Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

Sunum yükleniyor. Lütfen bekleyiniz

RİSK DEĞERLENDİRME (RD) KYS’de RDMevzuat Açısından RD RD Tanımları Risk Yönetim Prosesi Risk Metodunu Ekibini Seçmek Risk Metodolojileri 1 2 3 4 5 6 198.

Benzer bir sunumlar


... konulu sunumlar: "RİSK DEĞERLENDİRME (RD) KYS’de RDMevzuat Açısından RD RD Tanımları Risk Yönetim Prosesi Risk Metodunu Ekibini Seçmek Risk Metodolojileri 1 2 3 4 5 6 198."— Sunum transkripti:

1

2 RİSK DEĞERLENDİRME (RD) KYS’de RDMevzuat Açısından RD RD Tanımları Risk Yönetim Prosesi Risk Metodunu Ekibini Seçmek Risk Metodolojileri İHE İGU-C İGU-B İGU-A İlave Çalışma Notları

3 1

4 SÜREKLİ İYİLEŞTİRME UYGULAMA – ÖLÇME (VE DEĞERLENDİRME) – İZLEME İSG POLİTİKASI İSG POLİTİKASI RİSK DEĞERLENDİRME (ÖNEMLİ RİSKLER, AMAÇ VE HEDEFLER) İSG PROGRAMLARI Plan Prosedür Talimat Harici Doküman Harici Doküman (YÖNETİMİN) GÖZDEN GEÇİRME

5 3  İSG açısından amacın belirlenmesi (neyi başarmak istiyoruz, nerede, ne zaman?)  Mevcut durumu analiz etme  Hedeflerin belirlenmesi  Kayıtların analizi  Tehlikelerin belirlenmesi  Risk değerlendirme tekniklerinin belirlenmesi  Detaylı uygulama planının hazırlaması  İç talimatların hazırlaması  Riskleri değerlendirmesi  Risklerin KERD olduğuna karar verme  Kontrol önlemlerinin seçimi ve uygulaması  Her bölümdeki ilgili kişileri bilgilendirme, eğitme ve katılımını sağlama  Faaliyet planını izleme ve gerçekleştirme  Uygulama sonuçlarını yakın takip etme  Kalıcı bir denetleme sistemi kurma  Etkili önlemleri standartlaştırma  Gerekli eğitim ve yönlendirmeleri sağlama  Ölçüm ve Analiz (hedef/hedeflere ulaşıldı mı?)  İç talimatlar ve yönergeleri gözden geçirme  Olası sapmaları tespit etme ve kaydetme  İlgili kişileri bilgilendirme PUKO döngüsü üzerine kurulmuştur. Uygula Kontrol Et Önlem Al Planla OHSAS

6 2

7 SNKANUN VE YÖNETMELİKLER Sayılı İSG KanunuEn Önemli 2İSG Risk Değerlendirmesi YönetmeliğiAsıl Yönetmelik 3 Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 4 Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 5 Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği Sağlık ve Güvenlik Dokümanı 6Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Sağlık ve Güvenlik Dokümanı 7Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik 8Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik 9Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik 10Titreşim Yönetmeliği 11Gürültü Yönetmeliği 12Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

8 SNKANUN VE YÖNETMELİKLER 13Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği 14İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 15Sondajla Maden Çıkarılan İşletmelerde Sağlık Ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği 16Büyük Endüstriyel Kazaların Kontrolü Hakkında Yönetmelik 17 Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik 18Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 19Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği 20 İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık Ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik 21Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik 22İşyeri Hekimlerinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik 23İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin 161 Numaralı ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) Sözleşmesi 24Kalite Yönetim Sistemleri (9001, 14001, 18001) 10

9 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-10 (1. Fıkra) İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapılırken, aşağıdaki hususlar dikkate alınır;  Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu  Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi  İşyerinin tertip ve düzeni  Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapılırken, aşağıdaki hususlar dikkate alınır;  Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu  Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi  İşyerinin tertip ve düzeni  Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu 1 2

10 6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-10 (2.3.4 Fıkra)  İşveren, yapılacak risk değerlendirmesi sonucu alınacak İSG tedbirleri ile kullanılması gereken koruyucu donanım veya ekipmanı belirler.  İşyerinde uygulanacak İSG tedbirleri, çalışma şekilleri ve üretim yöntemleri; çalışanların sağlık ve güvenlik yönünden korunma düzeyini yükseltecek ve işyerinin idari yapılanmasının her kademesinde uygulanabilir nitelikte olmalıdır.  İşveren, İSG yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.  İşveren, yapılacak risk değerlendirmesi sonucu alınacak İSG tedbirleri ile kullanılması gereken koruyucu donanım veya ekipmanı belirler.  İşyerinde uygulanacak İSG tedbirleri, çalışma şekilleri ve üretim yöntemleri; çalışanların sağlık ve güvenlik yönünden korunma düzeyini yükseltecek ve işyerinin idari yapılanmasının her kademesinde uygulanabilir nitelikte olmalıdır.  İşveren, İSG yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar. 1

11 İş Durdurma Risk Değerlendirmesi Yapılmadığında İş Durdurma; Çok tehlikeli sınıfta yer alan;  Maden  Metal  Yapı işleri (inşaat işleri)  Tehlikeli kimyasallar  Büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde ….…risk değerlendirmesi yapılmamış olması durumunda iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] Risk Değerlendirmesi Yapılmadığında İş Durdurma; Çok tehlikeli sınıfta yer alan;  Maden  Metal  Yapı işleri (inşaat işleri)  Tehlikeli kimyasallar  Büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde ….…risk değerlendirmesi yapılmamış olması durumunda iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] İş Durdurma Hayati Tehlike Oluştuğunda İş Durdurma;  İşyerindeki bina ve eklentilerde  Çalışma yöntem ve şekillerinde  İş ekipmanlarında çalışanlar …..için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde; bu tehlike giderilinceye kadar, hayati tehlikenin niteliği ve bu tehlikeden doğabilecek riskin etkileyebileceği alan ile çalışanlar dikkate alınarak, işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] Hayati Tehlike Oluştuğunda İş Durdurma;  İşyerindeki bina ve eklentilerde  Çalışma yöntem ve şekillerinde  İş ekipmanlarında çalışanlar …..için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde; bu tehlike giderilinceye kadar, hayati tehlikenin niteliği ve bu tehlikeden doğabilecek riskin etkileyebileceği alan ile çalışanlar dikkate alınarak, işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. [6331 Sayılı İSG Kanunu Madde-25] 1 2 1

12 4857 Sayılı İş Kanununun 78. Maddesi / İptal Bu maddeye göre çıkartılmış yönetmeliklerin çoğunda, işverenlere işyerlerinde Risk Değerlendirmesi yapma ve alınan sonuçlara göre gerekli sağlık ve güvenlik önlemlerini belirlenme zorunluluğunun getirilmiştir. Bu kanuna göre iş kanunu kapsamındaki tüm işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması zorunlu hale getirilmiştir. Bu maddeye göre çıkartılmış yönetmeliklerin çoğunda, işverenlere işyerlerinde Risk Değerlendirmesi yapma ve alınan sonuçlara göre gerekli sağlık ve güvenlik önlemlerini belirlenme zorunluluğunun getirilmiştir. Bu kanuna göre iş kanunu kapsamındaki tüm işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması zorunlu hale getirilmiştir. 2 1

13 İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik ( /28512) İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden; risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden; risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. 3

14 İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik ( /28512) Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; Tehlike tanımlama, Riskleri belirleme ve analiz etme, Kaza kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, Dokümantasyon, Yapılan çalışmaların güncellenmesi Gerektiğinde yenileme …..aşamaları izlenerek gerçekleştirilir. Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; Tehlike tanımlama, Riskleri belirleme ve analiz etme, Kaza kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, Dokümantasyon, Yapılan çalışmaların güncellenmesi Gerektiğinde yenileme …..aşamaları izlenerek gerçekleştirilir. 3 1

15 İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmelik ( /28512) Risk değerlendirme esnasında çalışma ortamında bulunan;  Fiziksel  Kimyasal  Biyolojik  Psikososyal  Ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan veya bunların etkileşimi sonucu ortaya çıkabilecek tehlikeler belirlenir ve kayda alınır. Risk değerlendirme esnasında çalışma ortamında bulunan;  Fiziksel  Kimyasal  Biyolojik  Psikososyal  Ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan veya bunların etkileşimi sonucu ortaya çıkabilecek tehlikeler belirlenir ve kayda alınır. 3 2

16 Aynı mekanı birden çok işverenin paylaştığı 1.RD her işyeri için ayrı ayrı gerçekleştirilir 2.RD çalışmalarını koordinasyon içinde yürütürler 3.Birbirlerini ve çalışan temsilcilerini tespit edilen riskler konusunda bilgilendirirler Yönetim; 1.RD her işyeri için ayrı ayrı yapılır 2.RD çalışmalarının koordinasyonu yürütür 3.Gerekli tedbirleri almaları için işverenleri uyarır 4.Bu uyarılara uymayanları Bakanlığa bildirir Toplu İşyerleri; 1.İş merkezleri (AVM) 2.İş hanları 3.Sanayi bölgeleri ve siteleri Yönetim işyerlerinde ayrı ayrı gerçekleştirilen risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu yürütür. Bu koordinasyonun yürütümünde, işyerlerinde İSG yönünden diğer işyerlerini etkileyecek tehlikeler hususunda gerekli tedbirleri almaları için ilgili işverenleri uyarır. Bu uyarılara uymayan işverenleri Bakanlığa bildirir. Diğer işverenlerin yürüttüğü işler de göz önünde bulundurularak ayrı ayrı risk değerlendirmesi gerçekleştirilir. İşverenler, risk değerlendirmesi çalışmalarını, koordinasyon içinde yürütür, birbirlerini ve çalışan temsilcilerini tespit edilen riskler konusunda bilgilendirir.

17 1.Her alt işveren yürüttükleri işlerle ilgili olarak RD çalışmalarını yapar veya yaptırır. 2.Alt işverenlerin RD çalışmaları konusunda asıl işverenin sorumluluk alanları ile ilgili ihtiyaç duydukları bilgi ve belgeler asıl işverence sağlanır. 3.Asıl işveren, alt işverenlerce yürütülen RD çalışmasını denetler ve çalışmaları koordine eder. 4.Alt işverenler hazırladıkları RD’nin bir nüshasını asıl işverene verir. 5.Asıl işveren; bu RD çalışmalarını kendi çalışmasıyla bütünleştirerek, risk kontrol tedbirlerinin uygulanıp uygulanmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. Asıl işveren – Alt işveren

18 Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda SGÖH Risk değerlendirmesinde kanserojen ve mutajen maddelerin, deri yolu da dahil olmak üzere vücuda giriş yollarının tümü dikkate alınacaktır. Risk değerlendirmesi yapılırken, işveren özel risk altındaki işçilerin sağlık ve güvenliklerini dikkate alacak ve kanserojen-mutajen maddelerle çalışmak istemeyenlerin bu istekleri de dikkate alınacaktır. Bu maddelere maruziyet riski bulunan işlerde çalışanların, bu maddelere; maruziyet türü, maruziyet düzeyi ve maruziyet süresini belirleyerek riskleri değerlendirir Risk değerlendirmesinde kanserojen ve mutajen maddelerin, deri yolu da dahil olmak üzere vücuda giriş yollarının tümü dikkate alınacaktır. Risk değerlendirmesi yapılırken, işveren özel risk altındaki işçilerin sağlık ve güvenliklerini dikkate alacak ve kanserojen-mutajen maddelerle çalışmak istemeyenlerin bu istekleri de dikkate alınacaktır. Bu maddelere maruziyet riski bulunan işlerde çalışanların, bu maddelere; maruziyet türü, maruziyet düzeyi ve maruziyet süresini belirleyerek riskleri değerlendirir 4 3 Tarih: 6 Ağustos 2013 / Sayı: DeğilMaruz kalanın yaşı

19 Kanserojen ve Mutajen Maddelerle Çalışmalarda SGÖH İşyerinde gerçekleştirilen RD sonucunda çalışanların sağlığı ve güvenliği yönünden risk bulunduğu saptanan işlerde Bakanlıkça istendiğinde işveren;  İşyerinde kanserojen/mutajen maddelerin kullanıldığı işlemler ile bu maddelerin kullanılma nedeni  Kanserojen veya mutajen maddelerin işyerinde üretilen ve kullanılan miktarı  Maruz kalan çalışan sayısı  Alınan koruyucu önlemler  Kullanılan koruyucu araç ve gerecin türü  Maruziyetin türü ve düzeyi  İkame yapılıp yapılamadığı ……konusunda bilgi verir. İşyerinde gerçekleştirilen RD sonucunda çalışanların sağlığı ve güvenliği yönünden risk bulunduğu saptanan işlerde Bakanlıkça istendiğinde işveren;  İşyerinde kanserojen/mutajen maddelerin kullanıldığı işlemler ile bu maddelerin kullanılma nedeni  Kanserojen veya mutajen maddelerin işyerinde üretilen ve kullanılan miktarı  Maruz kalan çalışan sayısı  Alınan koruyucu önlemler  Kullanılan koruyucu araç ve gerecin türü  Maruziyetin türü ve düzeyi  İkame yapılıp yapılamadığı ……konusunda bilgi verir. 4 3 Tarih: 6 Ağustos 2013 / Sayı: 28730

20 Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda SGÖHY Kimyasal maddenin sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları İmalatçı ve ithalatçıdan malzeme güvenlik bilgi formu (MSDS) Maruziyetin türü, düzeyi ve süresi Kimyasal maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı Mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerleri Alınan ya da alınması gereken önleyici tedbirlerin etkisi Varsa, daha önce yapılmış olan sağlık gözetim sonuçları Risk değerlendirmesi, tamir ve bakım işleri de dahil olmak üzere kimyasal maddelerle çalışılan tüm işleri kapsayacak Birden fazla kimyasal madde ile çalışılan işlerde, bu maddelerin her biri ve birbirleri ile etkileşimleri dikkate alınarak RD yapılacak Tehlikeli kimyasal maddeler içeren yeni bir faaliyete ancak RD yapılarak belirlenen her türlü önlem alındıktan sonra başlanacak Kimyasal maddenin sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları İmalatçı ve ithalatçıdan malzeme güvenlik bilgi formu (MSDS) Maruziyetin türü, düzeyi ve süresi Kimyasal maddenin miktarı, kullanma şartları ve kullanım sıklığı Mesleki maruziyet sınır değerleri ve biyolojik sınır değerleri Alınan ya da alınması gereken önleyici tedbirlerin etkisi Varsa, daha önce yapılmış olan sağlık gözetim sonuçları Risk değerlendirmesi, tamir ve bakım işleri de dahil olmak üzere kimyasal maddelerle çalışılan tüm işleri kapsayacak Birden fazla kimyasal madde ile çalışılan işlerde, bu maddelerin her biri ve birbirleri ile etkileşimleri dikkate alınarak RD yapılacak Tehlikeli kimyasal maddeler içeren yeni bir faaliyete ancak RD yapılarak belirlenen her türlü önlem alındıktan sonra başlanacak 5 Tarih: 12 Ağustos 2013 / Sayı:

21 Yapı İşlerinde (İnşaat) Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği İşveren/proje sorumlusu yapı işine başlamadan önce, “Sağlık ve Güvenlik Planı” hazırlayacaktır. Sağlık ve Güvenlik Planı: muhtemel risklerin değerlendirilip yapı işi süreci boyunca sağlık ve güvenlik ile ilgili alınacak tedbirlerin, organizasyon yapısının, çalışma yöntemlerinin ve bunlara ilişkin işlerin ne zaman ve kim tarafından yapılması gerektiğinin belirlendiği…… İşveren/proje sorumlusu yapı işine başlamadan önce, “Sağlık ve Güvenlik Planı” hazırlayacaktır. Sağlık ve Güvenlik Planı: muhtemel risklerin değerlendirilip yapı işi süreci boyunca sağlık ve güvenlik ile ilgili alınacak tedbirlerin, organizasyon yapısının, çalışma yöntemlerinin ve bunlara ilişkin işlerin ne zaman ve kim tarafından yapılması gerektiğinin belirlendiği…… 7 Tarih: 5 Ekim 2013 / Sayı:

22 Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde SGŞY Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği İşveren; yer altı ve yer üstü maden işletmeleri ile sondajla maden çıkarılan işletmelerde “Sağlık ve Güvenlik Dokümanı” hazırlanırken işçilerin işyerinde maruz kalabilecekleri risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesini yapar. Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği İşveren; yer altı ve yer üstü maden işletmeleri ile sondajla maden çıkarılan işletmelerde “Sağlık ve Güvenlik Dokümanı” hazırlanırken işçilerin işyerinde maruz kalabilecekleri risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesini yapar. 7 1

23 161 Numaralı İLO Sözleşmesinde RD İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin 161 Numaralı ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) Sözleşmesi (Madde-5) Her işverenin istihdam ettiği işçilerin sağlık ve güvenliği için sorumluluğu saklı kalmak kaydıyla ve işçilerin İSG konusunda ………… işyerlerinde sağlığa zararlı risklerin tanımlanması ve değerlendirilmesi… İş Sağlığı Hizmetlerine İlişkin 161 Numaralı ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) Sözleşmesi (Madde-5) Her işverenin istihdam ettiği işçilerin sağlık ve güvenliği için sorumluluğu saklı kalmak kaydıyla ve işçilerin İSG konusunda ………… işyerlerinde sağlığa zararlı risklerin tanımlanması ve değerlendirilmesi… 9 1

24 Kalite Yönetim Sistemleri TS EN ISO 9001 TS EN ISO OHSAS/TS TS EN ISO 9001 TS EN ISO OHSAS/TS

25 3

26 TEHLİKETEHLİKE İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, işyerini, çalışanı veya çevreyi etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli İşyerinde var olan = İşyeri + Çalışanlar İşyerinden, çalışandan, dışarıdan gelebilecek, işyerini, çalışanı, çevreyi etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, işyerini, çalışanı veya çevreyi etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli İşyerinde var olan = İşyeri + Çalışanlar İşyerinden, çalışandan, dışarıdan gelebilecek, işyerini, çalışanı, çevreyi etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli 1

27 AÇIKLAMALARAÇIKLAMALAR Potansiyel Nedir? Gerçekleşme ihtimali bulunan, fakat gerçekleşmemiş durumdur. Ortada zarar veya hasar yok, sadece (gelecekte-ilerde) zarar veya hasar verme olasılığı (gücü) vardır. Benzer kavramlar; Potansiyel=Uygulama=Kaynak=Durum=İşlem Potansiyel Nedir? Gerçekleşme ihtimali bulunan, fakat gerçekleşmemiş durumdur. Ortada zarar veya hasar yok, sadece (gelecekte-ilerde) zarar veya hasar verme olasılığı (gücü) vardır. Benzer kavramlar; Potansiyel=Uygulama=Kaynak=Durum=İşlem

28 TEHLİKE KAYNAKLARI/NEDEN (Zarar Verme Potansiyeli) TEHLİKEYE MARUZ KALAN/SONUÇ (Zarar-Hasara Uğrayan) Neden ve 3 Sonucun varyasyonları kadar tehlike tanımı yapılabilir!!!

29 TEHLİKE / İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli

30 TEHLİKETEHLİKE Zarar verme potansiyeli olan her şey Her şey? 1.İşyeri 2.Çalışan 3.Çevre Kime Zarar Verir? 1.İşyeri 2.Çalışan 3.Çevre Zarar verme potansiyeli olan her şey Her şey? 1.İşyeri 2.Çalışan 3.Çevre Kime Zarar Verir? 1.İşyeri 2.Çalışan 3.Çevre 3 123

31 TEHLİKETEHLİKE Bir şeyin zarar veya hasar verme potansiyeli Bir şey?  Kimyasal riskler (kurşun, cıva, arsenik…)  Fiziksel riskler (gürültü, titreşim, radyasyon…)  Biyolojik riskler (mikroorganizmalar, parazitler…)  Ergonomik riskler (masa, sandalye…)  Psikososyal riskler (düşük ücret, roller…)  Kanserojen maddeler (toksik kimyasallar…)  İşyerindeki çalışanlar (psikolojik, fiziksel…)  Çevresel nedenler (sel, deprem, yıldırım…) Bir şeyin zarar veya hasar verme potansiyeli Bir şey?  Kimyasal riskler (kurşun, cıva, arsenik…)  Fiziksel riskler (gürültü, titreşim, radyasyon…)  Biyolojik riskler (mikroorganizmalar, parazitler…)  Ergonomik riskler (masa, sandalye…)  Psikososyal riskler (düşük ücret, roller…)  Kanserojen maddeler (toksik kimyasallar…)  İşyerindeki çalışanlar (psikolojik, fiziksel…)  Çevresel nedenler (sel, deprem, yıldırım…) İşyeri Çalışan Çevre

32 RİSKRİSK Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar verme şiddetinin bileşkesidir. 1

33 AÇIKLAMALARAÇIKLAMALAR Risk Nedir? Gerçekleşmiş bir olayın olasılık ve şiddeti Ortada zarar ve hasar vardır. Olay gerçekleşmiştir. Benzer kavramlar; Olasılık=Şiddet Şiddet=Zararın Derecesi Risk Nedir? Gerçekleşmiş bir olayın olasılık ve şiddeti Ortada zarar ve hasar vardır. Olay gerçekleşmiştir. Benzer kavramlar; Olasılık=Şiddet Şiddet=Zararın Derecesi

34 Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddeti RİSK Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile zarar verme şiddetinin bileşkesidir. TEHLİKE (Zarar Verme Potansiyel) (Riskin Kaynağı) (Kazanın nedeni) KAZA (Zararın Oluştuğu Olay) (Riskin Geçekleştiği Olay) ŞİDDET OLASILIK

35 RİSK / İSG Kanunu & RD Yönetmeliği Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir Tehlikeden kaynaklanacak zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir Zararlı sonuç oluşma ihtimali Tehlikeden kaza oluşma ihtimali Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir Tehlikeden kaynaklanacak zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir Zararlı sonuç oluşma ihtimali Tehlikeden kaza oluşma ihtimali 2 2

36 TEHLİKE – RİSK – OLASILIK – ŞİDDET – KAZA İLİŞKİSİ TEHLİKE (Zarar Verme Potansiyel) (Riskin Kaynağı) (Kazanın nedeni) OLASILIK KAZA (Zararın Oluştuğu Olay) (Riskin Geçekleştiği Olay) (Zararlı Sonuç) RİSK Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Tehlikeden kaynaklanacak zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Zararlı sonuç oluşma ihtimali

37 RİSKRİSK Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların derecesidir Tehlikeli bir olayın zarar verme derecesidir. Tehlikeli bir olayın şiddetidir. Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların derecesidir Tehlikeli bir olayın zarar verme derecesidir. Tehlikeli bir olayın şiddetidir. 3

38 TEHLİKE – RİSK – OLASILIK – ŞİDDET – KAZA İLİŞKİSİ TEHLİKE (Zarar Verme Potansiyel) (Riskin Kaynağı) (Kazanın nedeni) KAZA (Zararın Oluştuğu Olay) (Riskin Geçekleştiği Olay) ŞİDDET Tehlikeli bir olayın zarar verme şiddeti RİSK Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuçların derecesidir. Tehlikeli bir olayın zarar verme derecesidir. Tehlikeli bir olayın şiddetidir.

39 RİSKRİSK Bir olayın meydana gelme olasılığı (TDK Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü) İnsan sağlığına zararlı olma olasılığının ölçüsü (Veteriner Hekimliği Terimleri Sözlüğü) Zarara uğrama tehlikesi (TDK Büyük Türkçe Sözlük) Çalışanın yaralanma veya zarar görme ihtimali Bir olayın meydana gelme olasılığı (TDK Bilim ve Sanat Terimleri Sözlüğü) İnsan sağlığına zararlı olma olasılığının ölçüsü (Veteriner Hekimliği Terimleri Sözlüğü) Zarara uğrama tehlikesi (TDK Büyük Türkçe Sözlük) Çalışanın yaralanma veya zarar görme ihtimali 2 9

40 Şiddet Olasılık Vektörel Bileşke OLASILIK VE ŞİDDET BİLEŞKESİ RİSK = OLASILIK x ŞİDDET Pratik Kullanımı (Gerçekte yanlıştır. Olasılık veya şiddet sıfır olunca risk sıfır olur.

41 RİSKİN OLASILIĞINI VE ŞİDDETİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER RİSK= OLASILIKxŞİDDET Tehlikeye maruz kalanın ustalık düzeyi Tehlikeye maruz kalan kişi sayısı Tehlikeye ne kadar maruz kalındığı Maruziyet miktarı, şekli ve süresi Kaza yaralanmasının ciddiyet derecesi

42 TEHLİKE – RİSK – KONTROL ÖNLEMLERİ İLİŞKİSİ Bir tehlike kaynağından birden çok tehlike, her bir tehlikeden de birden çok risk ortaya çıkabilir. Her bir riskte birden çok yöntemle kontrol edebilir.

43 TEHLİKE – RİSK VE KONTROL TEDBİRLERİ İLİŞKİSİ TEHLİKE KAYNAĞI TEHLİKELER RİSK KONTROL TEDBİRLERİ RİSKLER Torna Tezgahı Fiziksek İşitme Kaybı Kaynakta kontrol 1 1.Tehlike kaynağından bir çok (başka) tehlike çıkabilir 2.Tehlikelerin sonucu olarak risk/riskler ortaya çıkar 3.Tehlike, işyerinde her bölümde ve evrede çıkar/çıkabilir 4.Tehlikeler kaza olmayana kadar fark edilmeyebilir Gürültü Mekanik Buhar Gazlar Basınç Elektrik Kimyasallar Fizyolojik Psikolojik Performans Ortamda kontrol Kişide kontrol Kulak Koruyucu

44 SNTEHLİKELERRİSKLERİ 1Torna tezgahında 220 volt seyyar lamba varElektrik çarpması 2Kapalı ortamlarda çalışmaZehirli gazlardan etkilenme 3Elektrik enerjisiİzolesi bozuk iletkene dokunma ile elektrik çarpması 4Yüksekte çalışmaDüşme 5Kimyasal maddeZehirlenme 6Yetersiz aydınlatmaİş kazası – Göz bozulması 7Asma kat platform korkuluğu yokYüksekten düşme 8Preste açık kalıpla çalışma yapılıyorEl - parmak kopması 9İşyerinde solvent içeren cila kullanılıyorSolvent buharlarından etkilenme-Buharın parlaması 10Tezgahların altında yağ, bez vb. birikintiler varYangın 11Çöp bidonları dolu bırakılıyorYangın 12İşyerinde rahatsız edici seviyede gürültü varİşitme kaybı 13İşyerinde kırık fiş-priz varElektrik çarpması-Kısa devre-Yangın 14Mutfak kısmı temiz değilEnfeksiyon 15Seyyar kablolar yerlerde ve kontrolsüzKaçak akım-Takılıp düşme 16Kaynakhanede havalandırma sistemi yokKaynak dumanları sonucu solunum sistemi hastalığı 17Ekranla çalışmada ekran koruyucu yokGöz rahatsızlıkları 18Ekranla çalışmada koltuklar uygun değilKas ve iskelet sistemi hastalıkları 19Ara mamuller düzensiz stoklanıyorAcil durumda tahliye zorluğu-Çalışma engeli 20Kompresör atölye içinde, korumasız-kontrolsüzPatlama riski 21Çalışanların sağlık muayeneleri yapılmıyorMeslek hastalıklarına yakalanma 22Kapalı ortamlarda çalışmaZehirli gazlardan etkilenme 23TitreşimBeyaz el

45 RİSK YÖNETİMİ “Çalışma hayatında insan sağlığı ve çevre güvenliği ile ilgili risklerin değerlendirilmesi ve kontrol edilmesine yönelik politika ve tecrübelerin uygulanmasına Risk Yönetimi denir.” Risk yönetimi bir organizasyonda stratejik ve operasyonel seviyede uygulanır. “Çalışma hayatında insan sağlığı ve çevre güvenliği ile ilgili risklerin değerlendirilmesi ve kontrol edilmesine yönelik politika ve tecrübelerin uygulanmasına Risk Yönetimi denir.” Risk yönetimi bir organizasyonda stratejik ve operasyonel seviyede uygulanır. 2

46 RİSK YÖNETİM PROSESİ İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin temel amacı işyerlerindeki çalışma koşullarından kaynaklanan her türlü tehlike ve sağlık riskini azaltarak insan sağlığını etkilemeyen seviyeye düşürmektir, bu amaç çerçevesinde "Risk Yönetim Prosesi" iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin temel taşını teşkil eder. 1

47 RİSK DEĞERLENDİRMESİ / İSG Kanunu&RD Yönetmeliği İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır. 1 1

48 RİSK DEĞERLENDİRMESİ / İSG Kanunu&RD Yönetmeliği "Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları izlenerek gerçekleştirilir." 2 2

49 RİSK DEĞERLENDİRMESİ Tehlikelerden kaynaklanan riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve mevcut kontrollerin yeterliliğini dikkate alarak riskin kabul edilebilir olup olmadığına karar vermek için kullanılan bir süreçtir. Tehlikelerden kaynaklanan riskin büyüklüğünü tahmin etmek ve mevcut kontrollerin yeterliliğini dikkate alarak riskin kabul edilebilir olup olmadığına karar vermek için kullanılan bir süreçtir. 3

50 KABUL EDİLEBİLİR RİSK SEVİYESİ Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Kuruluşun yasal zorunluluklara ve kendi İSG politikasına göre tahammül edebileceği düzeye indirilmiş risktir. Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Kuruluşun yasal zorunluluklara ve kendi İSG politikasına göre tahammül edebileceği düzeye indirilmiş risktir. 1 İSG POLİTİKASI 3

51 KABUL EDİLEBİLİR RİSK SEVİYESİ / RD Yönetmeliği Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesidir. Kabul Edilebilir Risk Düzeyi - KERD Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesidir. 2 1

52 RAMAK KALA OLAY / İSG Risk Değerlendirme Yönet. Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay Tehlikeden kaynaklanan ama zarara uğratmayan olay Zarara uğratmayan olay Kazayla sonuçlanmayan olay Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay Tehlikeden kaynaklanan ama zarara uğratmayan olay Zarara uğratmayan olay Kazayla sonuçlanmayan olay 2 1

53 RAMAK KALA OLAY (VAKA) Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay Oluşum tarzı itibariyle bir kaza olmasına rağmen sonuçları açısından bakıldığında; yaralanma, zarar veya hasarın meydana gelmediği durumdur. Ramak Kala Olay – Kıl Payı – Hasarsız Olay Oluşum tarzı itibariyle bir kaza olmasına rağmen sonuçları açısından bakıldığında; yaralanma, zarar veya hasarın meydana gelmediği durumdur. 2 2

54 KAZA OLAYI Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara sebebiyet veren istenmeyen olay Kazayla sonuçlanan olay Ölüme, hastalığa, yaralanmaya, hasara veya diğer kayıplara sebebiyet veren istenmeyen olay Kazayla sonuçlanan olay

55 OLAY / OHSAS Olay: Yaralanmaya, sağlığın bozulmasına veya ölüme sebep olan (kaza) veya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) olan işle ilgili olaylar «Kazaya sebep olan (kaza) veya kazaya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) oluşum" Olay = Kaza + Ramak Kala Olay: Yaralanmaya, sağlığın bozulmasına veya ölüme sebep olan (kaza) veya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) olan işle ilgili olaylar «Kazaya sebep olan (kaza) veya kazaya sebep olacak potansiyele sahip (ramak kala) oluşum" Olay = Kaza + Ramak Kala

56 İŞ KAZASI / İSG Kanunu & RD Yönetmeliği İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen özre uğratan olayıdır.

57 İŞ KAZASI İLO; Önceden planlanmamış, bilinmeyen ve kontrol altına alınamamış olan etrafa zarar verebilecek nitelikteki olaylardır. WHO; Önceden planlanmamış, çoğu kişisel yaralanmalara, makinelerin ve araç gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan bir olaydır. İLO; Önceden planlanmamış, bilinmeyen ve kontrol altına alınamamış olan etrafa zarar verebilecek nitelikteki olaylardır. WHO; Önceden planlanmamış, çoğu kişisel yaralanmalara, makinelerin ve araç gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan bir olaydır.

58 ÖNLEM / ÖNLEME / İSG Kanunu Madde-3 İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür. Önlemlerin Temel Amacı; Riskleri ortadan kaldırmak & Riskleri azaltmak (KERD indirmek) İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür. Önlemlerin Temel Amacı; Riskleri ortadan kaldırmak & Riskleri azaltmak (KERD indirmek) 1

59 GÜVENLİKGÜVENLİK Risklerin tanımlanmış bir zaman aralığı süresince, kabul edilebilir düzey içerisinde kalmasına (kalma yeteneğine) güvenlik denir Riskin KERD içerisinde kalması Kaza riskinin olmadığı durum Risklerin tanımlanmış bir zaman aralığı süresince, kabul edilebilir düzey içerisinde kalmasına (kalma yeteneğine) güvenlik denir Riskin KERD içerisinde kalması Kaza riskinin olmadığı durum 2

60 UYGUNSUZLUK / SAPMA Doğrudan ya da dolaylı olarak insan yaralanması ya da hastalığı, malın hasar görmesi, işyeri çevresinin zarar görmesi ya da bunların kombinasyonuna neden olabilecek iş standartları, pratikler, prosedürler, kurallar, yönetim sistemi performansı ve benzerlerinden herhangi bir sapmanın olmasıdır KERD’den sapma olması / KERD dışına çıkma Doğrudan ya da dolaylı olarak insan yaralanması ya da hastalığı, malın hasar görmesi, işyeri çevresinin zarar görmesi ya da bunların kombinasyonuna neden olabilecek iş standartları, pratikler, prosedürler, kurallar, yönetim sistemi performansı ve benzerlerinden herhangi bir sapmanın olmasıdır KERD’den sapma olması / KERD dışına çıkma

61 GÜVENİLİRLİK / EOQC, 1972 Güvenilirlik; bir aletin veya sistemin verilen bir zaman süresi boyunca ve verilen çalışma koşulları altında kendisinden beklenen işlevleri uygun bir şekilde yerine getirmesi olasılığıdır Bir sistemin veya aletin belirli koşullar altında kendinden beklenen fonksiyonları yerine getirme olasılığıdır. Güvenilirlik; bir aletin veya sistemin verilen bir zaman süresi boyunca ve verilen çalışma koşulları altında kendisinden beklenen işlevleri uygun bir şekilde yerine getirmesi olasılığıdır Bir sistemin veya aletin belirli koşullar altında kendinden beklenen fonksiyonları yerine getirme olasılığıdır.

62 TETKİK / SİSTEMATİK DEĞERLENDİRME Faaliyetlerin ve ilgili sonuçlarının planlanmış düzenlemelere uygunluğunu, bu düzenlemelerin etkili bir biçimde uygulandığını, politika ve hedefleri gerçekleştirmek için uygun olduğunu belirlemek amacıyla yapılan sistematik değerlendirmedir Sistemin gözden geçirilmesi için yapılan değerlendirme Faaliyetlerin ve ilgili sonuçlarının planlanmış düzenlemelere uygunluğunu, bu düzenlemelerin etkili bir biçimde uygulandığını, politika ve hedefleri gerçekleştirmek için uygun olduğunu belirlemek amacıyla yapılan sistematik değerlendirmedir Sistemin gözden geçirilmesi için yapılan değerlendirme

63 4

64 RİSK DEĞERLENDİRME / RD Yönetmeliği Tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; 1.Tehlikeleri tanımlama, 2.Riskleri belirleme ve analiz etme, 3.Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, 4.Dokümantasyon, 5.Yapılan çalışmaların güncellenmesi ve 6.Gerektiğinde yenileme ….…aşamaları izlenerek gerçekleştirilmesidir. Tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere; 1.Tehlikeleri tanımlama, 2.Riskleri belirleme ve analiz etme, 3.Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, 4.Dokümantasyon, 5.Yapılan çalışmaların güncellenmesi ve 6.Gerektiğinde yenileme ….…aşamaları izlenerek gerçekleştirilmesidir. 3

65 Risklerin Değerlendirilmesi Risk İletişimi (Tüm taraflarla-sağlıklı) / Danışma (Çalışana Risk-Önlemler) Tehlikeleri Belirlenme (Tanımlama) (Mevzuat-Standart-Rehber) (Fiziksel-Kimyasal-Biyolojik-Psikososyal-Ergonomik) (Kontrol, Ölçüm, İnceleme) Görevler 1 Riskleri Belirleme (Tahmin Etme) (Risk Haritası-İşyeri Bilgi Bankası) (Risk Algısı: Kişi-Toplum-Zaman Faktörü) 2 Riskleri Derecelendirme (Analizi) (Ulusal/Uluslararası Standartlar-Kısıtlar-Riskin Niteliği-Faaliyetin Özelliği-Bölümlerin Etkileşimleri) 3 4 Kontrol Önlemlerinin Belirlenmesi [Seçenekler, Metotlar, Yanıtlama (4 Tip), Kontrol…] 5 Kontrol Önlemlerinin Uygulanması (Planlar-Uygulama-Denetleme ve Yeniden RD) Risk Analiz Metot (Bir veya Birkaç Metot) Kaldırma/KERD Korunma Önceliği Proaktif-Bilgiye Kontrollerin Etkisi (Sıklık, Kimi, Neyi, Nasıl, Hangi Şiddette Etkilediği) İzleme (Düzeltici-Önleyici Faaliyetleri) / Gözden Geçirme (DÖF) Tehlike Girdileri Risklerin Nicelik-Nitelik Maruziyet Seviyesi 10 Güvenlik (KERD İçinde Kalma) KERD Kıyaslama 50

66 1

67 TEHLİKELERİN TANIMLANMASI Çalışma ortamında bulunan; 1.Fiziksel, 2.Kimyasal, 3.Biyolojik, 4.Psikososyal, 5.Ergonomik ………..ve benzeri tehlikelerin, nitelik ve niceliklerini ve çalışanların bunlara maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır. Çalışma ortamında bulunan; 1.Fiziksel, 2.Kimyasal, 3.Biyolojik, 4.Psikososyal, 5.Ergonomik ………..ve benzeri tehlikelerin, nitelik ve niceliklerini ve çalışanların bunlara maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır. 2

68 2

69 RİSKLERİ BELİRLEME / İSG RD Yönetmeliği Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin;  Hangi sıklıkta oluşabileceği,  Risklerden kimlerin,  Nelerin,  Ne şekilde,  Hangi şiddette,…. zarar görebileceği belirlenir. Bu belirleme yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur. Tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin;  Hangi sıklıkta oluşabileceği,  Risklerden kimlerin,  Nelerin,  Ne şekilde,  Hangi şiddette,…. zarar görebileceği belirlenir. Bu belirleme yapılırken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur.

70 KİŞİSEL RİSK ALGILAMASINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER 1.Riskin korkutuculuk düzeyi 2.Riskin anlaşılabilirlik düzeyi 3.Etkilenecek kişi sayısı 4.Riskin ne derece eşit dağıldığı 5.Riski kişinin ne derece önleyebileceği 6.Riskin kişisel olarak kabullenilip kabullenilmediği 1.Riskin korkutuculuk düzeyi 2.Riskin anlaşılabilirlik düzeyi 3.Etkilenecek kişi sayısı 4.Riskin ne derece eşit dağıldığı 5.Riski kişinin ne derece önleyebileceği 6.Riskin kişisel olarak kabullenilip kabullenilmediği 1

71 Zaman Risk Algılama (Önem) Düzeyi Ciddi Kaza İlk Risk Belirleme Noktası (Risk Algılama Seviyesinde Artış/Kazanın ciddiyetiyle orantılı) Zamanla Düşüş Tehlikenin Kanıksanmasına (Sistem Körlüğüne) Bağlı Zamanla Düşüş) RİSK ALGILAMASINI ETKİLEYEN ZAMAN FAKTÖRÜ Sürekli Eğitim

72 3

73 RİSKLERİ ANALİZ ETME / İSG RD Yönetmeliği Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler;  İşletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri,  İşyerindeki tehlike veya risklerin nitelikleri,  İşyerinin kısıtları (imkanları),  Ulusal veya uluslararası standartlar, ………….esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. Bir başka ifadeyle; Yukarıda sayılanlar riskleri analiz ederken kullanılacak yöntemi seçerken esas alınacak faktörlerdir. Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler;  İşletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri,  İşyerindeki tehlike veya risklerin nitelikleri,  İşyerinin kısıtları (imkanları),  Ulusal veya uluslararası standartlar, ………….esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. Bir başka ifadeyle; Yukarıda sayılanlar riskleri analiz ederken kullanılacak yöntemi seçerken esas alınacak faktörlerdir. 2

74 3 2

75 RİSKLERİ DEĞERLENDİRME / İSG RD Yönetmeliği Analiz edilen riskler, kontrol tedbirlerine karar verilmek üzere etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre en yüksek risk seviyesine sahip olandan başlanarak sıralanır ve yazılı hale getirilir. Derecelendirilen risklerin risk seviyelerinin kabul edilebilirliğinin önceden (yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına göre) oluşturulmuş kriterler ile kıyaslaması yapılır. Analiz edilen riskler, kontrol tedbirlerine karar verilmek üzere etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre en yüksek risk seviyesine sahip olandan başlanarak sıralanır ve yazılı hale getirilir. Derecelendirilen risklerin risk seviyelerinin kabul edilebilirliğinin önceden (yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına göre) oluşturulmuş kriterler ile kıyaslaması yapılır.

76 4

77 RİSK KONTROL ADIMLARI / İSG RD Yönetmeliği Analiz edilerek etkilerinin büyüklüğüne ve önemine göre sıralı hale getirilen risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır. Planlamadan sonra belirlenen tehlikelerin ortadan kaldırılması, bu mümkün değil ise risklerin kabul edilebilir düzeye indirilmesi (güvenlik) için gerekli kontrol tedbirlerine karar verilir. Analiz edilerek etkilerinin büyüklüğüne ve önemine göre sıralı hale getirilen risklerin kontrolü amacıyla bir planlama yapılır. Planlamadan sonra belirlenen tehlikelerin ortadan kaldırılması, bu mümkün değil ise risklerin kabul edilebilir düzeye indirilmesi (güvenlik) için gerekli kontrol tedbirlerine karar verilir. 2

78 RİSK KONTROLÜNDE ÖNCELİK SIRALAMASI (HİYERARŞİSİ) Kaynakta Koruma 1 Elimine Etme (Eliminasyon-Yok Etme-Ortadan Kaldırma, Bertaraf Etme) 1 İkame Etme (Yerine Koyma-Değiştirme-Substitusyon) 2 Ortamda Koruma 2 Tecrit Etme (Yalıtım-Kontrol-İzolasyon) 3 Yönetsel Önlemler (Mühendislik Önlemleri-Proses) 4 Kişide Koruma 3 Toplu Önlemler (Korumalar) 5 Bireysel Önlemler (Kişisel Önlemler-Korumalar) 6 Üretimin planlanmasından sonra……. 25 En etkili korunma İlk başvurulacak korunma Daha öncelikli yaklaşım olan En etkisiz korunma En son başvurulacak korunma Diğerlerine göre daha önceliklidir Öncelik sıralaması nasıl olmalıdır

79

80 RİSK YANITLANMASI Risk yanıtlaması; kurum üst yönetimi tarafından, riske karşılık alınacak tutumun belirlenmesidir. Tüm riskler kontrol edilmek zorunda değildir. Yönetim, kontrol dışında da risk stratejileri belirleyebilir. 4 başlıkta risk yanıtlama planlaması yapılır; 1.Kabullenme (Kabul Etmek – Kabul – Üstlenmek) 2.Kaçınma (Kaçınmak) 3.Azaltma 4.Transfer Etme (Devretme) Risk yanıtlaması; kurum üst yönetimi tarafından, riske karşılık alınacak tutumun belirlenmesidir. Tüm riskler kontrol edilmek zorunda değildir. Yönetim, kontrol dışında da risk stratejileri belirleyebilir. 4 başlıkta risk yanıtlama planlaması yapılır; 1.Kabullenme (Kabul Etmek – Kabul – Üstlenmek) 2.Kaçınma (Kaçınmak) 3.Azaltma 4.Transfer Etme (Devretme) 5 Basitleştirme Birleştirme

81 5

82 Kontrol Önlemlerini Uygulama / İSG RD Yönetmeliği Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi ya da işyeri bölümü, sorumlu kişi, başlama ve bitiş tarihi ile benzeri bilgileri içeren planlar hazırlanır. Bu planlar işverence uygulamaya konulur. Not; Ancak her risk azaltma ve kontrol önlemleri ile ilgili değişiklikler uygulamaya konulmadan önce mümkünse denenmelidir. Kararlaştırılan tedbirlerin iş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi ya da işyeri bölümü, sorumlu kişi, başlama ve bitiş tarihi ile benzeri bilgileri içeren planlar hazırlanır. Bu planlar işverence uygulamaya konulur. Not; Ancak her risk azaltma ve kontrol önlemleri ile ilgili değişiklikler uygulamaya konulmadan önce mümkünse denenmelidir. 1

83 Kontrol Önlemlerini Uygulama / İSG RD Yönetmeliği Risk kontrol adımları uygulanırken;  Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi sağlanmalı  Uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanmalı Belirlenen risklerin kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra;  Yeniden risk seviyesi tespiti yapılmalı  Yeni seviye kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise işlemler tekrarlanmalı Risk kontrol adımları uygulanırken;  Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilmesi sağlanmalı  Uygulanacak önlemlerin yeni risklere neden olmaması sağlanmalı Belirlenen risklerin kontrol tedbirlerinin hayata geçirilmesinden sonra;  Yeniden risk seviyesi tespiti yapılmalı  Yeni seviye kabul edilebilir risk seviyesinin üzerinde ise işlemler tekrarlanmalı

84 6

85 RG YENİLEME / RD Yönetmeliği -12 Belirli durumlarda ortaya çıkabilecek yeni risklerin, işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkiliyor olması göz önünde bulundurularak, risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir.

86 SNYENİDEN RİSK DEĞERLENDİRME ZAMANI (RD Yönetmeliği) 1Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2 yılda bir yenilenir 2Tehlikeli işyerlerinde en geç 4 yılda bir yenilenir 3Az tehlikeli işyerlerinde en geç 6 yılda bir yenilenir 4İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması 5İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklikler meydana gelmesi 6Üretim yönteminde değişiklikler olması 7İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi 8Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması 9Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi 10İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması 3 1İSG ile ilgili teftişlerde gerekli görülmüş olması, 2Risk değerlendirme raporunda belirtilmiş olması, Değilİşyeri dış denetimden geçtiğinde

87 7

88 İLETİŞİM VE DANIŞMA Sonuçlar, düzeltici veya önleyici faaliyetlerin tanımlanması, konu ile ilgili gelişmeler, değişiklik yapılan veya yeni İSG amaçlarının oluşturulması için girdi sağlanması amacıyla yönetime bilgi verilmelidir. Ayrıca bilgi toplama aşamasında alt işverenlerde dahil olmak üzere tüm gruplarla (taraflarla) iletişim ve danışma kurulmalıdır. Sonuçlar, düzeltici veya önleyici faaliyetlerin tanımlanması, konu ile ilgili gelişmeler, değişiklik yapılan veya yeni İSG amaçlarının oluşturulması için girdi sağlanması amacıyla yönetime bilgi verilmelidir. Ayrıca bilgi toplama aşamasında alt işverenlerde dahil olmak üzere tüm gruplarla (taraflarla) iletişim ve danışma kurulmalıdır. 2

89 İLETİŞİM VE DANIŞMA İlgili tarafları kabul etme ve dahil olmasını sağlama, dikkatli bir şekilde plan yapma, çalışmaları değerlendirme, kamuoyunun özel kaygılarına kulak verme ve dürüst, samimi ve açık olmaya risk iletişimi denir. 1

90 ÇALIŞANLARI BİLGİLENDİRME "İşyerinde çalışanlar, çalışan temsilcileri ve başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar ve bunların işverenleri; işyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri ile düzeltici ve önleyici tedbirle hakkında bilgilendirilir." 1

91 8

92 DOKÜMANTASYONDOKÜMANTASYON Risk değerlendirmesi dokümanının sayfaları numaralandırılarak; gerçekleştiren kişiler tarafından her sayfası paraflanıp, son sayfası imzalanır ve işyerinde saklanır ve risk değerlendirmesi dokümanı elektronik ve benzeri ortamlarda hazırlanıp arşivlenebilir. 1

93 SN DOKÜMANTASYON İÇERİĞİ 1İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı 2 Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile bunlardan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri 3Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi 4Risk değerlendirmesi işyerindeki farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı 5Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler 6Tespit edilen riskler 7Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler 8Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları 9Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi

94 5

95 1

96 SN RİSK DEĞERLENDİRMESİNİN GENEL FAYDALARI / NEDEN RD? 1İşyerinin yazılı prosedür ve politikalarının oluşmasını ya da olgunlaşmasını sağlar. 2İşyeri çalışanlarının İSG konularında bilgi sahibi olmalarını ve İSG çalışmalarına katılımlarını sağlar. 3 İşyeri yönetiminin İSG konularında bilgi sahibi olmalarını ve bu konularda daha doğru ve rahat karar vermelerini sağlar. 4 Risk analizi prosesinden alınan ilk sonuçlar ile organizasyon yada işletmedeki olası tehlikeler ve alınacak tedbirler belirlenir. 5İşyerindeki risklerin büyüklüğünün hesaplamasına ve riskin tolere edilebilir olup olmadığına belirler. 6 İşyerinde yanlış güvenlik tedbirleri ve insanlarda yanlış güvenlik bilinci oluşmuş olabilir. Tüm bu tedbirlerin ve güvenlik bilincinin gözden geçirilmesini sağlar. 7İşyerinde yasal yükümlülükler ve İSG politikası çerçevesinde KERD indirilmiş riskle çalışılmasını sağlar. 8 İşyerindeki gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetlerin gerçekleştirilmesini sağlayacak verilerin kaydedilmesini, sonuçların izlenmesini ve ölçülmesini sağlar. 1

97 Çalışanlar Açısından  Katılım hakkı  Haberdar olma imkanı  Sorumlulukların belirlenmesi  Kayıtlara ulaşabilme imkanı  Bütün çalışanları kapsaması  Kuralların önceden belirlenmesi  Proaktif yaklaşım ve sürekli gelişim  Acil durum hazırlığı  Katılım hakkı  Haberdar olma imkanı  Sorumlulukların belirlenmesi  Kayıtlara ulaşabilme imkanı  Bütün çalışanları kapsaması  Kuralların önceden belirlenmesi  Proaktif yaklaşım ve sürekli gelişim  Acil durum hazırlığı Devlet Açısından  Tarafların katılımı ile devlet yükünün azalması  Denetim kolaylığı  Sürekli gelişme  Uluslararası SG yönetim sistemine hazırlık  Düzenli veri akışının sağlanması  Çalışma barışına katkı  Kayıpların azalması  Risk kültüründe gelişme  Tarafların katılımı ile devlet yükünün azalması  Denetim kolaylığı  Sürekli gelişme  Uluslararası SG yönetim sistemine hazırlık  Düzenli veri akışının sağlanması  Çalışma barışına katkı  Kayıpların azalması  Risk kültüründe gelişme 1 2 İşveren Açısından  Tehlike ve risklerini önceden görebilme  Uluslararası saygınlık, geçerlilik ve olumlu imaj  Proaktif yaklaşımla acil durumlar için her an hazırlık  Alınan önlemlerle kayıpların azaltılması  Sorumlulukların-görevlerin belirlenmesi ve paylaşımı  Güvenli teknoloji seçimi ile güvenli çalışma ortamı  Çalışanların ve toplumun iyileştirilmesini  Kaynakların etkin tahsisi ile katma değer artışı  Yönetimin bilgi kalitesinin iyileşmesi, yasalarla uyum  Tehlike ve risklerini önceden görebilme  Uluslararası saygınlık, geçerlilik ve olumlu imaj  Proaktif yaklaşımla acil durumlar için her an hazırlık  Alınan önlemlerle kayıpların azaltılması  Sorumlulukların-görevlerin belirlenmesi ve paylaşımı  Güvenli teknoloji seçimi ile güvenli çalışma ortamı  Çalışanların ve toplumun iyileştirilmesini  Kaynakların etkin tahsisi ile katma değer artışı  Yönetimin bilgi kalitesinin iyileşmesi, yasalarla uyum 3 1

98 2

99 3 İşveren veya işveren vekili (temsilcisi)

100 6

101 RİSK ANALİZ METODLARI (YÖNTEMLERİ-TEKNİKLARİ) Analiz duruma göre 3 temel yöntem vardır. Bunlar; 1.Kantitatif (Nicel-Sayısal-Rakamsal-Nümerik) 2.Kalitatif (Nitel-Tanımlayıcı-Sıralı-Ordinal) 3.Karma (Yarı Kantitatif) Analiz duruma göre 3 temel yöntem vardır. Bunlar; 1.Kantitatif (Nicel-Sayısal-Rakamsal-Nümerik) 2.Kalitatif (Nitel-Tanımlayıcı-Sıralı-Ordinal) 3.Karma (Yarı Kantitatif) 2

102 1

103 KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METODLAR 1 Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure Modes and Effects Analysis) 1 FMEA-HTEA Fine-Kinney Analiz Metodu 2 Jhon-Ridley Analiz Metodu 3 Risk Değerlendirme Karar Matrisleri (Risk Assessment Decision Matris) 4 L Tipi (5x5) Matris 4 Çok Değişkenli X Tipi Matris 5 İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*B 6 JSA

104 KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METOD Kantitatif (Quantitative-Nicel) risk analizinde, risk hesaplanırken rakamsal yöntemler kullanılır. Bu metotta tehdidin olma ihtimali ile tehdidin etkisine sayısal değerler verilir ve bu değerler matematiksel ve mantıksal metotlar ile proses edilip risk değeri bulunur. Nicel: Ölçülebilen, sayılabilen, miktarı tespit edilebilen, azlığı ya da çokluğu belirlenebilen Kantitatif (Quantitative-Nicel) risk analizinde, risk hesaplanırken rakamsal yöntemler kullanılır. Bu metotta tehdidin olma ihtimali ile tehdidin etkisine sayısal değerler verilir ve bu değerler matematiksel ve mantıksal metotlar ile proses edilip risk değeri bulunur. Nicel: Ölçülebilen, sayılabilen, miktarı tespit edilebilen, azlığı ya da çokluğu belirlenebilen 1

105 KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METOD Risk = Olasılık x Şiddet formülü kantitatif risk analizinin temel formülüdür. Risk = Olasılık x Şiddet formülü kantitatif risk analizinin temel formülüdür. 1

106 2

107 KALİTATİF (NİTEL – SIRALI – ORDİNAL) METOD Kalitatif risk analizi riski hesaplarken sayısal-rakamsal değerler yerine tanımlayıcı (çok düşük, düşük, yüksek, çok yüksek gibi) değerler kullanır.  Kaba veriler  Ham veriler  Konu başlıkları Nitel: Ölçülemeyen, sayılamayan, miktarı tespit edilemeyen Kalitatif risk analizi riski hesaplarken sayısal-rakamsal değerler yerine tanımlayıcı (çok düşük, düşük, yüksek, çok yüksek gibi) değerler kullanır.  Kaba veriler  Ham veriler  Konu başlıkları Nitel: Ölçülemeyen, sayılamayan, miktarı tespit edilemeyen 2

108 KALİTATİF (NİTEL–TANIMLAYICI–SIRALI–ORDİNAL) METODLAR 2 Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Analizi (Hazard and Operability Studies) 1 HAZOP Olursa Ne Olur Analizi (What İf…Analysis?) 2 WHAT IF Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis) 3 PHA Birincil Risk Analizi (Preliminary Risk Analysis) 4 PRA İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*C 5 JSA

109 KANTİTATİF ANALİZ METODLARININ AVANTAJLARI 1.Risklerin kabul edilebilir olup olmadığının tespiti, 2.Risklerin birbirleriyle kıyaslanması, 3.Bir riskin zaman içinde alınan tedbirlerle azalıp azalmadığının kontrolü, …………daha kolaydır. 1.Risklerin kabul edilebilir olup olmadığının tespiti, 2.Risklerin birbirleriyle kıyaslanması, 3.Bir riskin zaman içinde alınan tedbirlerle azalıp azalmadığının kontrolü, …………daha kolaydır. 1

110 3

111 YARI KANTİTATİF (KARMA) METODLAR 3 Olay Ağacı Analizi Yöntemi (Event Tree Analysis) 1 ETA Hata Ağacı Analizi Yöntemi (Fault Tree Analysis) 2 FTA Neden-Sonuç Analizi (Sebep-Sonuç Analizi) (Cause-Consequence Analysis) 3 PHA 1

112 1

113 KANTİTATİF (NİCEL–SAYISAL–RAKAMSAL) METODLAR 1 Olası Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure Modes and Effects Analysis) 1 FMEA-HTEA Fine-Kinney Analiz Metodu 2 Jhon-Ridley Analiz Metodu 3 Risk Değerlendirme Karar Matrisleri (Risk Assessment Decision Matris) 4 L Tipi (5x5) Matris 4 Çok Değişkenli X Tipi Matris 5 İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*B 6 JSA

114 KANTİTATİF ANALİZ METOTLARI Olasılık İhtimal Şans Şiddet Sonuçların Etkisi Potansiyel Frekans Sıklık Fark Edilebilirlik Tespit Edilebilirlik Saptanabilirlik Potansiyel Kayıp Önceki Benzer Kazalar (5 Yıllık Geçmiş Kazalar) Personel Sayısı (Kontrol Derecesi?) FMEA √√√ FİNE-KİNNEY √√√ JOHN-RİDLEY √√√ JSA √√ L-TİPİ MATRİS √√ X-TİPİ MATRİS √√√√ 10

115 METODLARRİSKRİSK DEĞERİNİ HESAPLAMA FORMÜLLERİ FMEARÖSOlasılık x Şiddet x Farkedilebilirlik FİNE-KİNNEYRDOlasılık x Şiddet x Frekans JOHN-RİDLEYRDFrekans x (Olasılık + Potansiyel Kayıp) JSARDOlasılık x Şiddet L-TİPİ MATRİSRDOlasılık x Şiddet X-TİPİ MATRİSRD (Şiddet x Olasılık=A) + (Olasılık x 5 Yıllık Kazalar=B) + (5 Yıllık Kazalar x Personel Sayısı=C) + (Şiddet x Personel Sayısı=D)

116 1 FMEA – HTEA 3

117 Amaç Sistem ve ekipman hatalarını ve her hatanın sistem üzerindeki potansiyel etkisini öngörmek ve bunlar için iyileştirme çalışmaları yapmak Yer ve Zaman Tasarım, Sistem (İnşa), Süreç (İşletme) ve Servis ……………aşamasında uygulanır. Gerekli Bilgiler Tesis fonksiyonları, ekipman listesi ve fonksiyonlarının bilinmesi gerekir. Sonuçlar Sistem ve ekipman hatalarının ve bunların etkilerinin sistemli bir listesi ve sistemin çalışması, durumları, nedenleri, sonuçları ve önlemleri hakkında tahmin (bilgi) sağlar. Eleman İhtiyacı Tesisi ve sistemi iyi bilen 2 uzman personel yeterlidir. Elemanların yüksek tecrübeli olması gerekmez. Sistem uzmanlarıyla yüz yüze görüşme şeklinde ekiple/bireysel çalışmalarla yürütülebilir. Zaman-Maliyet Uzun zaman ve yüksek maliyet GENEL ÖZELLİKLERİ

118 GELİŞTİREN VE KULLANILAN SEKTÖRLER ABD ordusunda geliştirilmiştir. FMEA üzerine prosedürler olarak adlandırılan Askeri Prosedür (MIL-P- 1629) 9 Kasım 1949 tarihinde başlatılmıştır. FMEA bütün teknoloji ağırlıklı sektörlerde;  Uzay sektörü  Kimya endüstrisi  Otomobil sanayinde …………. çok popülerdir. ABD ordusunda geliştirilmiştir. FMEA üzerine prosedürler olarak adlandırılan Askeri Prosedür (MIL-P- 1629) 9 Kasım 1949 tarihinde başlatılmıştır. FMEA bütün teknoloji ağırlıklı sektörlerde;  Uzay sektörü  Kimya endüstrisi  Otomobil sanayinde …………. çok popülerdir.

119 AVANTAJLARIAVANTAJLARI  Bu metodun popüler olmasındaki başlıca sebebi kullanımının kolay olması, tüm sektörlerde kullanılabilmesi ve geniş (yüksek) teorik bilgi gerektirmemesidir.  Orta düzeyde deneyimi olan bir risk değerlendirme ekibi tarafından rahatlıkla uygulanabilir.  Klasik risk analizlerinden farklı olarak farkedilebilirlik faktörü eklenmiş olmasıdır.  Bu metodun popüler olmasındaki başlıca sebebi kullanımının kolay olması, tüm sektörlerde kullanılabilmesi ve geniş (yüksek) teorik bilgi gerektirmemesidir.  Orta düzeyde deneyimi olan bir risk değerlendirme ekibi tarafından rahatlıkla uygulanabilir.  Klasik risk analizlerinden farklı olarak farkedilebilirlik faktörü eklenmiş olmasıdır.

120 FNEA ÇEŞİTLERİ  Sistem FMEA (HTEA)  Tasarım FMEA (HTEA)  Proses FMEA (HTEA)  Servis FMEA (HTEA)  Sistem FMEA (HTEA)  Tasarım FMEA (HTEA)  Proses FMEA (HTEA)  Servis FMEA (HTEA) 3 DeğilKalite HTEA

121 ParametrelerSembolÖlçekAçıklamalar Olasılık (İhtimal) P1-10 Hatanın (zararın) zaman içinde gerçekleşme sıklığını gösteren değer Şiddet (Ciddiyet) S1-10 Hatanın (zararın) gerçekleşmesi durumunda sonuçların derecesini gösteren değer Fark Edilebilirlik Tespit Edilebilirlik Saptanabilirlik D1-10 Hatanın (zararın) istenmeyen sonuçlara sebep olmadan tespit edilebilme derecesini gösteren değer RÖS (RÖD)Risk Öncelik Sayısı/Göstergesi (Risk Öncelik Değeri) FORMÜLRÖS = P x S x D (Olasılık x Şiddet x Fark Edilebilirlik)

122 RÖS (RÖD) = OLASILIKX ŞİDDETX FARK EDİLEBİLİRLİK RÖS (RÖD) = P=1-10X S=1-10X D=

123 2 *

124 ParametrelerÖlçekAçıklamalar Olasılık (İhtimal-Şans) 0,2-10 Zararın Gerçekleşme Olasılığı Şiddet (Sonuçlara Etkisi) 0,5-10 Tehlikenin İnsan ve/veya Çevre Üzerindeki Tahmini Zararı Frekans (Sıklık-Seyreklik) Tehlikeye Zaman İçinde Maruz Kalma Tekrarı FORMÜL Risk Değeri = Olasılık x Şiddet x Frekans

125 RİSK DEĞERİ-PUANI = OLASILIK DEĞERİ X FREKANS DEĞERİ X ŞİDDET DEĞERİ RD = 0,2 – 10X 0,5 – 10X 1 – 100 3

126 3 *

127 RİSK DEĞERİ-PUANI = FREKANS SIKLIK X MPKD + OÇİD RD = 1 – NX 1 – 50+

128 ÖRNEKÖRNEK Bir saha denetiminde 1 defa karşılaşılan, Maximum potansiyel kayıp değeri göz kaybı (35) olan ve Ortaya çıkma ihtimal değeri de günde bir (25) olan bir işyerinde risk değeri kaçtır? RİSK DEĞERİ = 1 X ( ) / RD=60

129 4 *

130 4a *

131

132 Acil Tedbir Gerektirmeyebilir Bu Risklere Olabildiğince Çabuk Müdahale Edilmeli Bu Risklerle İlgili Hemen Çalışma Yapılmalı

133

134 4b *

135 X TİPİ MATRİS Öncelikle bir işletme içerisinde bir bölüm, parça veya bir olay seçilir. Seçilen konu ile ilgili olarak 5 yıllık geçmiş kaza araştırması yapılır veya arşivler incelenir. Geçmiş kazaların nedenleri belirlenmeye çalışılır ve tekrarlama şansları araştırılır. Öncelikle bir işletme içerisinde bir bölüm, parça veya bir olay seçilir. Seçilen konu ile ilgili olarak 5 yıllık geçmiş kaza araştırması yapılır veya arşivler incelenir. Geçmiş kazaların nedenleri belirlenmeye çalışılır ve tekrarlama şansları araştırılır.

136 X TİPİ MATRİS Tecrübeli bir takım lideri önderliğinde disiplinli bir takım çalışması gerektiren bir yöntemdir. Mutlaka 5 yıllık geçmiş kaza araştırmasına ihtiyaç duyulan bir yöntemdir. Tecrübeli bir takım lideri önderliğinde disiplinli bir takım çalışması gerektiren bir yöntemdir. Mutlaka 5 yıllık geçmiş kaza araştırmasına ihtiyaç duyulan bir yöntemdir. 1

137

138

139 A Bir olayın (kazanın) şiddetinin gerçekleşme olasılığı D Bir olayın (kazanın) etkileyeceği personelde bıraktığı şiddetin derecesi C Önceki bir olayın (kazanın) etkileyeceği personel sayısı B Daha önce olmuş bir olayın (kazanın) şiddetinin gerçekleşme olasılığı Elde edilen değerler matris metodolojisi temelli risk değerlendirme tablosuna kaydedilir ve çıkan sonucun büyüklüğüne göre en büyük değerden başlayarak riskler için gerekli önlemler alınır.

140 5 * JSA

141 JSAJSA  Kişi veya gruplar tarafından gerçekleştirir  İş görevleri üzerinde yoğunlaşır.  Bir işletme veya fabrikada işler ve görevler iyi tanımlanmışsa bu metodoloji uygundur.  Analiz, bir iş görevinden kaynaklanan tehlikelerin doğasını direkt olarak irdeler.  İş Güvenlik Analizi (JSA) olarak adlandırılan analiz dört aşamadan oluşur.  Kişi veya gruplar tarafından gerçekleştirir  İş görevleri üzerinde yoğunlaşır.  Bir işletme veya fabrikada işler ve görevler iyi tanımlanmışsa bu metodoloji uygundur.  Analiz, bir iş görevinden kaynaklanan tehlikelerin doğasını direkt olarak irdeler.  İş Güvenlik Analizi (JSA) olarak adlandırılan analiz dört aşamadan oluşur. 1

142 1Yapı 2 Tehlikelerin Tanımlanması 3 Risklere Değer Biçilmesi 4 Güvenlik Ölçüsü Önerisi Görev adımlarının veya alt görevlerin numaralandırılarak ayrıntılı olarak analiz edilmesi ve bu adımları bozacak durumların ve yapının belirlenmesi temel anlayışını içerir. Bu adım normal olarak işte çalışan ve denenen kişileri de içermelidir. Bundan başka normal standart iş prosedürlerinin yanında seyrek olarak üstlenilen sıra dışı görevlerde hesaba katılır. Alt görevler birer birer gözden geçirilir. Böylece alt görevleri bozabilecek tehlikelerin özellikleri daha kolay anlaşılabilir. Çeşitli sayıda sorular tehlikelerin tanımlanmasına yardımcı olmak amacıyla sorulabilir. (Hangi tip zarar gerçekleşebilir?, Zarar/tehlike için bir kontrol listesi hazırlanabilir mi?, Çalışma esnasında özel bir problem veya sapma meydana çıkabilir mi?, Görevi yapmak için diğer bir yol var mı?, Tehlikeli materyal, teçhizat, makine vb. içeriyor mu?, İş görevi zor mu?) Tehlikelerin veya problemlerin her birinin tanımlamasından sonra şiddetin sonucuna göre, maruz kalabilecek kişi sayına ve meydana gelme olasılığına göre değer biçilir. Analizi için önerilen güvenlik ölçümünün büyük bir avantajı uygun kontrol ölçümünün oldukça kolay üretilebilmesidir. Bu aşamada yapılabilecek bir çaba da riskin azaltılması için o görevde tehlike/riske giden yol boyunca kağıt üzerinde öneride bulunmaktır. Alışılagelmiş çalışma ve metotlara kullanışlı ise alternatif metotlar önerilir.

143 2

144 KALİTATİF (NİTEL–TANIMLAYICI–SIRALI–ORDİNAL) METODLAR 2 Tehlike ve İşletilebilme Çalışması Analizi (Hazard and Operability Studies) 1 HAZOP Olursa Ne Olur Analizi (What İf…Analysis?) 2 WHAT IF Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis) 3 PHA Birincil Risk Analizi (Preliminary Risk Analysis) 4 PRA İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis)*C 5 JSA

145 1 HAZOP 3

146 Amaç Tehlikelerin ve işletme problemlerinin belirlenmesi için kullanılır. Yer ve Zaman Tesis projesinin belirginleştiği aşamada veya tesiste büyük değişiklikler yapılmadan önce kullanılabilir. Gerekli Bilgiler Çizimler, tablolar, prosedürler ve akış şemaları ile tesisle ilgili detaylı bilgilere ihtiyaç vardır. Sonuçlar Tehlikeleri ve işletme problemlerini belirleyerek İSG’nin sağlanması için izlenecek yöntemler belirlenir. Eleman İhtiyacı 5-7 kişilik uzman ekibe, takım liderine ve büro raportörlerine ihtiyaç vardır. Zaman-Maliyet Her konu için 3-5 saat zaman gerekir. Planlama, ekip oluşturma ve doküman hazırlama için de ilave zaman gereklidir. GENEL ÖZELLİKLERİ

147 AÇIKLAMALARAÇIKLAMALAR Kimya endüstrisi tarafından (1963 İngiltere’de) geliştirilmiş bir yöntemdir. Günümüzde özellikle  Kimya  Petrokimya  İlaç  Nükleer prosesler ….için uygun bir analiz yöntemidir. Kimya endüstrisi tarafından (1963 İngiltere’de) geliştirilmiş bir yöntemdir. Günümüzde özellikle  Kimya  Petrokimya  İlaç  Nükleer prosesler ….için uygun bir analiz yöntemidir. 1

148 Rehber-Anahtar Kelimeler 1.Yok 2.Fazla 3.Az 4.Ayrıca 5.Kısmen 6.Ters 7.Diğer 8.Geç - Erken 9.Önce – Sonra gibi 1.Yok 2.Fazla 3.Az 4.Ayrıca 5.Kısmen 6.Ters 7.Diğer 8.Geç - Erken 9.Önce – Sonra gibi Kılavuz Kelimler 1.Akış 2.Basınç 3.Sıcaklık 4.Seviye 5.Kompozisyon/Durum 6.Reaksiyon 7.Zaman 8.Sıra ………………………………gibi 1.Akış 2.Basınç 3.Sıcaklık 4.Seviye 5.Kompozisyon/Durum 6.Reaksiyon 7.Zaman 8.Sıra ………………………………gibi Belirli rehber ve kılavuz kelimeler kullanarak yapılan yapısal ve sistemli bir beyin fırtınası çalışmasıdır. 1 DeğilOrtalama

149 SembolAktivite Çoğunlukla Sonucu OPERASYON* Ürün, başarılan adım, prosesteki ilerleme adımı, değişkenlik adımı DENETLEME Kantitatif veya kalitatif uygulanan TAŞIMA Nakliye veya taşıma GECİKME* Müdahale, çatışma, engel veya gecikme DEPOLAMA* Ambarda depolama, stoklama, bir bölümde tutma 1

150 2 What if…?

151 Amaç Muhtemel kaza ve olayları belirlemek, risk değerini azaltmak için metotlar geliştirmek. Tehlikelerin tipini tarif etmek ve tavsiyeleri değerlendirmek amacıyla kullanılır. Yer ve Zaman Proses geliştirme sürecinde, üretime başlama öncesinde, tesiste değişiklik öncesinde uygulanır. Bu metot işlemlerin herhangi bir aşamasında uygulanabilir. Gerekli Bilgiler Tesise, ekipmana ve operasyona ait detaylı bilgi, çizim prosedür, vb. dokümanlar Sonuçlar Muhtemel kaza ve olaylar ile risk kontrol ve indirme tekniklerinin tablo haline getirilmesi Eleman İhtiyacı Her araştırma konusu için 2-3 deneyimli uzman gereklidir. Bu metot çeşitli disiplinlerdeki takım üyelerinin tecrübelerine dayanması ve bu takımdaki üyelerin tecrübelerine göre sonuçların çok fazla etkilenmesi nedeniyle informel bir metottur. Zaman-Maliyet Zaman ve maliyet yüksektir. İlk kez uygulanan tesislerde hazırlık için ek bir süreye ihtiyaç vardır GENEL ÖZELLİKLERİ

152 SoruSonuçTavsiyelerSorumlu Eylem Zamanı ……….olursa ne olur? …...….olursa ne olur? ……….olursa ne olur?

153 3 PHA

154 Amaç Bir işletmede hangi tür tehlikelerin sıklıkla ortaya çıktığını ve hangi analiz metodunun uygulanacağını belirleyen metodolojidir. Ön tehlikeleri belirler ve gerekli tasarım verilerini derler Yer ve Zaman İşletmenin (tesisin erken) tasarımı aşamasında tehlikelerin analizi için kullanılan tehlike değerlendirme tekniğidir. Ancak tek başına yeterli değildir. Gerekli Bilgiler Tasarım kriterleri; İş ekipmanları ve hammadde özellikleri, geçmiş kazalar ve eğer tutuluyorsa tehlikeli durum ve kazaya ramak kalmalarda dikkate alınarak geçmiş deneyim analizi yapılır. Sonuçlar Tehlike listeleri ve güvenlik tavsiyeleri Eleman İhtiyacı Tecrübeli iki teknik eleman Zaman-Maliyet Oldukça kısa süre ve maliyeti düşüktür GENEL ÖZELLİKLERİ

155 UYGULAMAUYGULAMA Tesisin tasarımı aşamasında tehlikelerin analizi için kullanılan tehlike değerlendirme tekniğidir. Bir işletmede hangi tür tehlikelerin sıklıkla ortaya çıktığını ve hangi analiz metodunun uygulanacağını belirleyen metodolojidir. Tesisin tasarımı aşamasında tehlikelerin analizi için kullanılan tehlike değerlendirme tekniğidir. Bir işletmede hangi tür tehlikelerin sıklıkla ortaya çıktığını ve hangi analiz metodunun uygulanacağını belirleyen metodolojidir. 2

156 4 PRA

157 Amaç Bu metodun amacı daha çok muhtemel (gerçekleşebilecek) önemli problemlerin acele tespit edilmesini sağlamaktır. Bu metot kapsamlı detaylar sağlamak maksadıyla dizayn edilmemiştir. Yer ve Zaman Tasarım öncesi aşamada kullanılır. Gerekli Bilgiler Tasarım kriterleri; İş ekipmanları ve hammadde özelliklerine ihtiyaç vardır. Sonuçlar Tehlike listeleri ve güvenlik tavsiyeleri Eleman İhtiyacı Tecrübeli iki teknik eleman Zaman-Maliyet Oldukça kısa süre ve maliyeti düşüktür GENEL ÖZELLİKLERİ

158 PRA YARARLARI Bir işletmedeki/sistemdeki tesisatının/ekipmanının tam olup olmadığını/kusursuz işleyip işlemediğini saptar. Kontrol edilecek hususların atlanılmasını engeller. Listelerindeki sorular işletmeye özel hazırlandığı için, risk değerlendirmesi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır. Listelerde belirlenen noksanlıklar için «Birincil Risk Analizi» uygulanarak gerekli önlemler tespit edilir. Bir işletmedeki/sistemdeki tesisatının/ekipmanının tam olup olmadığını/kusursuz işleyip işlemediğini saptar. Kontrol edilecek hususların atlanılmasını engeller. Listelerindeki sorular işletmeye özel hazırlandığı için, risk değerlendirmesi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır. Listelerde belirlenen noksanlıklar için «Birincil Risk Analizi» uygulanarak gerekli önlemler tespit edilir.

159 PRA UYGULAMA İki adımda gerçekleştirilir; 1.Check listelerindeki özel sorularla, analizi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır. 2.Bir önlemler katalogu ile yapılması gereken düzeltmeler önerilir. İki adımda gerçekleştirilir; 1.Check listelerindeki özel sorularla, analizi yapılan tesisin eksiklikleri saptanır. 2.Bir önlemler katalogu ile yapılması gereken düzeltmeler önerilir.

160

161 3

162 YARI KANTİTATİF (KARMA) METODLAR 3 Olay Ağacı Analizi Yöntemi (Event Tree Analysis) 1 ETA Hata Ağacı Analizi Yöntemi (Fault Tree Analysis) 2 FTA Neden-Sonuç Analizi (Sebep-Sonuç Analizi) (Cause-Consequence Analysis) 3 PHA 1

163 1 FTA *

164 Amaç Kazaya neden olabilecek ekipman ve insan hataları ile bunların kombinasyonlarının belirlenmesi. Yer ve Zaman Tasarımda, ekipman hatalarını ve oluşabilecek görünmeyen kusurları ortaya çıkarmak, işletme sırasında potansiyel kusurları incelemek. Gerekli Bilgiler Detaylı tesis işletme bilgileri, tesis ve ekipman kusurlarının ve bunların etkilerinin çok iyi bilinmiş ve anlaşılmış olması. Sonuçlar Kazaya neden olabilecek ekipman- operatör hatalarının listeleri. Sonuçlar nitel veya gerekli bilgiler sağlandığında nicel olabilir. Eleman İhtiyacı Sistemi iyi bilen personelle işbirliği yapan bir eleman yeterlidir. Birden çok ağaç için ekip çalışması tercih edilmelidir. Zaman-Maliyet Süre sistemin detayına ve analizin derinliğine bağlıdır. Bir gün veya haftalarca sürebilir. Maliyeti yüksektir. GENEL ÖZELLİKLERİ

165 FTA GELİŞTİRME Hata ağacı analizi kavramı, 1962 yılında Bell Telefon Laboratuvarlarında, Mınutemen kıtalararası balistik füze hedefleme kontrol sisteminin güvenlik değerlendirmesini gerçekleştirmek maksadıyla dizayn edilmiştir.

166

167 OlaylarAnlamı DİKDÖRGEN Mantık kapısı ile bağlı daha basit olayların elementlerin veya faktörlerin kombinasyonu ile ortaya çıkan olay DAİRE Esas olay (yaprak-başlatan olay). Bu sembol birinci durumdaki problem için kullanılır. Daha ileri bir gelişimi gerçekleştirmeyen, işleme gerek duyulmayan temel bir olaydır. ELİPSMantık kapısı ile bağlı, yapılması zorunlu olay ÜÇGENAktarma sembolü, bağlantı ve birleştirme görevinde kullanılır. VE KAPISI* Sadece sembol altındaki tüm girdi olayların gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. 1

168 OlaylarAnlamı VEYA KAPISI Sembol altındaki bir veya birden fazla girdi olaydan en az herhangi birinin gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. KOMBİNASYON N girdi olay içinden en az M tane gerçekleşirse baştaki olay gerçekleşir. KARE Sebebi tanımlanmamış ve belirsiz bir son olayı tanımlamaktadır. DARALTILMIŞ DAİRE Analizin bu bölümünde daha fazla ilerlemeye ihtiyaç olmadığını işaret eder. M N

169 2 ETA *

170 Amaç Kazaya neden olan/olabilecek başlatıcı olayı ve onu takip eden olaylar zincirini belirlemek. Yer ve Zaman Tasarımda gerekli İSG tedbirlerinin belirlenmek, işletirken önlemlerin yeterliliğini belirlemek veya ekipman kusurlarının sonuçlarını görebilmek. Gerekli Bilgiler Ekipman kusuru, sistem hatası gibi muhtemel kaza sebepleri ve başlatıcı olaylar ve iş güvenliği sistemlerinin ve acil durum planı işlev bilgileridir. Sonuçlar Kazaya neden olabilecek başlatıcı olayın ve takiben zincirleme olayların kronolojik sıraya göre belirlenmesidir. Eleman İhtiyacı Bir kişi yeterlidir. Ancak biri bu tekniği diğerleri de tesis ve işlemleri iyi bilen 2-3 kişilik bir ekip halinde çalışmak daha yararlı olabilir. Zaman-Maliyet Zaman başlatıcı olayların sayısı ve sistemin karmaşıklığına bağlıdır. Küçük tesislerde 2-4 hafta büyük tesislerde 2-4 ay sürebilir. GENEL ÖZELLİKLERİ

171 ETA (Olay Ağacı Analizi) «Olay ağacı analizi başlangıçta nükleer endüstride daha çok uygulama görmüş ve nükleer enerji santrallerinde işletilebilme analizi olarak kullanılmıştır, daha sonra diğer sektörlerde de sıklıkla uygulanmaya başlanmıştır.» Kazayı kaydetmede başlatıcı zincirleme olaylar arasındaki ilişkileri inceleyen tehlike değerlendirme tekniğidir. «Olay ağacı analizi başlangıçta nükleer endüstride daha çok uygulama görmüş ve nükleer enerji santrallerinde işletilebilme analizi olarak kullanılmıştır, daha sonra diğer sektörlerde de sıklıkla uygulanmaya başlanmıştır.» Kazayı kaydetmede başlatıcı zincirleme olaylar arasındaki ilişkileri inceleyen tehlike değerlendirme tekniğidir. 1

172 3 CCA 2

173 Amaç Potansiyel kazaların ve zincirleme olayların ve bunların temel sebeplerinin bulunması. Yer ve Zaman Tasarım veya işletme aşamasındaki bir tesiste potansiyel kazaların ve sebeplerinin belirlenmesi için kullanılır. Gerekli Bilgiler Kazalara neden olabilecek bileşen kusurları ve süreç hatalarına ait detaylı bilgiler ile kazanın sonuçlarını etkileyebilecek İSG ve acil durum prosedür ve sistem Sonuçlar Muhtemel kazalar ve zincirleme olaylar ile bunların temel sebepleri belirlenir. Nitel ve gerekli ön bilgiler sağlandığında nicel sonuçlara ulaşılabilir. Eleman İhtiyacı Biri bu yöntemi iyi bilen diğerleri tesisi, prosesleri ve sistemler arası ilişkileri tanıyan deneyimli kişilerden oluşan 2-4 kişi ile yeterlidir. Zaman-Maliyet İstenilen detaylara bağlı olarak bir hafta veya 2-6 haftalık bir süre gerekir. GENEL ÖZELLİKLERİ

174 NEDEN - SONUÇ ANALİZİ «Neden-Sonuç Analizinde balık kılçığı diyagramı olarak da bilinen risk değerlendirme tekniği kullanır.» «Balık kılçığı diyagramı üzerinde kök nedenlere doğru keşif sağlaması açısından Hata Ağacı Analizine benzer.» «Hata ağacı analizi ve olay ağacı analizi yöntemlerini birlikte kullanan tehlike değerlendirme tekniğidir.» «Neden-Sonuç Analizinde balık kılçığı diyagramı olarak da bilinen risk değerlendirme tekniği kullanır.» «Balık kılçığı diyagramı üzerinde kök nedenlere doğru keşif sağlaması açısından Hata Ağacı Analizine benzer.» «Hata ağacı analizi ve olay ağacı analizi yöntemlerini birlikte kullanan tehlike değerlendirme tekniğidir.» 3

175 Neden-Sonuç Analizi / OlaylarAnlamı DAİRE Esas olay (yaprak başlatan olay). Bu sembol birincil durumdaki problem için kullanılır. Daha ileri bir gelişimi gerektirmeyen, işleme gerek duyulmayan temel bir olaydır. VEYA KAPISI Sembol altındaki bir veya birden fazla girdi olaydan en az herhangi birinin gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. VE KAPISI Sadece sembol altındaki tüm girdi olayların gerçekleşmesi durumunda yukarıda yer alan olayın ortaya çıkması gerçekleşir. SONUÇ TANIMLAYICI Hata seviyesini belirten son olay veya koşul. DALLANDIRMA OPERATÖRÜ Eğer koşullar uygun ise çıktı «Evet’tir», eğer koşullar uygun değilse çıktı «Hayır’dır». Dallandırma operatörüne kusur ve başarı ifadelerinden her ikisi de yazılabilir. P Y +P N =1 HE OLAY

176


"RİSK DEĞERLENDİRME (RD) KYS’de RDMevzuat Açısından RD RD Tanımları Risk Yönetim Prosesi Risk Metodunu Ekibini Seçmek Risk Metodolojileri 1 2 3 4 5 6 198." indir ppt

Benzer bir sunumlar


Google Reklamları