Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

DİL VE KÜLTÜR 1. DİL 1.1. DİLİN TANIMI 1.2. DİLİN ÖZELLİKLERİ 1.3. DİL-DÜŞÜNCE VE DUYGU BAĞLANTISI 2. KÜLTÜR 2.1. KÜLTÜRÜN TANIMI 2.2. KÜLTÜRÜ OLUŞTURAN.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "DİL VE KÜLTÜR 1. DİL 1.1. DİLİN TANIMI 1.2. DİLİN ÖZELLİKLERİ 1.3. DİL-DÜŞÜNCE VE DUYGU BAĞLANTISI 2. KÜLTÜR 2.1. KÜLTÜRÜN TANIMI 2.2. KÜLTÜRÜ OLUŞTURAN."— Sunum transkripti:

1

2 DİL VE KÜLTÜR 1. DİL 1.1. DİLİN TANIMI 1.2. DİLİN ÖZELLİKLERİ 1.3. DİL-DÜŞÜNCE VE DUYGU BAĞLANTISI 2. KÜLTÜR 2.1. KÜLTÜRÜN TANIMI 2.2. KÜLTÜRÜ OLUŞTURAN ÖGELER 2.3. KÜLTÜR DEĞİŞMELERİ 3. DİL VE KÜLTÜR 4. DİL VE TOPLUM 5. BÖLÜM SONU SORULARI

3 Yeryüzündeki tüm canlılar gerek kendi türleri ile gerek diğer türlerle devamlı etkileşim hâlindedirler ve bir iletişim ortamı içerisinde yaşarlar. Canlıların bu ortak özelliği var olmanın bir gereğidir ve her türlü ihtiyacın karşılanmasına yarar. İletişim kurma ihtiyacı, her varlığın türünün var olabilme serüveninden ileri gelir. Bu bakımdan her canlının bir iletişim dizgesine sahip olması var olabilmenin en temel gereksinimidir. Dil olgusu, ise insanların en temel ihtiyaçlarından olan iletişim ihtiyacıyla birlikte duygusal, düşünsel ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamaya yöneliktir. Bu yüzden diyebiliriz ki ‘dil’ insanların sosyalleşmesinde, düşünce ve duygu gelişiminde en önemli unsurlardan biridir. Dilin, insanın temel ihtiyaçlarının karşılanmasında vazgeçilemez olması ‘dil’ dizgesinin öneminin anlaşılması bakımından önemlidir. Her canlı, ihtiyaçlarını karşılamada kendi anlaşma dizgesine başvurarak varlığını sürdürmeye çalışır. Bütün canlıların varlıklarını devam ettirmek için iletişim kurma ihtiyacında oluşu, her canlı türünün kendi arasında bir iletişim dizgesine sahip olmasını gerekli kılar. Dil bu yönüyle hayati bir ihtiyacın ürünüdür.

4 Dil, duygu ve düşüncenin adeta kabıdır. Bir milletin bütün duygu ve düşünce hazinesi, dil kabına veya kalıbına dökülür ve bu dil kabı ile yerden yere, nesilden nesle aktarılır. Yazı, dilin sesini kaydeden bir vasıta olarak dilin bir parçasıdır. Fakat kültür, söz ile de bir millet arasına yayılır. Dil, kültürün temeli olduğuna göre, bir milletin dil ile ifade ettiği sözlü, yazılı her şey kültür kavramına girer. Sabahtan akşama kadar evde, sokakta, çarşıda, iş yerinde konuşan halk, farkında olmadan dil tarlasını eker biçer. Dilin duygu ve düşünce ile dolmasının sebebi, günlük hayata çok yakın olmasıdır.

5 Aslında dili yaratan hayat, daha doğrusu sosyal hayattır. Anne çocuğuna bir oyuncak verir. "Bak sana otomobil getirdim." der. Böylece çocuk, oyuncak otomobil ile beraber "otomobil" kelimesini öğrenir. Fakat dil her zaman böyle bir eşya gösterilerek öğrenilmez. Bebek etrafında manasını anlamadığı birtakım sesler duyar. Zamanla onların bir şeye tekabül ettiğini öğrenir. Dil deyince, konuşulan ve yazılan bütün kelime ve cümleleri anlamak lazımdır. Halk günlük hayatında kelimeleri menşelerine göre ayırmaz. Onu ilgilendiren, kelimelerin manası, işe yaramasıdır. Bir bakkal dükkânında on dakika oturup halkı dinleyerek hangi kelimeleri kullandığını tespit edebilirsiniz. Dilin kültürle güçlü bir ilişkisi vardır. Bir toplumun maddi ve manevi alanda ortaya koyduğu eserlerin tümüne kültür denir. Kültürel varlıklar dil sayesinde aktarılır. Bir ülke sınırları içerisinde dil farklı biçimlerde kullanılabilir. Bu farklılık konuşma dili ile yazı dilinde görülür. Konuşma dili de lehçe, şive ve ağız gibi bölümlere ayrılır.

6 Kültür, insanı öteki yaratıklardan ayıran, dolayısıyla da yalnızca insana vergi olan bir özelliktir. En ilkel topluluklardan başlayarak en gelişmiş insan topluluklarına varıncaya kadar, bütün toplumların kendilerine göre birer kültürlerinin bulunduğu inkâr kabul etmez bir gerçektir. Ne var ki, toplumların hayat karşısındaki tutum ve davranışları birbirinden farklı olduğu; yaşayışlarında, eğitim ve düşünce tarzlarında, yaratıcılıklarında birbirini tutmayan başkalıklar bulunduğu için bu başkalıklar, kültürleri toplumdan topluma değişik ve çeşitli yapılarda karşımıza çıkarmıştır. Bir kültür için vazgeçilmez önem taşıyan unsurlar, başka bir kültür için önemsiz sayılabilir. Toplumların ve dünyadaki milletlerin mozaik hâlindeki farklı görünümleri de genellikle kültür yapılarındaki bu farklılıktan kaynaklanmaktadır. Kültür, milletin fertleri arasında sosyal akrabalık bağını oluşturan (başta dil olmak üzere, tarih, din, örf ve âdetler, hukuk sistemi, müzik, güzel sanatlar, ekonomi, ahlâk anlayışı ve dünya görüşü... gibi) maddi ve manevi değerlerin tümüdür ve bu değerler kültürün başlıca unsurlarını oluşturur. Bunlar o milletin fertlerini birbirine bağlarken, diğer milletlerden ayırır; içeride birleştirici, dışarıya karşı ayırıcı rol üstlenir.

7 1. DİL Dil kısa bir şekilde ifade edilecek olursa bir iletişim aracıdır. O, milattan 1848 yıl önce doğan Babil İmparatoru Hammurabi’nin yasalarını, milattan sonra 8. yüzyılda bengü taşlara yazılmış Göktürk yazıtlarını, Kaşgarlı’yı, Yunus’u, Karacaoğlan’ı, Fuzuli’yi, Nedim’i, insan düşüncesinin en ince ayrıntılarını yüklenerek günümüze taşıyan bir mucizedir. İnsanın bu dünyadaki yerini belirleyen, yaşamını şekillendiren hep o büyülü varlıktır. Dil, insanı insan yapan özelliklerin başında yer almaktadır. Dili olmayan bir insan topluluğunu düşünmek mümkün değildir. Çünkü insan, dili kullanma yetisine, konuşma özelliğine sahip tek varlıktır. Duygu ve düşüncelerimizi, geçmişimizi, geleceğimizi, yaşadıklarımızı, hayallerimizi bir başkasına aktarabilmemizi sağlayan, dil değil midir? Bir Afrika kabilesinin dilinde henüz konuşmayan çocuklara “kuntu” yani “şey” denmektedir. Konuşmaya başladığında ise çocuğa “muntu” yani “insan” diye seslenilmektedir.

8 1.1. DİLİN TANIMI Farklı yönleri düşünülerek bilim insanları tarafından dil, çeşitli şekillerde tanımlanmıştır: Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş toplumsal bir müessesedir (Muharrem Ergin). Dil, insanlar arasında karşılıklı haberleşme aracı olarak kullanılan; duygu, düşünce ve isteklerin ses, şekil ve anlam bakımından her toplumun kendi değer yargılarına göre şekillenmiş ortak kurallarının yardımı ile başkalarına aktarılmasını sağlayan, seslerden örülü çok yönlü ve gelişmiş bir sistemdir (Zeynep Korkmaz). Dil; düşünce, duygu ve isteklerin, bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan ögeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü, çok gelişmiş bir sistemdir (Doğan Aksan).

9 Dil, insanların aralarında haberleşmelerini, duygu ve düşüncelerini, arzularını, isteklerini bir takım mesajlarla birbirlerine nakletmelerini temin eden her çeşit işaretler topluluğuna verilen isimdir (Ayhan Songar). İnsanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan (Türkçe Sözlük, TDK). Duygu, düşünce ve dileklerimizi anlatmaya yarayan imlerin (işaret) - daha çok ses imlerinin- hepsine birden dil denir (Tahir Necat Gencan). Dil, insanların meramlarını anlatmak için kullandıkları sesli işaretler sistemidir (Tahsin Banguoğlu). Dil, zihinsel bir organdır (Noam Chomsky).

10 Dil, yalnızca insana özgü olan, ülkülerin, duyguların ve arzuların isteyerek üretilen simgeler yoluyla aktarılmasını sağlayan içgüdüsel olmayan iletişim yöntemidir (Edward Sapir). Dil, sınırlı anlamın sınırsız kullanımıdır (W. von Humboldt). Dil, kendi düşüncelerini sesin yardımıyla, özne ve yüklem aracılığıyla anlaşılır duruma getirmektir (Eflatun). Söz, zihnin birikimlerinin temsilidir (Aristo). Dil, kendi özel düşüncelerini sesin yardımıyla, özne ve yüklemler aracılığıyla anlaşılabilir duruma getirmektir (Platon).

11 Dil, insanın kendi bilgi ve deneylerini, bir anlamsal kapsamı ve bir ses karşılığı olan birliklerle, her toplumda bir başka biçimde açıkladığı bir bildirişme aracıdır. (André Martinet). Dil, tıpkı ev gibi bir milletin duygu, düşünce ve hayatının barınağı, korunağıdır… Dilin bütünü milletin evidir. Bin bir odalı bir ev! Buna şehir, ülke demek daha doğru olur. Milletler dillerini tıpkı medeniyetleri gibi korurlar (Mehmet Kaplan). Dil, insan oluş maceramızın başlangıç noktasıdır. Kendisi de tabiatın bir parçası olan insanı, tabiatın başka varlıklarından ayıran başlıca özellik, başka yer ve zamanlara ait bu bilgi birikimine, yani tarihe sahip oluşudur. Başka varlıklar gibi “bugünde” ve “burada” yaşamakta olan insanı, bugünden ve buradan götüren “dil”dir (Günay Karaağaç).

12 1.2. DİLİN ÖZELLİKLERİ Yukarıdaki tanımlardan da bilimsel yönden dilin temel özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: Dil, bir sistemdir: Dil konuşma ve dinleme işlevlerini gerçekleştirmek üzere birbirleriyle bağlantılı ses, biçim, söz dizimi, anlam vb. alt sistemlerin oluşturduğu, üzerinde inceleme yapılabilen bir bütündür. Dil bir sistem olmasaydı, insanlar tarafından edinilemez ya da öğrenilemezdi. Dil sisteminin işleyişi yalnızca kendi yasalarına bağlıdır. Örneğin, dilin doğal gelişiminin dışında, hiçbir irade şimdiki zaman eki -(I)yor’un veya gelecek zaman eki -AcAk’ın yerine başka bir ek getiremez. Dil bu yönüyle, doğanın bir parçasıdır. Dile, doğaya müdahale edilebildiği kadar müdahale edilebilir.

13 Gösteren, gösterilen, gösterge Dilde nedensizlik ilkesi esastır: Anlam bakımından, doğadaki ağaç, gösterilen; a.ğ.a.ç. sözcüğü, gösteren; gösterenin zihinde uyandırdığı kavram; bunların tümü de göstergedir. Bütün dillerde gösterileni ifade eden gösterenin zihinde oluşturduğu anlam ve kavram, yani gösterge nedensizlik ilkesine dayalıdır. Ağaç sözcüğü ile doğadaki ağaç arasında hiçbir nedensellik ilişkisi yoktur. Pat, çat, çatlamak, şırıldamak vb. dilin söz varlığının yüzde beşini aşmayan yansıma sözcüklerin dışında, gösterilen, (varlık, nesne ve kavramlar) ile gösteren (sözcükler) arasında ilişki yoktur. Demir, sert olduğu için demir adını almamıştır, aksine demir sözcüğünü oluşturan seslerin tümü ötümlü, yani “yumuşak”tır. Gösteren: Kula ğ ımızla duydu ğ umuz, gözümüzle gördü ğ ümüz “a. ğ.a.ç” sesleri ve yazısı dil bilimsel adıyla gösterendir. Gösterilen: Zekâmızla, deneyimlerimizle kavradı ğ ımız sözün içeri ğ i, zihnimizde olu ş an genel kavramdır. Gösterge: Bir dilde anlamı olan en küçük birimdir.

14 Dilin temeli sestir, doğal olarak öncelikle sözlü anlatım aracıdır: Konuşma seslerinin tek başlarına bir anlamı yoktur; ancak dilin temeli seslerin belirli dizilişlerde oluşturduğu yapılara dayalıdır. Tarihî gelişim bakımından söz, yazıdan çok daha eskidir. Sözlü dili kayıt ve kontrol altına almak, duygu, düşünce ve iletileri zamandan ve çevreden bağımsız biçimde aktarmak üzere yazı keşfedilmiştir. Bilim ve teknolojideki gelişmelerle sözlü dil, yazının yanı sıra elektronik/manyetik ortamlar aracılığıyla da iletilebilmekte ve saklanabilmektedir. Dil öncelikle söz, konuşma olmakla birlikte, dilin sözlü ve yazılı biçimleri arasında üstünlük hiyerarşisi yoktur; sözlü dil yazılı dilden veya yazılı dil sözlü dilden üstün değildir.

15 İlkel dil, gelişmiş dil ayrımı yoktur: Yeryüzünün tarihî veya modern bütün dilleri gerçek anlamda çok gelişmiş sistemlerdir. İlk yazılı belgelerin ait olduğu Sümerce, Hititçe gibi pek çok antik dilin gramerleri yazılmıştır. Bunların hiçbiri modern dillerden geri değildir. Bazı dillerin grameri karmaşık, bazı dillerin ise daha basittir. Örneğin, İngilizcenin gramerinin Almanca veya Rusçaya oranla daha basit olduğu kabul edilir. Herhangi bir Afrika kabilesinin dilinin grameri Almanca ve Rusçanın gramerinden daha karmaşık olabilir. Diller tarihsel süreç içinde her zaman basitleşmez; hatta çoğu zaman geriye gidildikçe daha da karmaşıklaşabilir. Gramer bakımından basit ya da karmaşık bütün diller, bugün itibarıyla her türlü ileri teknoloji araçlarından çok daha gelişmiştir. Şu ana değin kendiliğinden en basit cümleyi üretebilen makine ya da program yapılamamıştır. Dilin üretim yetisi sınırsızdır: Dilin üretim gücü, konuşurların sınırlı sayıda yolla sınırsız sözcük oluşturma, cümle kurma ve anlama yetisidir. Matematikte on temel sayı ile sonsuz işlem yapabilme niteliğine benzer biçimde dilin ses, biçim, söz dizimi vb. kuralları çerçevesinde yeni sözcükler ve cümleler üretilebilir, üretilenler anlaşılabilir.

16 Her dil, ait olduğu toplumun gereksinimlerine cevap verebilecek yeterliktedir: Yeryüzündeki her dil, sınırsız üretim yetisine sahip olması itibarıyla, konuşurlarının değişen ihtiyaçlarına karşılık verebilecek, ait oldukları toplumun gereksinimlerini karşılayabilecek, kültürel mirasını sonraki kuşaklara aktarabilecek nitelikte ve yeterliktedir. Dil, zamanın ve koşulların değişmesine kolaylıkla uyum sağlar. Örneğin, sözlü ve yazılı bir dil olarak Türkçe, yüzlerce yıldır bugünkü Moğolistan’dan Avrupa içlerine değin tarihî ve modern bütün Türk dilli toplulukların ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Ancak, bir dilin konuşurları, yeni kavramlar ve sözcükler üretmek yerine daha kolay bir yolu tercih ederek bunları başka dillerden kopyalayabilirler. A dilinin konuşurları, B dilinin konuşurlarının toplumsal, sayısal, siyasal, ekonomik vb. baskınlığı nedeniyle, yoğun biçimde B dilinin etkisi altında kalabilir, hatta dil yitimiyle B dilinin konuşuru hâline gelebilirler. Örneğin, Kazakistan, Kırgızistan vd. eski Sovyet cumhuriyetlerinde Rusça, özellikle kentlerde neredeyse tamamen Kazakça ve Kırgızcanın yerini almıştı. Aydın konuşurlarını büyük ölçüde yitiren, bilim, sanat ve devlet yönetiminden çekilen, bu işlevleri B dili tarafından engellenen A dili, çağdaş dünyayı anlama ve anlatma aracı olma özelliğini geçici de olsa yitirebilir.

17 Değişke Dil, toplumsal katmanlara göre değişir: Dil, klasik terminolojideki ifadesiyle ağız, şive, lehçe gibi değişkelerden oluşur. Bu değişkelerden biri ön plana çıkarak o dilin yazı dili hâline gelir. Diğer değişkeler de konuşuldukları coğrafyaların ya da toplulukların iletişim aracı ve kimliklerinin simgesi olma işlevi kazanır. Dil zamana, coğrafyaya ve toplumsal katmanlara bağlı olarak sürekli değişir ve gelişir, kimi değişkeler kaybolurken kimi yeni değişkeler ortaya çıkar. Cinsiyete, yaş gruplarına, mesleklere ve toplumsal katmanlara bağlı olarak dil de değişir. De ğ i ş ke (dil de ğ i ş kesi): Bu terim, bir dilin lehçe, a ğ ız vb. sözlü ve yazılı farklı biçimleri ile karma dillerin ve sözel olmayan dillerin tamamını veya herhangi birini ifade etmektedir.

18 Örneğin, kadınların dil kullanımı ile erkeklerin dil kullanımı farklıdır. Yapılan araştırmalar, kadınların dinlemeye daha yatkın, karşısındakinin sözünü kesmeme, üst dille konuşma eğiliminde bulunduğunu, erkeklerin dil davranışlarının ise kadınlara oranla daha özensiz olduğunu göstermektedir. Yaşlıların ve gençlerin, eğitimlilerin ve eğitimsizlerin dilleri ve dili kullanma biçimleri farklıdır. Dilin, yaş gruplarının yanı sıra okullara göre bile farklılaştığı biliniyor. Meslek ve sanat gruplarının dilleri de birbirinden farklıdır.

19 Dil yalnızca bölgeden bölgeye değil; eğitim, meslek, sosyoekonomik ve etnik nedenlerle de farklılaşır. Örneğin, Egeli bir Türk ile Karadenizli bir Türk aynı kentte yaşamalarına karşın farklı biçimlerde konuşabilir. Farklı toplumsal ve ekonomik statü gruplarına mensup konuşurların dilleri de birbirinden ayrılır, farklı etnik grupların ortak dili ya da resmî dili kullanım biçimleri farklı olabilir. Ana dilleri farklı belirli etnik gruplar ölçünlü dili kendilerine özgü bir aksanla konuşabilir. Osmanlı dönemi Türk halk kültürünün tarihî toplumsal dokusunu betimleyen Hacivat ve Karagöz oyunlarındaki Kastamonulu, Kayserili, Arap, Acem, Ermeni, Kürt, Laz, Yahudi vd. yöresel ve etnik tipler, kendilerine özgü dil kullanımlarıyla temsil edilmiştir. Gerçekte, bir dili konuşan insan sayısı kadar farklı dil; yani her bireyin kendisine özgü dili vardır diyebiliriz. Konuşurlar, içinde bulundukları psikolojik duruma, resmî ya da gayriresmî ortamlara göre dili farklı biçimlerde kullanabilir.

20 Kod değiştirme Örneğin, bir konuşurun eşiyle, çocuklarıyla, arkadaşlarıyla veya amirleriyle iletişiminde dil kullanma stratejileri farklıdır. Konuşurlar eş zamanlı olarak bir dilden diğer dile veya bir dil değişkesinden diğer dil değişkesine geçebilir. Buna toplum dil biliminde kod değiştirme adı verilir. Avrupa’da bir fabrikada çalışan Türk işçi, Türk arkadaşıyla Türkçe konuşurken, patronun yanına gelmesi durumunda onunla Almanca konuşmaya başlayabilir, yani kod değiştirir. Kod de ğ i ş tirme: Konu ş urların e ş zamanlı olarak bir dilden di ğ er dile geçebilmesidir.

21 Dil, öğrenilen değil, edinilen ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir sistemdir: Henüz gelişme sürecinde olan, fizyolojik bakımdan normal, bir yaşını doldurmamış bebeğin dille ilgili ilk tepkileri, dört beş yaşında bir çocuğun eğitim almaksızın günlük dile ilişkin cümleleri anlayabilmesi ve üretebilmesi ancak insana özgü, bilinçaltındaki bir dil edinim aygıtı ile mümkündür. Dil bilimci Chomsky’ye göre çocuklar doğuştan gelen dil edinim aygıtı ile dilin kurallarını işiterek edinirler. Bu bakımdan bütün diller, kuralları teker teker öğrenilen değil, farkında olunmadan çocuk yaşta edinilen, insan türüne özgü evrensel sistemlerdir. Ancak, dil edinim aygıtının işlevi tamamen ortadan kalkmamakla birlikte, yaşın ilerlemesiyle zayıflamaya başlar. İnsan doğuştan dili edinmeye yönelik bir zihinsel ve fizyolojik yapıya sahip olmakla birlikte, dil bilimci Edward Sapir’e göre, dil edinimi içgüdüsel olarak değil, toplumsal doku içinde, ana dili konuşurları arasında belirli aşamalarla gerçekleşir. Bu döngü kuşaktan kuşağa devam eder. Hayvanların birçok türü, insanların aksine kendilerine özgü iletişim sistemleriyle donanmış olarak doğar.

22 Dil, toplumsal ve ulusal bir kurumdur: Dil, konuşurlar arasında ulusal duygunun gelişmesini sağlayan, insanlara ortak ülküler etrafında aitlik ve dayanışma duygusu veren bir değerdir. Dil, konuşurlar için kültürel ve kimlikle ilgili ortak değerleri ifade eder. Mustafa Kemal Atatürk’ün “Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması, millî hissin gelişmesinde başlıca etkendir.” özdeyişi bu olguyu dile getirir. Bununla birlikte tarih boyunca farklı dillerin konuşurları tarafından ticaret, bilim vb. çeşitli amaçlarla ortak dil olarak kullanılan, herhangi bir toplumun anlatım aracı olma boyutlarını aşarak evrenselleşen Latince, İngilizce, Arapça vb. dilleri de vurgulayabiliriz.

23 Dil, insanı konu alan her bilim dalıyla yakından ilgili doğal bir iletişim aracıdır: Doğal insan dilinin bilimsel çalışması olan dil bilim; eğitim bilimleri, antropoloji, sosyoloji, dil öğretimi, bilişsel psikoloji, felsefe, bilgisayar bilimleri, yapay zekâ vd. alanlarla yakın ilişkisi bulunan bilim alanıdır. Dil, toplumsal yaşamın iletişim aracı ve göstergesi, aynı zamanda parmak izi gibi, her bir insana özgü ayırıcı nitelikleri bulunan bireyselleşmiş bir sistemdir.

24 Dil, hem araçtır hem malzemedir hem de bu aracı ve malzemeyi kullanan sistemdir: Dil insanın günlük iletişimden bilimsel çalışmalara değin her türlü faaliyetini gerçekleştirmesini sağlayan bir iletişim aracı olmasının yanı sıra dil bilimin, dil bilgisinin ve insanı keşfetmek isteyen diğer bilim alanlarının malzemesidir. Aynı zamanda bu malzemelerin incelenmesini, çözümlenmesini sağlayan bir sistemdir. Örneğin; dili yazılı veya sözlü biçimde kullanarak insan dili ile psikoloji arasındaki ilişkileri, konuyla ilgili dil malzemesi aracılığıyla öğrenebiliriz.

25 Kopyalama Diller arasında benzerlikler ve ortaklıklar olabilir: Diller arasındaki benzerlik ve ortaklıklar aynı genetik kaynaktan gelişmenin, temas sonucu yapılan kopyaların ürünü olabilir veya tamamen rastlantısaldır. Örneğin Boşnakça dva (2), Farsça do ve İngilizce two sözcüklerinin sesçe yakın ve anlamca aynı olmasının nedeni, her üç dilin ortak bir ata/ana dilden gelişmesidir. Türkçedeki “erkek kardeş” anlamındaki birader sözcüğünün Boşnakça brati, Farsça berader ve İngilizce brother sözcükleriyle sesçe yakın ve anlamca aynı olmasının nedeni de Türkçenin, bu sözcüğü Boşnakça ve İngilizce ile birlikte Hint-Avrupa dilleri ailesinde yer alan Farsçadan kopyalamasıdır. Türkçe dip ile İngilizce deep “derin” sözcüğü arasındaki sesçe ve anlamca benzerlik ise bütünüyle rastlantısaldır. Kopyalama (ödünçleme, alıntı): A dilinin, B diline ait sözcük, anlam vb. dil ögelerini kendi sistemine dâhil etmesidir. Kopyalama, dil ili ş kilerinin en sık rastlanan biçimidir.

26 1.3. DİL-DÜŞÜNCE VE DUYGU BAĞLANTISI Eski Yunan döneminden bu yana süregelen dilin mi düşünceyi yönettiği yoksa düşüncenin mi dili yönettiği ikilemi, günümüzde dil bilimcilerin yanı sıra felsefe, antropoloji, antropolojik dil bilim, psikolinguistik ya da gelişim psikolojisi gibi farklı disiplinlerin cevabını aradığı sorulardan biridir. Her iki yaklaşımı bir bakıma uzlaştıran, dilin düşüncenin kendisi olduğuna; yani düşüncenin konuşma aygıtıyla söze dönüştüğüne ilişkin orta yolcu yaklaşımlar da vardır. Genellikle, dil olmazsa, düşünemeyeceğimizi varsayarız. Bu noktada doğuştan işitme engellilerin iletişim kurabilecekleri bir dilin olmaması durumunda nasıl düşünebildikleri sorusunun cevabı önemlidir. Dil bilimde Sapir-Whorf Varsayımı olarak anılan varsayıma göre, kişinin konuştuğu dil ile o kişinin dünyayı nasıl algıladığı ve nasıl davrandığı arasında sistemli bir ilişki vardır. İnsan bir bakıma, dünyayı ana dilinin belirlediği, izin verdiği biçimde ve ölçüde algılar. Örneğin, yumurta sözcüğü Türkçede yumurtanın yumru şekliyle, Farsçada tavuğun üreme ve üretme nesnesi olmasıyla, Arapçada ise rengi itibarıyla adlandırılmıştır.

27 Bilinemezcilik felsefesinde olduğu gibi, farklı renkli gözlüklerle kara bakan kişilerin karın yeşil, mavi, sarı renklerde olduğunu ileri sürmeleri gibi, farklı ana dillerin konuşurları gerçeği nesnel biçimiyle değil dillerinin gösterdiği biçimde algılar. Ancak bu varsayımın tam tersini temel alan yaklaşımlar da vardır. Örneğin, eski Yunan döneminde Eflatun ve Aristo, düşüncenin dili belirlediği; dilin yalnızca düşüncenin aktarım aracı olduğu görüşünü savunmuşlardır. Duygularımızı da; seçtiğimiz sözcüklerle, sözcüklere ve cümlelere kattığımız vurgu, tonlama gibi ögelerle belirtiriz. Sözlerimizin içeriği ne olursa olsun duygularımızın yönlendirdiği ve biçimlendirdiği sesimiz dahi söylediklerimizin aksine gerçeği ortaya koyar. Zaten sözcüklerin yalnızca anlamları yoktur, sözcüklerle birlikte tasarımlar, duygu değerleri de gündeme gelir. Konuşulan dilin düşünme, dünyayı görme ve algılama yollarını şekillendirip şekillendirmediği sorusu yüzyıllar boyunca araştırmacılar tarafından tartışılmıştır. Sorunun cevabının olumlu verilmesi durumunda, dilin yalnızca duygu ve düşüncelerimizin aktarılmasında değil şekillendirilmesinde de rol alan araçlardan biri olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Ancak, böyle bir varsayımı doğrulayacak yeterli bilimsel kanıt yoktur.

28 2. KÜLTÜR Kültür konusunu ele alan bütün çalışmalarda kültürün birden fazla anlamının olduğu, kültür sözcüğünün kavram alanının, farklı bilim dallarına veya disiplinlere göre değiştiği söylenir. Nitekim kültür konusu antropologlar, toplumbilimciler, tarihçiler, halkbilimciler ve insani bilimlerin diğer disiplinlerine mensup olan araştırmacılar tarafından ele alınmış ve farklı yönleriyle tanımlanmıştır. İnternet ortamında “kültür” kelimesiyle ilgili bir arama yapıldığında müzik kültürü, şehir kültürü, Türk kültürü, Macar kültürü, İngiliz kültürü, Çin kültürü, Karadeniz kültürü, halk kültürü, mutfak kültürü, çay kültürü, demokrasi kültürü, okuma kültürü, tüketim kültürü, Ahilik kültürü, okul kültürü, din kültürü vb. birçok kullanımla karşılaşılması da bu nedenledir.

29 2.1. KÜLTÜRÜN TANIMI Fransızca “cultura” kelimesinden gelen kültür kavramının Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı Türkçe Sözlük’ te altı ayrı anlamı verilmiştir. Bunlardan ilki ve en kapsamlı olanı şöyledir: Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü, hars, ekin. Farklı kaynaklarda aşağıdaki örneklerde olduğu gibi kültürün değişik biçimlerde tanımlarına da rastlamaktayız. Kültür, beşerin içtimai yoldan tevarüs ettiği maddi ve manevi her unsurdur (M. Turhan, Kültür Değişmeleri, 1969, s. 36). Toplumun üyesi olarak insanoğlunun öğrendiği ya da kazandığı bilgi, sanat, gelenek-görenek vb. yetenek, beceri ve alışkanlıkları içine alan karmaşık bir bütün” (G. Mengü, “Dil-Kültür İlişkisine Antropolojik Bir Bakış”, 2003, s. 15). İnsan başarılarının tümü (Hayati Develi, Dil Doktoru, 2006, s. 17).

30 “Bir topluluğu, bir cemiyeti, bir milleti millet yapan, onu diğer milletlerden farklı kılan hayat tezahürlerinin bütünü” (Muharrem Ergin, Türk Dili, 1986, s. 19). “Bir milletin uzun bir tarih içerisinde ortaya koyduğu, geliştirdiği ve tecrübe ile sağlamlaştırıp kesinleştirdiği maddi ve manevi değerler bütünü” (S. Koca, Türk Kültürünün Temelleri II, 2000, s. 8). “İnsanın kendini kendi evinde duymasını sağlayacak bir dünya ortaya koyması” (N. Uygur, Kültür Kuramı, 1996, s. 17). “Toplumların eğitim, teknoloji, siyaset, hukuk, iktisat, sanat ve dine ilişkin sorunlarını çözdükleri kendilerine özgü yola, o toplumun kültürü denir” (Ş. Mardin, Türk Modernleşmesi, 2004, s. 23).

31 Bu tanımlarda yer alan ortak özellikleri dikkate alarak diyebiliriz ki kültürel davranışlar, toplum tarafından üzerinde uzlaşı sağlanan davranışlar bütünüdür ve bu nedenle bu davranışlar bütünü, toplumlar için bir çeşit “ortak bilinç” de oluşturur. Bir milletin ortak faaliyetlerinin ve iş yapma biçimlerinin tümünü ifade eden kültür; bir şeyleri algılama, değerlendirme ve davranışları yönlendirme açısından zihnî çaba ve bunun tarihî eylem alanına yansıma biçimidir.

32 2.2. KÜLTÜRÜ OLUŞTURAN ÖGELER Kültür, bir toplumun kimliğini oluşturan, onu diğer toplumlardan farklı kılan maddi ve manevi ögelerin bütünü; o toplumu çevreleyen ve onun hayatını düşünce yapısını, dünya görüşünü şekillendiren bütün gerçeklikler ve uygulamalar olduğuna göre kültürü oluşturan ögeler de oldukça çeşitlidir. Toplumların kendi geleneklerine dayanan uygulamaları âdetleri ve görenekleri meydana getirir. Âdet ve görenekler, hayatın çeşitli alanlarıyla ilgili halk inançlarını, ritüelleri ve çeşitli uygulamaları içine alır. Konuşması geciken çocuklara kanaryanın içtiği sudan içirilmesi, yeni gelinin evine girmeden önce önünde küp kırılması, önüne urgan konulması, bebeğin kırkının çıkarılması, diş hediği pişirilmesi, nazardan korunmak için göz boncuğu takılması, kurşun döktürülmesi gibi uygulamalar Türk görenek ve âdetlerinden yalnızca birkaçıdır.

33 Kültürü oluşturan ögeler, genel anlamda maddi ve manevi veya somut ve somut olmayan biçiminde sınıflandırılabilir. Maddi kültür ögeleri mimari, el sanatları, geleneksel kıyafetler, araç-gereçler gibi elle tutulur, gözle görülür, somut olan ögelerdir. Manevi kültür ögeleri ise inançlar, dünya görüşleri, ahlak anlayışı, davranış kalıpları, ilişki örüntüleri gibi toplumsal hayatı çevreleyen öğreti ve değerlerdir. Somut olmayan, manevi kültürel ögelerin aktarımında dil, önemli bir rol üstlenir. Maddi ve manevi kültürel ögeler, toplumların kimliklerini oluşturarak onların yaşam tarzını, hayata, sanata, estetiğe, etik değerlere vb. yaklaşımlarını, anlayışlarını yansıtmaktadır. Söz gelimi, manevi kültür ögelerinden olan atasözlerine bakıldığında toplumun hangi renkleri hangi duygu değerleri ve ahlak anlayışıyla birleştirdiği görülür.

34 Türkçe deyimlerdeki kara haber, kara çalmak, kara sürmek, kara kara düşünmek, aralarından kara kedi geçmek, karalar bağlamak, kara baht, kara cahil, kara bulut, kara düzen, kara gün, kara gün dostu, kara kaplı kitap, kara kalem, kara kış, kara kucak, kara kutu, kara mizah, kara liste, kara para, kara sevda, kara tahta, kara yas, kara bayram, kara yazı vb. renk tasarımlarına bakılarak Türk kültüründe karanın kötülük, uğursuzluk, sıkıntı, terslik, yas, ölüm, gizlilik vb. kötü duygular çağrıştırdığı; ak gün ağartır kara gün karartır, ak köpek kara köpek geçitte belli olur, ak koyunun kara kuzusu da olur, ağaran varken ağlayana kim bakar, ağı kürekle atarlar karayı dirhemle satarlar, ak giyen ağa gerek, ak koyunu gören içi yağ dolu sanır, ak köpeğe koyun diye sarılma, ak şeker kara şeker bir damarı soya çeker, ak yaşmak leke götürmez vb. atasözlerinde ise ak rengin aydınlık, parlaklık, temizlik, namuslu ve dürüst olma, saflık vb. bildirdiği anlaşılarak kültürel kimliğimiz ve kolektif bilinçaltımıza dair ipuçları elde edilmiş olur. Ancak renkler farklı kültürlerde farklı sembolik değerlere sahip olabilmektedir. Örneğin kara/siyah renk Türk kültüründe kötülük, uğursuzluk, sıkıntı, terslik, yas, ölüm, gizlilik vb. bildirse de Çin kültüründe güven ve kaliteyi, Yeni Zelanda’da yurtseverliği temsil etmekte; kültürümüzde aydınlık, temizlik, dürüstlük, saflık vb. bildiren beyaz renk ise İtalya’da ölüm ve cenaze, Hindistan’da mutsuzluk ve yas, Etiyopya’da hastalık anlamlarına gelebilmektedir.

35 2.3. KÜLTÜR DEĞİŞMELERİ Kültürler devingendir, zaman içerisinde yeni ihtiyaçlara bağlı olarak değişir ve güncellenir. Eliot’a göre özellikle sanatta yeni değerler ortaya çıktıkça, düşüncede, duyguda ve ifade ortamında gelişmeler oldukça bazı eski değerler ortadan kaybolmakta ya da farklı boyutlar kazanarak değişmektedir. Kültürel değişmeler çok çeşitli nedenlerle gerçekleşebilir. Başka kültürlerle karşılaşma ve etkileşim kültürel değişmeleri motive edebileceği gibi ekonomik, sosyo- politik ve teknolojik değişmeler de kültürleri çeşitli açılardan etkilemektedir. Her kültür, insanların topluma ve doğaya uyma stratejisidir. Uzun vadede bu stratejiler ekonomik, politik ve teknolojik değişmelerde karşılık bulur. Kültürel davranışlar, bir çeşit iç dinamizmle bu değişmelerden etkilenerek güncellenir. Ekonomik, sosyo-politik ve teknik alanda ortaya çıkan değişmeler, kültürleri çeşitli boyutlarda etkilemekte bu durum, her neslin farklı tecrübeler yaşamasına ve geleneksel kabul edilen değerlerin; zaman zaman yalnız bir önceki nesil tarafından korunup yaşatılmasına neden olmaktadır.

36 Yeni nesillere artan oranda yeni eğilimler nüfuz etmektedir. Bu nedenle, nesiller değiştikçe kültürler ve dünya görüşleri de değişmektedir Bütün bunlardan kültürlenme ya da kültürel davranış edinme süreçlerinin, toplumların ihtiyaçlarına ve beklentilerine göre değişerek devam eden, devingen süreçler olduğu anlaşılır. Kültürel değişmeleri yaratan motiflerden biri de kültürlerarası etkileşimdir. Kültürlerarası etkileşim, farklı kültürlerin karşılaşması sonucu ortaya çıkar ve genellikle kültürel sistemlerden birinin ya da her ikisinin değişmesiyle sonuçlanır. Bu değişmeler, etkileşimin derecesine göre kültürel etkileşim, kültürel asimilasyon veya karma kültürlülük biçiminde ortaya çıkabilir. Kültürel etkileşim, maddi ve manevi kültür unsurlarında, inanç ve değerler sisteminde değişmelere neden olabilmektedir.

37 3. DİL VE KÜLTÜR Dil ve kültür arasındaki ilişki, bu iki ögenin iç dinamiklerle birbirine bağlı olmasından kaynaklanan çok yönlü bir ilişkidir. Dil ve kültür arasında, birbirini yaratma, birbirinin varlığına ve devingenliğine kaynak ve ortam oluşturma yönünde organik bir ilişki bulunur. Bir toplumun kültürü, bireylerin o topluma kendini kabul ettirebilmek için bilmesi ve inanması gereken her türlü bilgi, değer ve uygulamadır. Bu durumda dil, kültüre ait binlerce ögeden yalnızca biri sayılır; ancak üstlenmiş olduğu, kültürün varlığını ve devamlılığını sağlamak, sözlü ve yazılı kültür ögelerini bizzat yaratmak, kültürel ögeleri sonraki nesillere taşımak gibi işlevlerinden ötürü dil, kültürün en temel ögesidir denilebilir. Somut olmayan pek çok kültür mirası, yüzyıllar boyunca yalnız dil aracılığıyla sonraki nesillere aktarılabilmiştir.

38 Dilin, içinde dile geldiği dünyadan ayrı hiçbir bağımsız hayatı olamaz. Aynı zamanda dünyanın dil ile sunulmasında dil gerçek varlığına ulaşır. Dilin kaynağı itibariyle insana özgü olması aynı zamanda insanın dünya içinde oluşunun, yani bir dil içinde oluşunun göstergesidir. Bu durumu Türk kültürü açısından değerlendirirsek bir dünya tasarımının tarihini dil ögelerinden hareketle açığa çıkarabiliriz. Destanlar, halk masalları, atasözleri, deyimler, türküler, maniler vb. pek çok sözlü kültür ögesi, yazıya geçirilmeden önce uzun yıllar nesilden nesle söz ile aktarılmıştır. İlk Türkçe yazılı metinlerimizden olan Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları, dilin görünümlerinden biri olan yazı ile korunup saklanmıştır. Bu nedenle dil, toplumların kültürel hafızası sayılmaktadır. Bugün, o dönem Türk boy ve teşkilatlarının yaşayış tarzını, kültürlerini, önemsedikleri ve öncelik verdikleri değerleri, deneyimlerini aradan geçen yaklaşık 1300 yıllık zamandan sonra, dilin koruyuculuğu sayesinde okuyup öğrenebilmekteyiz.

39 Düşünmek, rasyonel bir eylem olsa da o dilin gramerinden bağımsız değildir. Dil, gerçekliği süzen bir filtre oluşturarak toplumların kendilerini saran dünyayı algılama biçimini ve dünya görüşünü belirlemektedir. Bu nedenle, farklı dilleri konuşan insanların dünyayı algılama biçimleri, değer yargıları ve kültürel davranışları da farklıdır. Kültür ve dil arasındaki etkileşimin diğer boyutu ise kültürlerin diller ve dil davranışları üzerinde belirleyici bir rolünün bulunduğu yönündedir. Bir toplumun kültürü, gizli bir toplumsal sözleşme ve örtük kurallar bütünü oluşturarak o toplumun dil ve iletişim davranışları üzerinde yönlendirici bir etkiye sahip olur. Farklı arka plana ve kültürel davranışlara sahip olan insanların konuşmalarında kültürlerarası farklılıklardan kaynaklanan yanlış anlamalar olabilir. Kültürlerarası iletişim konusunu ele alan dilbilim çalışmalarında, yabancı bir dili öğrenen insanların, yeni öğrendikleri dili ne kadar iyi konuşabilseler de kültürel farklılıklara dayalı bariyerlere takılabildikleri, iletişimde kültürel kaynaklı yanlış anlamaların gerçekleşebildiği belirtilir.

40 Örtmece Farklı kültürlerden gelen insanların dil davranışları, vücut dilleri, jest ve mimikleri dahi farklı olabilir. Toplumlarda iletişimin arka planını oluşturan örtük kültürel değerler, bir dilin gramerini ve kelimelerini öğrenmekten çok daha farklı bir öğrenme süreci olan kültürel öğrenmeyle fark edilebilmektedir. Kültürün dile yansıdığını gösteren en tipik örneklerden biri tabular ve örtmece sözlerdir. Kültürler, zaman zaman bazı kavramların konuşmada dillendirilmesine izin vermezler. Bu durum, söz konusu kavramların o toplumda olmamasından değil, konuşulması durumunda toplumun bundan zarar göreceği, uğursuzluk geleceği vb. inançlardan ya da konuşulmasının etik olmayacağı kaygısından ileri gelir. Bir kavramın söylenmesinin yasak olduğu durumlara tabu, dolaylı olarak söylenmesine ise örtmece denilmektedir. Örtmece: Söylenmesi kaba, çirkin veya sakıncalı görülen nesnelerin, kavramların, başka kelimelerle daha uygun ve edepli bir biçimde anlatılmasıdır.

41 4. DİL VE TOPLUM Dilin toplumsal bir iletişim sistemi olması, toplumla ilgili birçok ögenin dilde de karşılık bulmasına sebep olur. Toplumsal statü, yaş, eğitim, toplumsal roller, cinsiyet vb. toplumsal ögeler, bireylerin dil davranışlarını da etkilemektedir. Dil, zihinsel olduğu kadar toplumsal bir süreçtir. Bu nedenle dili biçimlendiren birtakım toplumsal etkenlerden söz etmek ve iletişimi yorumlarken bu etkenleri de dikkate almak gerekir.

42 İnsanlar farklı toplumsal ortamlarda, farklı amaçlar için, farklı dil biçimlerini kullanırlar. Örneğin birey, isteme eylemini gerçekleştirmek için evde, okulda, resmî ya da samimi bulduğu ortamlarda aynı dilin farklı değişkelerini ya da biçimlerini kullanabilir. Konuşma ortamına ve iletişime katılanların durumuna göre tercih edilen bu konuşma biçimlerinin her birine durumsal dil türü denir. Dilde görülen bu tür çeşitlilikler çoğu durumda, iletişim içindeki bireylerin eğitimleri, statüleri, toplumsal rolleri, kültürel arka planları, toplumsal güçleri, cinsiyetleri gibi toplumsal ögelerin etkisi ile meydana gelir. Dil kullanımını etkileyen ve kelimelerin anlamlandırılmasında belirleyici olan tüm bu ögeleri genel olarak toplumsal bağlam diye adlandırmak mümkündür.

43 Sosyolekt Toplumdilbilim çalışmaları varyantlaşmayı (çeşitlilik) önemsediği için çeşitliliğin gerçekleştiği her türlü toplumsal bağlama değer verir. Toplumdilbilim çalışmalarında bölgesel diyalektlerin yanı sıra toplumsal diyalektlerin yani sosyolektlerin varlığına da vurgu yapılmaktadır. Dolayısıyla bir bölgeden diğerine farklılaşan konuşma biçimleri bulunduğu gibi bir toplumsal katmandan diğerine, bir cinsten diğerine ya da bir eğitim düzeyinden diğerine değişebilen konuşma biçimlerinin de olduğu ve bir insanın birden fazla konuşma biçiminin olup bunlardan hangisini ne zaman kullanacağına dair bir dizi toplumsal belirleyenin bulunduğu gibi ilgi çekici konular üzerinde durulmaktadır. Sosyolekt ya da sosyal diyalekt denilen kavram, belirli sosyal gruplar tarafından kullanılan konu ş ma biçimlerini kar ş ılamak üzere kullanılmaktadır. Örne ğ in cinsiyet, ya ş, ekonomik düzeye göre çe ş itlilik gösteren konu ş ma biçimlerinden her biri birer sosyolekttir.

44 Bireylerin hangi toplumsal bağlamlarda hangi konuşma biçimlerini tercih ettiği ya da tercih edilen konuşma biçimlerinin birtakım toplumsal anlamlara sahip olup olmadığı da dil ve toplum arasındaki ilişkinin bir yönünü oluşturur. Konuşurken neyi nasıl söyleyeceğimiz, hangi cümle türlerini, hangi sözcükleri ya da sesleri kullanacağımız yönünde bir dizi tercih yaparız. Nasıl söylediğimiz de en az ne söylediğimiz kadar önemlidir. Zamir kullanımında sen/siz tercihi, hitap biçimleri, nezaket stratejileri vb. dil bilimsel tercihler, içinde toplumsal anlam ve mesajları da barındırmaktadır. Eklemeli bir dil olan Türkçede bu tür tercihler, yalnız leksikal birimlerden değil birtakım son ekler üzerinden de izlenebilmekte, dinleyiciye dayanışma, yakınlık ya da tersine mesafe ve farklılık yönünde mesajlar vererek ifadenin yorumunu etkileyebilmektedir.

45 Dille toplumsal kimlikler ve toplumsal roller arasında da ilişki vardır. Bireylerin toplumsal kimlikleri, bütün toplumsal rollerinden oluşan karmaşık bir yapıdır. Bu kimlikler bazen bireylere dayatılmakta; bazen de kendileri tarafından seçilmektedir. Kimlikler kişilerin milliyeti, eğitimi, yaşı, cinsiyeti gibi birçok unsurla ilgili olabilir. Toplumsal kimlikler dinamiktir. Eğitim, tecrübe vb. nedenlerle değişebilmektedir. Dil ise kimliklerin göstergesidir. Konuştuğumuz insanlar hakkında, sadece dillerinden yola çıkarak bilgi sahibi olabilir, muhatabımızın diline bakarak nereli, nasıl ve hangi görüşten olduğunu tahmin edebiliriz. Kullandığımız kelimeler; konuşma tarzları gibi, toplumsal rollerimiz ve kimliklerimiz hakkında ipucu vermektedir.

46 5. BÖLÜM SONU SORULARI 1. Toplumda genelde sokak kültürünü temsil eden insanların kullandığı özel kelime dağarcığıdır. Dikkat edilmesi gereken husus, anlamını bilmediğimiz bu tarz kelimeleri olur olmaz her zemin ve zamanda kullanmamaktır. Yukarıdaki parçada tanıtılan kavram aşağıdakilerden hangisidir? a. ağız b. şive c. argo d. lehçe e. jargon 2. Ses yolunda çeşitli noktalarda boğumlandırılarak çıkarılan birtakım işlenmiş seslere dayalı, insana özgü ortaklaşa kullanılan gelişmiş iletişim sistemine denir. Bu parçada boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir? a. şive b. dil c. ileti d. lehçe e. gösterge

47 3. Batı Karadeniz’deki Kastamonu yöresinde yol kenarındaki bir tabelada “Daş düşebülü, ayu çıkabülü” yazmaktadır. Bu tabeladaki cümle, dilin hangi özelliğini göstermektedir? a. ağız b. şive c. lehçe d. jargon e. argo 4. Dille ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır? a. Evrensel niteliklere sahiptir. b. Dil ile kültür arasında sıkı bir bağ vardır. c. Dil bozulursa kültür değerleri de bundan zarar görür. d. Kültürel birikimler dil aracılığı ile geleceğe aktarılır. e. Kültür alanındaki bozulmalar dile yansır.

48 5.Kültürle ilgili olarak, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? a. Kültür, bir topluluğu, bir cemiyeti millet yapan, onu diğer milletlerden farklı kılan hayat tezahürlerinin bütünüdür. b. Kültür, insanların kendi yarattıkları, kabul görmüş toplumsal davranışları içine alır. c. Kültürel ögeler, bir insanın yaşamında miras edindiği, babadan oğula geçen maddi veya manevi ögelerden oluşur. d. Toplumlar çeşitlendikçe ve aynı toplum içinde kurumların işlevleri farklılaştıkça ve çoğaldıkça, çeşitli kültür düzeyleri de ortaya çıkar. e. Kültür, dünyadaki bütün insanların paylaştığı evrensel davranışlar bütünüdür. 6. Aşağıdakilerden hangisi “maddi” kültür ögelerinden biridir? a. Geleneksel el sanatları b. Dünya görüşü c. Etik d. İnançlar e. Davranış kalıpları

49 7.Aşağıdakilerden hangisi “manevi” kültür ögelerinden biridir? a. Geleneksel el sanatları b. Geleneksel kıyafetler c. Ahlaki değerler d. Mimari e. Yöresel yemekler 8. Dil ve toplum arasındaki ilişkiyle ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi söylenemez? a. Cinsiyet, toplumsal bir olgu olarak dil kullanımını etkileyebilmektedir. b. Dil, bilişsel olduğu kadar toplumsal da olan bir olgudur. c. Toplumsal unsurların dil kullanımı üzerindeki etkilerini toplum dilbilim inceler. d. Toplumsal kimliklerimiz konuşmamızı etkileyebilir. e. Dillerde bireylerin eğitim, statü ve toplumsal rollerine, kültürel arka planlarına bağlı değişmelerin olması beklenemez.

50 9. Dil ve kültür arasındaki ilişkiye dair aşağıdaki yargılardan hangisi söylenemez? a. Dil ve kültür arasında, birbirini yaratma, birbirinin varlığına ve devingenliğine kaynak ve ortam oluşturma yönünde organik bir ilişki bulunur. b. Dil ve kültür arasındaki ilişki, tamamıyla ekonomik faktörlerin kontrolü altındadır. c. Dil, sözlü ve yazılı kültür ögelerini yaratır. d. Bir toplumun kültürü, gizli bir toplumsal sözleşme ve örtük kurallar bütünü oluşturarak o toplumun dil ve iletişimi üzerinde etkili olur. e. Dil, kültürel ögeleri sonraki nesillere taşır. 10. Aşağıdakilerden hangisinin kültür değişmelerine yönlendirici etkisi olduğu söylenemez? a. Başka kültürlerle etkileşim b. Ekonomik değişmeler c. Tercüme faaliyetleri d. Psikolojik etkenler e. Sosyopolitik değişmeler

51 CEVAPLAR 1. C 2. B 3. A 4. A 5. E 6. A 7. C 8. E 9. B 10. D

52 KAYNAK Mehmet Kaplan, Kültür ve Dil, Dergah Yayınları, İstanbul, Şükrü Halûk Akalın, Vahit Türk, Süer Eker, Sema Aslan Demir, Türk Dili I, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2012.


"DİL VE KÜLTÜR 1. DİL 1.1. DİLİN TANIMI 1.2. DİLİN ÖZELLİKLERİ 1.3. DİL-DÜŞÜNCE VE DUYGU BAĞLANTISI 2. KÜLTÜR 2.1. KÜLTÜRÜN TANIMI 2.2. KÜLTÜRÜ OLUŞTURAN." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları