Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Hülya Zobu Fiiller  Fiiller ve ekfiillerle ilgili bilgiler, örnekler. 1 09.01.2013.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "Hülya Zobu Fiiller  Fiiller ve ekfiillerle ilgili bilgiler, örnekler. 1 09.01.2013."— Sunum transkripti:

1

2 Hülya Zobu

3 Fiiller  Fiiller ve ekfiillerle ilgili bilgiler, örnekler

4 Ekeylem Fiilimsiler Birle ş ik fiiller

5  EKEYLEM  Mastar olarak bir anlamı olmayan, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem olarak kullandıran ve çekimlenmi ş fiillere gelerek birle ş ik çekimli fiiller olu ş turan “imek” fiiline denir. Bu fiilin dört basit çekimi bulunur. Basit çekimli durumda sadece isim soylu sözcüklerde bulunur. Üç bildirme (haber), bir dilek kipi bulunan bu fiilin çekimini ş u ş ekilde gösterebiliriz. a. Bilinen Geçmi ş Zaman (idi) Öznenin önceden içinde bulundu ğ u bir olu ş u bildirir. Ö ğ renciydim (Ö ğ renci idi – m) Ö ğ renciydin Ö ğ renciydi Ö ğ renciydik Ö ğ renciydiniz Ö ğ renciydiler Sadece isme de ğ il zamire, edata, tamlamalara da eklenebilir. “Seni buraya ça ğ ıran bendim.” cümlesinde zamire, “Dün biraz rahatsız gibiydi.” cümlesinde edata, “Elinde ta ş ıdı ğ ı paket, dü ğ ün hediyesiydi.” cümlesinde isim tamlamasına, “Yeni aldı ğ ım ev bahçeli bir evdi.” cümlesinde sıfat tamlamasına gelerek onlara zaman anlamı kazandıran “-di” ekleri hep ekfiildir. b. Ö ğ renilen Geçmi ş Zaman (imi ş ) Öznenin ba ş kasından duyulan bir olu ş içinde bulundu ğ unu gösterir. Doktormu ş um (Doktor imi ş – im) Doktormu ş sun Doktormu ş Doktormu ş uz Doktormu ş sunuz Doktormu ş lar Bu da zamire, edata vs. eklenebilir

6  c. Ş art Kipi (ise) Hastaysam (Hasta ise – m) Hastaysan Hastaysa Hastaysak Hastaysanız Hastaysalar ş eklinde çekimlenir ve isim soylu sözcüklere ş art anlamı yükler. d. Geni ş Zaman Bu zaman çekiminde ekfiil di ğ er çekimlerinde oldu ğ u kadar belirgin de ğ ildir. Di ğ erleri, eklendi ğ i sözcükten “idi”, “imi ş ”, “ise” diye ayrılabilece ğ i halde, geni ş zamanda ayrılmaz. Ben ş air – im Sen ş air – sin O ş air(dir) Biz ş air – iz Siz ş air – siniz Onlar ş airler( ş airdirler) “Sensin beni hasta eden.” cümlesinde zamire, “Sen tam bana göresin.” cümlesinde edata, “Elmaların en iyisi Amasya elmasıdır.” cümlesinde isim tamlamasına gelmi ş ve onları yüklem yapmı ş tır

7  Bu fiilin soru ş ekli de di ğ er fiillerde oldu ğ u gibi “mi” ile yapılır. “mi” sözü isimle ekfiil arasına girerek kullanılır. Ö ğ retmendim Doktormu ş Ş airim Ö ğ retmen miydim? Doktor muymu ş ? Ş air miyim? Ekfiilin geni ş zamanında kullanılan ekler çekimlenmi ş fiillerden sonra gelmez. Ancak üçüncü tekil ş ahısta kullanılan “-dir” eki çekimli fiillerden sonra gelerek onlara ihtimal ya da kesinlik anlamı katabilir. Bu görevi üstlendi ğ inde bu ekin adı bildirme eki olur.  B İ RLE Şİ K F İİ LLER  En az iki sözcü ğ ün, birle ş erek veya öbekle ş erek olu ş turdu ğ u eylemlerdir. Birle ş ik eylemler farklı yöntemlerle olu ş turulabilir:   Yardımcı Fiillerle Yapılan Birle ş ik Fiiller: "Etmek, eylemek, olmak ve kılmak" yar­dımcı fiilleri ad soylu bir sözcükle bir eylemi birlikte ifade edecek ş ekilde öbekle ş ir, birle ş ik fiil olu ş turur.  * Sizin görü ş lerinizi kabul etmiyorlar.  * Te ş ekkür ederim, diyerek yanımızdan ayrıldı.  * Tanı ş tı ğ ımıza memnun oldum, yine görü ş elim.  * Bizleri mutlu kıldınız.  Not: Yardımcı eylemlerin kendilerinden önceki adlarla yazılmaları için ad soylu sözcükte ya ses dü ş mesi ya da ses türemesi olmalıdır:

8  2. Tezlik Fiili: "-ivermek" fiiliyle yapılır. Eylemin çabucak, kısa zamanda; bazen de umulmadık zamanda aniden gerçekle ş iverdi ğ ini ifade eder.  * Bardak elimden dü ş üverdi.  * Adamca ğ ız bayılıvermesin mi?  Not: Olumsuz kullanımlarında önem vermeme, oralı olmama gibi anlamlar ortaya çıkar:  * Bugün de dı ş arıya çıkmayayıver.  * Onlar sizden ho ş lanmıyorsa, siz de onlara gitmeyiverin canım!  3. Yeterlik (Yeterlilik) Fiili: "-ebilmek" fiiliyle yapılır. Fiile "gücü yetme, ba ş arma" anlamı katar. İ zin isteme, izin verme, olasılık gibi anlamlar da katabilir.  * Arabayı tek ba ş ıma itebilirim. (Gücü yetme)  * Gidebilir miyiz? ( İ zin isteme) Gidebilirsiniz, (izin verme)  * Bugün ya ğ mur ya ğ abilir. (Olasılık) Bu birle ş ik eylemin olumsuzlu ğ u de ğ i ş ik biçimlerde yapılabilir:  gelebilirim: gelemem, gelmeyebilirim, gelemeyebilirim.  görebilirsin: göremezsin, görmeyebilirsin, göremeyebilirsin.  Bu kullanımlarda bazen iste ğ e ba ğ lı, bazen istek dı ş ı olasılık anlamı görülebilir:  * Yarın, bir i ş im çıkarsa gelemeyebilirim. ( İ stek dı ş ı olasılık)  * Bu konuya de ğ inmeyebilirim. ( İ ste ğ e ba ğ lı olasılık)  4. Yakla ş ma Fiili: "-eyazmak" fiiliyle yapılır. Eylemin gerçekle ş medi ğ ini; ancak gerçekle ş meye yakla ş tı ğ ını ifade eder  * Adam korkudan bayılayazdı.  * Barda ğ ı dü ş üreyazdım.   Not: "-esi", "-ece ğ i", "-mi ş ", "-r, -mez" eklerini alan eylemlerle "gel-mek", "ol-mak", "bulun-mak", "tut-mak" eylemleri öbekle ş erek (Bunlar ayrı yazılan birle ş ik ey­ lemlerdir.) "ba ş lama", "bitirme", "isleklenme". "beklenmezlik" anlamı kazandı­rabilir:

9  * Oy, göresim geldi sevdi ğ im seni. (isteklenme)  * Hayret, çocu ğ un ders çalı ş aca ğ ı tuttu. (beklenmezlik)  * Buraya kadar gelmi ş bulunduk, içeriye girelim bari. (bitirme)  * Gider olduk bu yerlerden, kalanlara selam olsun. (ba ş lama)  * Dizlerim tutmaz oldu, biraz dinlenelim. (ba ş lama)  Örnek Soru:  Türkçede birle ş ik eylemler, ad soylu bir sözcükle yardımcı eylemlerden olu ş an ö ğ e­lerdir. Bu tanımın dı ş ında kalan birle ş ik eylem, a ş a ğ ıdakilerden hangisinde vardır?  A) Bunun böyle olaca ğ ını hissetmi ş tim.  B) Aceleye gerek yok, biraz sabret.  C) Nasıl oldu bilmem, birden ortadan kayboldu.  D) Kaç gündür bu daracık yere hapsolduk.  E) Artık bastonsuz yürüyebiliyormu ş.  Cevap: E  Örnek Soru:  A ş a ğ ıdaki altı çizili birle ş ik eylemlerden hangisinin kurulu ş u (yapılı ş ı) farklı­dır?  A) Müdür Bey, sizinle bir daha görü ş meyebilir.  B) Sizler gidedurun benim birazcık i ş im var.  C) Yazarımızla benim için bir görü ş üversen!  D) Aya ğ ım kayınca, merdivenden dü ş eyazdım.  E) Onunla çalı ş maktan vazgeçti sanırım.  Cevap: E  Uygulama: ... Böyleyken ilkbahar da bir taraftan kapıya dayanmı ş tı. Onları, kır çiçeklerinin ko­kusunu rüzgârın ta ş ıdı ğ ı, ş ehrin sapa yerlerine, ansızın görülüveren sapa ve hava­sız mahallelere; daracık dönemeçlere ça ğ ırıyordu. Bu bir cesaretti. Bahar en zapt edilmez zannedilen yerlere de girmi ş hatta----- 

10  Anlamca Kayna ş mı ş (Deyimle ş mi ş ) Birle ş ik Fiiller: Genellikle ad soylu bir söz­cükle bir fiilin kalıpla ş ıp anlamca kayna ş masıyla olu ş ur. Ço ğ u mecazlıdır. Bu özel­likleriyle deyim sayılırlar:  * hasta dü ş mek, yorgun dü ş mek, çaptan dü ş mek, gözden dü ş mek...  * hakkından gelmek, göz boyamak, yola gelmek... Bazı durumlarda ikiden fazla sözcü ğ ün öbekle ş mesi de görülür:  * süt dökmü ş kediye dönmek  * etekleri zil çalmak Bunlar, genellikle anlamla ilgili sorularda kar ş ımıza çıkmaktadır.  Örnek Soru:  A ş a ğ ıdaki altı çizili yüklemlerden hangisi "deyim" özelli ğ i ta ş ımaktadır?  A) Birkaç gün sonra bu güzelim ş ehri terk edece ğ im.  B) Korku-saygı karı ş ımı bir duyguyla ona boyun e ğ dik.  C) Kendine dikkat etmezsen hasta olursun.  D) En sonunda kararından vazgeçirdik onu.  E) Kar ş ımıza geçmi ş gülüp duruyor hiç utanmadan.  Cevap: B  F İİ L İ MS İ LER   Bunlar artık fiil olarak kullanılma özelli ğ ini kaybettikleri için fiil çekim eklerini (olumsuzluk eki hariç) alamazlar; isim çekim eklerini alabilirler, isim sıfat ve zarf (tümleci) olarak kullanılırlar;  Fiilimsiler üçe ayrılır: İ sim-fiiller, Sıfat-fiiller (ortaçlar)ve Zarf-fiiller (ulaç,ba ğ -fiil)  Yancümlecik kurarlar

11  1. İ sim-fiiller  Fiillerin adıdır.  Fiillere (basit, türemi ş, birle ş ik) getirilen "-mE, -mEk, - İş " ekleriyle yapılır. Türetilen bu kelimelere mastar; türetmede kullanılan eklere mastar eki denir.  Bakmak, okumak, yazmak, konu ş mak, derlemek, ele ş tirmek, ara ş tırmak...; Bakma, yüzme, seslenme, tamamlama, yarım bırakma, kovalama...; Bakı ş, geli ş, gidi ş, serzeni ş, sesleni ş, tükeni ş, kurtulu ş, çıkı ş...  * İ simlerin tüm özelliklerini gösterir, cümlede isim gibi kullanılır.  Kitap okumayı çok seviyorum. Nesne  Okumak en faydalı eylemdir. Özne  Sinirli oldu ğ u geli ş inden anla ş ılıyor. Dolaylı tüml.  *Olumsuzları mastar ekinden önce olumsuzluk eki getirilerek yapılır. Okumamak, yazmama, seslenmeyi ş...  *Bu kelimeler tek ba ş larına (eksiz) kullanıldıklarında mastar eki vurguludur. Okumak, yazma, danı ş ma, sesleni ş...  *E ğ er "-mE" ile yapılan isim-fiillerde bu ek vurgusuz, bundan önceki hece vurgulu okunursa yanlı ş anla ş ılma olur: Olumsuz emir çekimi zannedilir.  Danı ş ma fiilimsi danı ş ma olumsuz emir  Kayna ş ma fiilimsi kayna ş ma olumsuz emir  Dikkat: "-mE" eki olumsuzluk ekiyle karı ş tırılmasın.  *Kimi isim-fiiller kalıcı nesne, yer, i ş veya kavram adı olabilirler. Bu durumda artık isim-fiil olarak kullanılmazlar. Bunlar olumsuzluk eki de alamazlar. Dondurma, danı ş ma, kavurma, kızartma...; Çakmak, yemek, ekmek...; Alı ş veri ş, gösteri ş, direni ş...  *"-mE" ekiyle türeyen mastarlardan bazıları sıfat olarak kullanılabilir. Süzme bal, asma köprü, yapma çiçek

12  2. Sıfat-fiiller (Ortaçlar)  Fiil kök veya gövdelerinden yapım ekleriyle yapılmı ş sıfatlardır.  Tanı->tanıdık (adam) kırıl->kırılası (eller)...  "-En, -Es İ, -mEz, -r, -d İ k, -EcEk, -m İş " ekleriyle türetilirler  *Sıfat görevinde kullanılırlar. Niteleme sıfatı sayılırlar.  gelen araba, öpülesi el, dönülmez yol, ko ş ar adım, tanıdık yüz, gelecek zaman, olmu ş i ş...  *Daha sonra isimle ş ebilirler. İ simle ş tikleri zaman cümlede isim gibi kullanılırlar.  Gelenler kimdi? özne Tanıdıklarımıza rastlayamadık. Dolaylı tüml.  Aldıkları eke göre çe ş itlere ayrılırlar:  Geçmi ş zaman ortaçları :"-d İ k ve -m İş " ekleriyle yapılır. Nesne ve kavramların geçmi ş te ortaya çıkan niteliklerini bildirirler.  Koca ş ehirde bir tek tanıdık yok. Aramadık yer bırakmadık. Bugüne kadar görülmemi ş bir haksızlık var ortada. Pi ş mi ş a ş a su katmak.  Gelecek zaman ortaçları:"-Es İ ve -EcEk " ekleriyle yapılır. Nesne ve kavramların gelecekte ortaya çıkacak olan niteliklerini bildirirler.  Kırılası eller hep zalimin yanında. Memleketin o kadar çok görülesi güzellikleri var ki... Daha yapılacak çok i ş var. Çözülemeyecek bir sorun yoktur.  Geni ş zaman ortaçları: "-En, -mEz, -or" ekleriyle türetilirler  Dönülmez ak ş amın ufkundayız, vakit çok geç Ko ş ar adım eve gitti. Hep bilinen ş eylerden bahsetti durdu. İş e erken ba ş layan erken verim alır.  Gelen adayların kaydını yapıyorlar. ( ş imdi gelen) Akan kanı durdurmalı önce (her zaman akan) Kaçan mahkûmları yakalamı ş lar. (kaçmı ş olan)

13  Belirtme Ortaçları:"-d İ k ve -EcEk" eklerinden sonra iyelik eki getirilerek yapılır.  Okudu ğ um son kitap Okuyaca ğ ım ilk kitap Yapaca ğ ımız i ş ler Yapılacakları belirledim. Gelece ğ i varsa görece ğ i de var. Dikti ğ imiz fidanlar meyve vermeye ba ş lamı ş.  Dikkat: Bu eklerden "-mEz, -or, -d İ k, -EcEk, -m İş " ekleri fiil çekim eki olarak da kullanılmaktadır. Zaten fiil çekim eki olan bu ekler zamana ba ğ lı olarak sonradan sıfat yapmı ş lardır. Sıfat yaptıkları durumda artık çekim eki de ğ ildirler.  Bu konu uzun süre tartı ş ılacak (çekimli fiil) Uzun süre tartı ş ılacak bir konu bulduk. (ortaç)   3. Zarf-fiiller (Ulaçlar)  -Fiillerden türetilen ve zarf tümleci olarak kullanılan kelime veya kelimelerdir. -Ulaçlar yapım ekleriyle türetilir. - İ sim görevinde kullanılmazlar.  Çe ş itleri ş unlardır.  Ba ğ lama Ulacı"- İ p" ekiyle türetilir.  Bu ek genellikle "ve" ba ğ lacının yerini tutar. "- İ p" ekinin getirildi ğ i fiille onun ba ğ lanmı ş oldu ğ u fiilin öznesi ve zamanı aynıdır.  Telefon edip hâlini hatırını sordum.< Telefon ettim ve hâlini hatırını sordum  Bu ulacın tekrarlanması fiilin sıkça yapıldı ğ ını gösterir: Gidip gidip kom ş uları rahatsız ediyor. Bakıp bakıp gülüyor.  Durum Ulaçları :"-erek, -e..., -e, -meden, -meksizin, -cesine" ekleriyle yapılır.Fiilin nasıllı ğ ını bildirir

14  Zaman Ulaçları:"- İ ncE, -d İ kçE, -d İğİ ndE, -ken, -mEdEn, -or, -mEz" ekleriyle yapılır.Bu ulaçlar fiilin zamanını bildirir.  Gülünce gözlerinin içi gülüyor. Canım sıkıldıkça ş iir okurum. Kar ya ğ ınca herkes sokaklara döküldü. İ lk okudu ğ umda iyi anlayamamı ş tım. Uyurken hep sayıklar. Gün a ğ arırken dü ş tük tarla yollarına. Uyumadan önce de yarım saat kitap okunabilir. Gelir gelmez seni sordu.  Ba ş lama Ulaçları:"-El İ " ekiyle türetilir ve sonraki fiilin ba ş langıcını bildirir.  Buraya geleli çocu ğ a bir hâller oldu. Seni tanıyalı hayatım de ğ i ş ti.  Nedenlik Ulaçları:"-d İğİ, -EcE ğİ " ekleriyle türetilir ve "-dEn dolayı, için, -dEn ötürü" edatlarıyla birlikte kullanılır.  Çok yalnızlık çekti ğ inden (dolayı) buralarda kalmak istemiyor. Sizden ayrılaca ğ ı için üzülüyor.  Bitirme Ulaçları:"-EnE, - İ ncEyE, -Es İ yE" ekleriyle türetilir ve "de ğ in, dek ve kadar" edatlarıyla birlikte kullanılır.Sonraki fiilin bitimini gösterir.  Sen gelene kadar biz burada bekleyece ğ iz. Yollar açılıncaya kadar bekledik. Öldüresiye dövdüler

15 Konunun özeti  Mastar olarak bir anlamı olmayan, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem olarak kullandıran ve çekimlenmi ş fiillere gelerek birle ş ik çekimli fiiller olu ş turan “imek” fiiline denir.  En az iki sözcü ğ ün, birle ş erek veya öbekle ş erek olu ş turdu ğ u eylemlerdir. Birle ş ik eylemler farklı yöntemlerle olu ş turulabilir.  Bunlar artık fiil olarak kullanılma özelli ğ ini kaybettikleri için fiil çekim eklerini (olumsuzluk eki hariç) alamazlar; isim çekim eklerini alabilirler, isim sıfat ve zarf (tümleci) olarak kullanılırlar

16 Kaynakça:  Türk dili Muharrem Ergin  Türk Dil Kurumu (1970). Yeni Yazım İ mla Kılavuzu. Altıncı basım.Ankara: Türk Dil Kurumu yayınları.  Alperen, N. ve Di ğ erleri (1989). Türkçe Güzel Konu ş ma, Okuma ve Yazma Ö ğ retim Rehberi. İ stanbul: Milli E ğ itim Basımevi


"Hülya Zobu Fiiller  Fiiller ve ekfiillerle ilgili bilgiler, örnekler. 1 09.01.2013." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları