağı (%) Yağsız Vücut Kütlesi(kg)

17 Dolaşım Sistemi Kadınlardaki kas kütlesi erkeklere göre daha az olduğu için kalbin büyüklüğü, kan miktarı ve kanın hacmini belirleyen eritrositer parametrelerin yoğunluğu da azdır. Damarlar, kalbin yapısı, pompalama gücü ve kan hacminin miktarıyla orantılı olarak zayıf ve daha dardır. Bayanlarda Hb ve eritrosit miktarındaki azlık O2 taşıma kapasitesini azaltmaktadır ve bu sebeple submaksimal alıştırmalara ihtiyaç duyulan oksijen miktarını karşılayabilmek için kardiak çıktısı arttırılır. Bu maksimal kardiak çıktısına uyum için ulaşılabilen en iyi değerler bayanlarda 18.5 lt/dk iken erkeklerde 24.1 lt/dk’dır. Bu da erkekler ve bayanlar arasında %30’luk bir fark olduğunu göstermektedir.

18 Solunum Sistemi Normal sağlıklı bir kadının akciğer kapasitesi aynı yaş ve ölçülerdeki bir erkeğin akciğer kapasitesinden %10 daha düşük bulunmuştur. Bununla bağlantılı olarak alveol çapları ve solunum derinliği de erkeklere nazaran daha farklı tespit edilmiştir. Bu fark kadınların küçük bedenlerinden ve kas kitlelerinin azlığından kaynaklanmaktadır. Hem solunum derinliğinin hem de alveollerin hacminin düşük olmasından kaynaklanan solunum volümü, solunum frekansının artışıyla telafi edilebilir. Aynı zamanda solunum frekansı kalp atım frekansı ile de ilişkilidir. Bu sebeple kadınlarda solunum frekansı yüksek olarak tespit edilmiştir.

19 Sinir Sistemi Motor ve sinir sisteminde en önemli nokta kadınların reaksiyon zamanlarının daha uzun olduğudur. Yapılan araştırmalarda bayanların el becerisi ve yetenek bakımından erkeklerden daha iyi olduğunu, görsel uyarılara karşı gösterilen reaksiyon zamanında erkek ve bayanlar arasında önemli bir fark olmadığı, en çok erkeklerin daha süratli hareket zamanına sahip oldukları bulunmuştur.

20 Hormonal Sistem Erkek tarafından salgılanan testosteronun güçlü bir anabolik etkisi vardır. Yani vücudun her tarafında, özellikle kaslarda protein birikimini çok arttırır. Spor faaliyetlerine çok az katıldığı halde testosteron düzeyi yüksek erkeklerin kasları aynı yaştaki kadınlardan %40 veya daha fazladır; güçleri de buna paralel olarak yüksektir. Kadın cinsel hormonu olan östrojen kadın ve erkek arasındaki bazı performans farklarını açıklayabilirse de onun etkisi testosteronunkine yaklaşamaz. Östrojenin kadında özellikle göğüsler, kalçalar ve derialtı dokusunda yağ birikimini artırdığı bilinmektedir. Testosteronun saldırganlığı arttırdığı, östrojenin ise yumuşak bir kişilik yarattığı kuşkusuzdur. Yarışmalı sporların büyük bir bölümünde saldırgan bir ruh hali kişiye maksimum gayret için bir dürtü oluşturursa da çoğu kez isabetli karar vermeyi zorlaştırır.

21 Enerji Sistemleri Anaerobik Enerji ATP-PC’nin kaslardaki konsantrasyonu bayanlarda ve erkeklerde aşağı yukarı aynıdır. Fakat bayanların iskelet kaslarının azlığı yüzünden yüklenme esnasında kullanılan fosfojen miktarı daha az olacaktır. Bununla birlikte kadınlarda kas glikojen oranı düşük, lipit oranı fazladır. Kas glikojen oranının düşük oluşu laktik asit üretiminin de düşük olmasını sağlamaktadır. Yapılan çalışmalarda kadınlarda kan laktik asit yoğunluğu erkeklere nazaran düşük bulunmuştur. Kadınlarda laktik asit oluşumu kas glikojen ve anaerobik sistemlerle orantılı olmasına karşın toparlanma dönemleri erkeklere nazaran daha uzundur. Bunun için yüklenmeler arası dinlenme oranı kadınlarda biraz uzun verilmelidir.

22 Erkek ve Bayanların 100 m. Zamanları Erkekler Bayanlar Yıl Dünya Rekoru 10. En İyi Derece 100. En İyi Derece Dünya Rekoru 10. En İyi Derece 100. En İyi Derece ,9310,1810,4410,8811,2011, ,9210,1410,3610,7611,1011, ,8610,0610,3210,49*10,9211, ,8410,0710,3110,4911,0911, ,7910,0010,2410,4910,9811,36

23 Aerobik Enerji Maksimal aerobik güç (max VO2) de bayanlarda erkeklere oranla daha düşüktür (% arasında). Bayanlar ve erkekler arasındaki max VO2’deki fark genç yaşlarda çok az, yetişkinlerde ve orta yaşlarda ise belirgin fark oluşmaktadır. Ayrıca kadınların adet dönemlerinde kaybettikleri demir oranı da aerobik kapasiteyi olumsuz olarak etkilemektedir. Fakat son yıllarda yapılan araştırmalar, dayanıklılık antrenmanlarına kadınların fizyolojik cevabının benzer olduğunu göstermiştir.

24 Performans ve Spor   Kadın ve erkek arasındaki morfolojik ve fizyolojik farklılıklar hafif de olsalar, sportif verimi önemli ölçüde etkilemektedir.   Verim; morfoloji, fizyoloji ve çevresel etmenlerin etkisi altındadır. Kuvvet doğrudan kas kütlesiyle ilgilidir.   Kas kütlesi az olan kadının mutlak kuvveti de az olacaktır. Kadınlarda, kuvvet çalışmalarına bağlı kas hipertrofisi beklenilmez.   Ancak düzenli bir kuvvet çalışma programı ile %44 oranlarına varan kuvvet gelişimi olmaktadır.

25 Kadınlar ve erkeklerin aerobik performansları arasında farklılık olduğunu biliyoruz. Farklı nedenlerle, aşağıdaki tabloda da görüldüğü gibi, cinsiyetler arasında %10 farklılık vardır. Mesafe Dünya Rekoru Farklılık % KadınlarErkekler Maraton 2:19:462:05: ,000 m 29: : ,000 m 14: :

26 Yüzme branşında, koşu ve atlamalara oranla bayanların performansları erkeklere daha yakındır. Yağ yüzdelerinin yüksek oluşundan dolayı erkeklerle aynı mesafeyi yüzen bayanlar %20 daha az enerji harcarlar. Oysa koşu branşında durum tam tersidir. Fakat bunun yanı sıra morfolojik özellikler de yüzme performansını etkilemektedir. Kol ve bacak uzunluğu, el ve ayak ölçüleri kulaç uzunluğu ve frekansını anlamlı olarak etkilemektedir. Performans oranları, yüksek atlamada vücut ağırlığı yüzdesinin sıçradığı yükseklik esas alındığında bayanların lehine durum söz konusudur. Sporcunun boyu da performansa etki etmektedir.

27 Maksimal Oksijen Tüketimi

28 Menstruasyon ve Spor   Bayanların performanslarının menstrual dönemde etkilenmediği bir çok araştırmacı tarafından belirtilmiştir.   Ayrıca verilere göre bayanlar tarafından gösterilen sıra dışı performans veya dünya rekorlarının menstruel döngünün her fazında alınmış olduğu belirlenmiştir.   Bu nedenle bayanların antrenmanlarının veya yarışmalarının menslerine göre düzenlenmesine gerek yoktur.   Fakat dismenorhea’nın (ağrılı menstruasyon) bayan sporcuları etkileyen en önemli etken olduğu belirtilmiştir.

29   Bazı araştırmalar dismonerhea’nın sporcu gruplarda sporcu olmayan gruplara göre daha sık görüldüğünü belirtmiştir.   Buna karşın sporcu bayanların dismonerhea durumunda antrenmana devam edebilirler fakat fiziksel aktivite genellikle rahatsızlığı arttırdığından antrenman yapmak zorlaşabilir.   Bayan sporcular dismonerhea ağrısını engellemek için çoğunlukla ilaç (antiprostaglandin) kullanırlar.   Bu ilaçların güvenli olduğu düşünülür ve antrenman programının akışını bozmadan kullanılabilir.   Menstruasyona geç başlayan bayanlarda atletik performansta başarılı olmak daha kolaydır. Örneğin, geç olgunlaşan bayanla uzun bacaklar, dar kalçalar, daha az ağırlık ve daha az vücut yağı mevcuttur. Menstruasyon ve Spor

30   Ağır antrenmanlar sonucunda menstruasyon bozuklukları yaşanabilir ve bazen ciddi bir problem olabilir.   Uzun mesafe koşucuları incelendiğinde % 19’unun düzensiz regllere sahip olduğu, %23’ünün ise aylardan beri regl görmediği saptanmıştır.   Bununla beraber amenoreik olan bir kadın atletin daha sonra normal bir çocuk doğurduğu görülmüştür.   Bazı endurans sporlarda görülen amenorhea kadını devamlı kısırlığa götürmez.

31 Gebelikte Antrenman Ağır olmamak kaydıyla bisiklet, yüzme gibi sporlar anneye ve bebeğe yararlı olabilir. Ancak bebeğe zararlı olabilecek temas sporları tavsiye edilmez. Yoğun yüklenmeler düşüklere ve erken doğumlara neden olabilir. Gebelikte düşük riskinin en fazla olduğu dönem 3. ay civarıdır. Bu dönemde aşırı faaliyet ve yüklenmeden kaçınmak gerekir.

32   Amerika’da bir bayan maratoncunun doğumdan 10 hafta öncesinde 4 saat boyunca yarıştığı ve doğumda sağlıklı bir erkek çocuk meydana getirdiği kayıtlıdır.   Ayrıca 1952 olimpiyatlarının bronz yüzücüsü de hamileydi.   Hamilelikte VO2 max düşer ve bunun sebebi antrenman dozajının düşmesi olarak gösterilir.   Bayan sporcuların hamilelikleri esnasında antrenman yaparken doktor kontrolü altında bulunmaları tavsiye edilir.   Sonuç olarak hamileliğin spora engel olmadığı, sadece ağırlık kaldırma gibi alıştırmalardan kaçınılması veya azaltılması gerektiğini söylemek mümkündür. Gebelikte Antrenman

33 Kadın ve Spor Konusunda Bazı Öneriler   Alıştırmaların süre ve dinlenme ilkelerinde dikkatli olmak gerekir. Kadınlarda maksimum kalp atım sayısına hızlı erişildiğinden yorulmada erken belirecektir.   Bazal metabolizmalarının düşük olmasından dolayı toparlanma süreleri erkeklere oranla daha uzun olmalıdır.   Kadınların özel dönemlerindeki psikolojik stresleri göz önüne alınmalıdır.

34 Kadın ve Spor Konusunda Bazı Öneriler   Fiziksel ve fizyolojik açıdan avantaj ve dezavantajlarına göre antrenman yüklenmeleri ve alıştırmalar ayarlanmalıdır:   Ağırlık merkezlerinin daha aşağıda olması sıçrama kuvvetini olumsuz yönde etkilemektedir.   Vücut yağ oranının fazla olması kuvveti, sürati, aerobik ve anaerobik kapasiteyi olumsuz etkiler.   Bağ dokularının zayıf ve eklemlerinin hareket kabiliyetlerinin geniş olması esneklik gerektiren sporlarda kadınları daha avantajlı kılmaktadır.

35 Kadınlarda Spor Sakatlıkları   Kadınların uyluk, bacak ve ayak kemiklerinin sıralanması, pelvislerinin genişliği, hormonlarının etkisiyle daha gevşek olan eklem bağları gibi nedenlerle sakatlıklara daha yatkındırlar.   Erkeklerde kas yapısının daha sıkı olması nedeniyle diz stabilitesi iyi sağlanmıştır. Kadınlarda diz stabilizesi için bağlarda oluşan yük ön çapraz bağ yaralanma riskini arttırır.   Klaus’a göre erkeklerde %20 olan kas yaralanması oranı kadınlarda %39’dur.

36 Kadınlarda Spor Sakatlıkları   Cimnastik sporu yapan kadınlar erkek sporculara göre daha çok sakatlanırlar.   Hollanda Güvenlik Konseyi raporuna göre cimnastikçi kadınlarda %29.5 olan sakatlanma oranı erkeklerde % 9.4’tür.   Yüzücü bayanlarda kol ve beden uzunluklarının daha kısa olması nedeniyle alınan mesafe göre uğradıkları zorlayıcı travma sayısının arttığı ve özellikle omuz sakatlıkların açık oldukları öne sürülmüştür.

37 KAYNAKLAR  Sevim,Y.; Antrenman Bilgisi, Nobel Yayınevi, Ankara,2002  Fox,Bowers, Foss; Beden Eğitimi Ve Sporun Fizyolojik Etkileri,( Yaman,H. Ed.), 4. Baskıdan Çeviri, Bağırgan Yayınevi, Ankara, 1999  Guyton,A.C, Hall,J.E.; Tıbbi Fizyoloji,1. Baskıdan Çeviri (Çavuşoğlu,H. Ed.) Nobel Yayınevi, Ankara,2001  McArdle,W.D., Katch,F.I., Katch,V.L.; Exercise Physiology, Fifth Edition, Lippincott Williams& Wilkins, USA,2001  Günay,M., Cicioğlu,İ.; Spor Fizyolojisi, 1. Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara, 2001

38


"KADIN VE SPOR Prof. Dr. Yaşar SEVİM.   Son yıllarda çevresel ve toplumsal koşulların değişmesine paralel olarak kadınların da spora ilgisi artmıştır." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları